تحلیلگران از نشست محرمانه اخیر رهبران حزب کمونیست چین رمزگشایی کردهاند.
متعاقب نشست محرمانه رهبران ارشد حزب کمونیست چین که هفته گذشته در پکن برگزار شد، شی جینپینگ همچنان جایگاه رهبر عالیرتبه چین را حفظ کرده است. اما تحلیلگران میگویند شواهد نشان میدهند که او دیگر قدرت مطلق ندارد. با اینحال، رژیم سعی دارد شرایط را متفاوت جلوه دهد.
نشست ۴ روزه پلنوم چهارم که با حضور بیش از ۳۰۰ عضو کمیته مرکزی حزب حاکم برگزار شد، امسال بیش از همیشه با حاشیه همراه بود که برای نمونه میتوان به پاکسازیهای گسترده در ارتش و برکناری متحدان شی، غیبت غیرموجه فرماندهان و تغییر اولویتهای سیاسی معمول حزب اشاره کرد.
به گفته تحلیلگران و منابع آگاه، درحالیکه رسانههای دولتی چین همچنان از یکپارچگی حزب میگویند، اخبار مربوط به اختلافاتی که از دل این نشست سازمانیافته بیرون آمده از وجود تنشهای جدی در ساختار قدرت حکایت دارند.
استیون موشر، محقق و نویسنده کتاب «قلدرِ آسیا: چرا رویای چین تهدید جدیدی برای نظم جهانی است»، میگوید: «فکر میکنم دوران شی رو به پایان است. او کنار گذاشته میشود یا بهنحوی از عرصه قدرت حذف میشود.»
علنی شدن نابسامانیها
پلنوم چهارم در روز ۲۰ اکتبر تنها چند روز بعد از برکناری ۹ فرمانده ارشد از جمله دومین مقام عالیرتبه ارتش چین آغاز شد که بزرگترین تحول نظامی علنی در چند دهه گذشته بود.
هر ۹ فرمانده برکنارشده جزو افسرانی بودند که شی شخصاً به آنها ترفیع داده بود. چند نفر از آنها کار خود را در گروه سیویکم ارتش در استان فوجیان در مجاورت تایوان آغاز کرده بودند. شی نیز در سالهای آغازین فعالیت سیاسی خود ۱۷ سال در این استان خدمت کرده بود.
نام این یگان نظامی آنچنان به شی گره خورده که تحلیلگران گاهی از آن بهعنوان «ارتش خانوادگی شی» یاد میکنند. از روزی که شی رهبری حزب کمونیست را در سال ۲۰۱۲ به دست گرفت، سمتهای نظامی مهم را با کهنهسربازان این یگان پر کرده و همزمان از کارزار مبارزه با فساد برای کنار زدن کسانی استفاده کرده که حضورشان برای او تهدیدآمیز بود.
استیون موشر میگوید: «شی جینپینگ تنها از سوی جناح خود حمایت میشود. از اینرو، اینکه دست به حذف اعضای همان جناح بزند منطقی نیست.»
جیسون ما، تحلیلگر امور سیاسی، نیز این اتفاقات را غیرموجه میداند.
او به برکناری دریاسالار میائو هوآ اشاره کرد که از نزدیکان شی بود و سابقه زیادی در گروه سیویکم ارتش داشت. دوران خدمت او با دوران ۱۷ساله فعالیت شی در فوجیان همزمان بود؛ امری که ظاهراً عامل اصلی ترفیع سریع او در دوران شی بوده است.
آقای ما در برنامه تحلیلی چینیزبان خود در شبکه انتیدی، رسانه خواهر اپک تایمز، گفت: «هیچ رهبری قادر به حکومت نخواهد بود، مگر آنکه افرادی باشند که مستقیماً از فرمان او تبعیت کنند و میائو یکی از همان قدیمیها بود که دستورات شی را در ارتش اجرا میکرد.»
وقتی رژیم کرسیهای خالی کمیته مرکزی را در پی تحولات سیاسی پر کرد، پرسشهای مشابهی مطرح شد. در این بین ۱۱ نفر از اعضای علیالبدل به عضویت کامل حزب درآمدند، اما ۷ عضو دیگر که باید در اولویت قرار میگرفتند، برخلاف روال مرسوم نادیده گرفته شدند.
بیشتر افرادی که نادیده گرفته شدند، از نزدیکان دیرینه شی بودند. یکی از چهرههای شاخص در بین این افراد فنگ یونگشیانگ است. او اهل فوجیان است و سالها در گروه سیویکم ارتش خدمت کرده و تا همین اواخر ریاست دفتر کل کمیسیون مرکزی نظامی را برعهده داشته است. یونگشیانگ نقش مهمی داشت و بهعنوان چشم و گوش شی عمل میکرد.
با انتشار فهرست مدعوین، نابسامانی در سطوح عالی حزب آشکارتر شد.
تقریباً یکششم مقامات در این نشست غیبت داشتند که در نیمقرن گذشته بیسابقه بوده است.
با در نظر گرفتن ۱ فوتی و ۱۴ برکناری همچنان ۲۶ عضو اصلی و ۱۶ عضو ناظر بدون هیچ توضیحی غایب بودند که باعث شد سؤالات زیادی درباره سرنوشت سیاسی آنها مطرح شود.
ما میگوید رخدادی که با آن مواجه هستیم، تضعیف تدریجی قدرت شی است. یاران مورد اطمینان شی در این نبرد سیاسی سهمگین جایگاهشان را از دست میدهند و او دیگر امکان مداخله ندارد.
ظهور یک فرمانده
اقتدار شی رو به افول است و ژانگ یوشیا، معاون ارشد کمیسیون مرکزی نظامی و از متحدان دیرینه شی، دست بالا را پیدا کرده است.
پدران شی و ژانگ در دوران جنگ داخلی چین دوشادوش یکدیگر جنگیده بودند و خود ایندو نیز از دوران کودکی با هم آشنایی داشتند. با اینحال، منابع آگاه میگویند ایندو در سالهای اخیر بر سر مسائل مهم سیاسی بهویژه در رابطه با مسئله تایوان اختلافنظر داشتند.
بازپسگیری تایوان از مدتها پیش یکی از اهداف دیرینه رژیم چین بوده است. شی در سخنرانی تلویزیونی خود در روز سال نو میلادی در اول ژانویه گفت که الحاق تایوان به خاک چین «روندی تاریخی» است و «هیچکس نمیتواند جلوی این اتفاق را بگیرد.»
اما منابع نزدیک به مقامات ارشد ارتش چین میگویند ژانگ دیدگاه متفاوتی دارد. آنها به اپک تایمز گفتند که ژانگ در چند نشست داخلی با برنامه حمله به تایوان مخالفت کرده و هشدار داده که چنین اقدامی میتواند پای ارتش آمریکا و متحدان این کشور را به جنگ باز کند؛ جنگ پرهزینهای که رژیم چین توان مالی لازم برای شروع آن را ندارد و میتواند کشور را به آشوب بکشاند.
یکی از سه منبع آگاه که به شرط ناشناس ماندن با اپک تایمز صحبت کرد گفت که شی مخالفت ژانگ را عامل تضعیف روحیه ارتش میداند. منبع دیگری گفت که شی در سال ۲۰۲۳ دستور تحقیق درباره نیروی موشکی و اداره توسعه تجهیزات را صادر کرد که هردو پیشتر تحت رهبری ژانگ بودند.
ژانگ نیز با دست بردن در ترکیب ارتش و تحقیق و تفحص درباره وفاداران شی از جمله میائو هوآ و هه ویدونگ واکنش نشان داد. هه که در آن مقطع معاون دوم کمیسیون مرکزی نظامی بود، یکی از ۹ فرمانده برکنارشده اخیر به شمار میآید. براساس ارزیابی پنتاگون، هه نقش بسزایی در برنامهریزی مانورهای جنگی درحوالی تایوان داشته که متعاقب سفر نانسی پلوسی، رئیس وقت مجلس نمایندگان آمریکا (دموکرات، کالیفرنیا)، به این جزیره در اوت ۲۰۲۲ برگزار شد.
به گفته یک منبع آگاه، ژانگ شنگمین، جانشین هه، بهصورت توافقی جایگزین او شد.
یک منبع دیگر گفت که ژانگ شنگمین، مسئول ارشد نظارت بر مبارزه با فساد در ارتش، تحت هدایت ژانگ یوشیا پلههای ترقی را طی کرده است. این منبع آگاه شنگمین را «میانهرو» خوانده و او را مطمئنترین گزینه برای آرام کردن دو جناح رقیب در مناقشه سیاسی کنونی دانسته است.
ناهنجاریهای رخداده در رژه نظامی ماه سپتامبر، که از نفوذ روزافزون ژانگ یوشیا حکایت دارند، گمانهزنیهای زیادی به وجود آوردند.
ژانگ یوشیا در جایگاه مشرف به میدان تیانآنمن در کنار رهبران بازنشسته حزب ظاهر شد که براساس سلسلهمراتب حزبی جایگاه بالاتری از او دارند. با توجه به سختگیری شدید رژیم در رابطه با تشریفات رسمی، تحلیلگران حضور غیرمنتظره یوشیا را دال بر ارتقای جایگاه سیاسی او میدانند.
اتفاق دیگری که برخلاف رویه مرسوم رخ داد، انتخاب مجری مراسم بود. اجرای مراسم که معمولاً برعهده فرمانده جبهه مرکزی و یک فرمانده دیگر بود، امسال به هان شنیان، از نزدیکان ژانگ یوشیا، محول شد که درجه نظامی پایینتری هم دارد.
کشمکش قدرت
به گفته یک منبع نظامی، پاکسازیهای سیاسی اخیر بخش زیادی از وفاداران شی را از سر راه برداشته و جایگاه نظامی ژانگ یوشیا را تقویت کرده است، اما شی همچنان در نهادهای کلیدی از جمله دستگاههای سیاسی و تبلیغاتی دست بالا را دارد.
آمریکا در روز ۹ اکتبر به وجود این ناهماهنگیها پی برد؛ زمانی که دولت چین محدودیتهای صادراتی خود را افزایش داد و دریافت مجوز را برای صادرات اقلامی که حتی ۰.۱ درصد از آنها حاوی مواد معدنی کمیاب چینی بودند الزامی کرد.
دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا که پیشتر تهدید کرده بود دیدار برنامهریزیشده خود با شی را لغو خواهد کرد، سه روز بعد در ۱۲ اکتبر در تروث سوشال نوشت: «نگران چین نباشید، همهچیز درست خواهد شد!»
او افزود که شی دوره سختی را پشت سر میگذارد.
اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا، در ادامه توضیح داد که ترامپ معتقد است که اقدام چین در رابطه با مواد معدنی کمیاب نشانه نارضایتی در ساختار قدرت پکن بوده و این تصمیم احتمالاً از سوی تندروهای چینی صورت گرفته که همواره در پی ضربه زدن به روابط هستند.
شن مینگشی، تحلیلگر و محقق مؤسسه تحقیقات دفاع و امنیت ملی تایوان، به اپک تایمز گفت: «امکان دارد این دستور از سوی شخص رهبر صادر شده باشد. پای جنگ قدرت و تسویهحسابهای سیاسی در میان است.»
«شی برای حفظ قدرت میکوشد با ایجاد بحران و چالش برای رقبا نشان دهد چه کسی زمام امور را به دست دارد.»
این وضعیت بخشی از یک کشمکش سیاسی است. درحالیکه تندروهایی مانند شی به دنبال دامن زدن به تنشها هستند، میانهروها سعی دارند اوضاع را آرام کنند.
یه یائو-یوآن، رئیس بخش مطالعات بینالمللی و علوم سیاسی دانشگاه سنت توماس، دیدگاه مشابهی دارد.
وزارت بازرگانی چین، که خبر محدودیتهای صادراتی جدید را در رابطه با مواد معدنی کمیاب اعلام کرد، رویکرد ملایمتری نسبت به نهادهایی مانند وزارت امنیت کشور دارد؛ نهادی اطلاعاتی و قدرتمند که تحت نظارت مستقیم شی فعالیت میکند. با انتخاب رهبر جدید این نهاد، چن ییشین، که بهعنوان یکی از نزدیکان دیرینه شی از سال ۲۰۲۲ در این سمت شروع به کار کرد، دامنه فعالیتهای وزارت امنیت کشور به حوزههای اجتماعی و اقتصادی کشیده شد تا سازمان بتواند وفاداری حزبی را تضمین کند.
یه به اپک تایمز گفت که مهم نیست این اقدام تصمیم کدام جناح باشد، زیرا حزب بهطور رسمی از موضعی واحد سخن میگوید و هیچ اختلافنظری را به رسمیت نمیشناسد.
جدایی اقتصادی
متعاقب برگزاری پلنوم چهارم، رسانههای دولتی چین روی پیشرفت اقتصادی کشور مانور دادند و بیانیه رسمی این نشست را پیشدرآمد «فصل جدید معجزه چین» دانستند.
اما تحلیلگران میگویند با نگاه دقیقتر به تصویر کاملتری دست مییابیم.
بیانیهای که همیشه حول محور ایدئولوژی و حکمرانی میچرخید، امسال بر خودکفایی و امنیت ملی تأکید دارد.
در سند اهداف اقتصادی و اجتماعی ۵ سال آینده حزب به تغییرات «عمیق و پیچیده» و افزایش بلاتکلیفی اشاره شده است. واژه «مبارزه» که در فلسفه کمونیستی به مبارزه طبقاتی ستمگران و ستمدیدگان اشاره دارد، چهار مرتبه در این سند تکرار شده و بارها صحبت از امنیت به میان آمده است. تحلیلگران بر این باورند که واقعیت چیز دیگری است.
دستیابی به خودکفایی فناورانه در صدر فهرست اهداف حزب قرار دارد و مقامات بر نوآوری اصیل و «پیشرفتهای کلیدی در حوزه فناوری» تأکید دارند. در این سند همچنین بر تقویت تقاضای داخلی و اقتصاد مبتنی بر تولید تأکید شده است.
سان کوشیانگ، مدیر مؤسسه مطالعات آسیا-اقیانوسیه در دانشگاه نانهوآی تایوان، معتقد است که ادبیات این سند نشان میدهد که رژیم در شرف ایجاد یک تغییر ساختاری است.
او افزود: «امنیت اقتصادی و فناوری مبنای امنیت ملی است. رژیم با کاهش واردات و وابستگی به فناوری خارجی خود را در برابر محدودیتهای صادراتی و تحریمهای غرب در زمینه فناوری مصون میسازد.»
سان به اپک تایمز گفت: «چین خود را برای رویارویی بلندمدت با آمریکا آماده میکند.»
رسانههای دولتی چین همچنان به تمجید از رهبری شی ادامه میدهند. مقامات محلی مطابق رویه مرسوم جلسات آموزشی ویژهای برگزار کردهاند تا «ماهیت» پلنوم را برای مقامات پاییندستی تشریح کنند؛ اقدامی که در عمل به منزله ابراز وفاداری به حزب و شخص شی است.
به گفته وانگ هه، تحلیلگر امور چین و نویسنده اپک تایمز، ادعای وحدت میتواند صرفاً یک پوشش ظاهری باشد.
او میگوید: «مقامات پشت درهای بسته به یکدیگر میتازند، اما در انظار عمومی به سلامتی هم مینوشند.»
دستکم یک چیز درباره مقامات حزب کمونیست قطعی است.
یکی از کنشگران که برای حفظ امنیت خود با نام مستعار «وانگ هوآ» صحبت میکرد، به اپک تایمز گفت: «آنها مثل ملخهایی هستند که دوشادوش یکدیگر پرواز میکنند.»
این ضربالمثل چینی به این معنی است که «همگی یک هدف دارند.»
