کاربرد نظریه انتخاب در تغییر رفتارهای نامناسب نوجوانان (تجربه واقعی)

دختر پانزده ساله‏ای به نام ثمین (اسم مستعار) را به دفتر کارم آوردند که به گفته مادرش با همه دنیا لج‏بازی می‏کرد؛ با مدرسه، با پدر و مادر، با معلم‏ها و حتی با خودش. او درس نمی‏خواند و بیشتر وقتش را جلوی تلویزیون می‏گذراند و یا تلفنی در حال صحبت با دوستانش بود. بین آن‏ها درگیری زیادی بر سر اتلاف وقت و افت تحصیلی ثمین در می‏گرفت.

ثمین به محض ورود به دفتر من در گوشه‏ای نشست و گفت: مرا به زور آورده‏اند. با او هم‏دلی کردم و گفتم: اگر تا این‏جا اجباری در کار بوده است از این لحظه در مورد ادامه صحبت با من، هیچ اجباری در کار نیست. تو حق داری که انتخاب کنی در مورد مسائل خصوصی خودت با من حرف بزنی یا نه! اما اگر تصمیم گرفتی با من حرف بزنی، روش کار من این است که در مورد حق هر انسانی در زندگی‏اش و میزان مداخله دیگران در تصمیمات او، کار می‏کنم و به افراد کمک می‏کنم چه‏طور در زندگی انتخاب‏های خوبی انجام بدهند تا به نتایج دلخواه برسند و چه‏طور رفتار کنند تا دیگران آن‏ها را مجبور به کاری نکنند.

سپس او با چهره‏ای کمی شادتر از قبل گفت که می‏خواهد با من صحبت کند. در جلسات بعدی با مادر ثمین در مورد نحوه صحیح نظارت بر درس دخترش صحبت کردم. به او گفتم که:

شما به عنوان مادر، تاکنون چند بار بر سر مدرسه و تکالیف آن با فرزندتان به جروبحث پرداخته‏اید؟ آیا سعی کرده‏اید با روشی آزادمنشانه و به‏دور از کنترل در مورد انتخاب‏های فرزندتان و پیامدهای احتمالی آن فقط به او اطلاعات بدهید؟ شاید در بسیاری از موارد به جز مواردی‏ که خطر جانی و روانی غیرقابل جبرانی دارد، دادن حق انتخاب به او آن‏قدر که شما فکر می‏کنید مضر نباشد و فرصت این‏که خودش تجربه کند، از صدها ساعت صحبت و نصیحت‏ کردن موثرتر باشد. وقتی رفتار او توسط پیامدهای خودش کنترل ‏شود او احساس می‏کند بر خودش و رفتارهایش کنترل دارد. یعنی به حسی از کنترل درونی دست می‏یابد و به این دیدگاه می‏رسد که باید در مورد انتخاب‏هایش دقت و تامل بیش‏تری بکند. در غیر این صورت، او در جدالی دایم با شما برای کسب این حق خود به لج‏بازی و مبارزه ادامه خواهد داد.

مادر ثمین پس از آشنایی با نظریه انتخاب، شروع به تغییر رفتارهای غر ‏زدن و نق‏ زدنش کرد. پس از مدتی به نزدم آمد و گفت که: روزی تصمیم گرفتم با ثمین حرف بزنم. بدون استفاده از زور و اجبار به او گفتم کی وقت داری حدود یک ربع با هم صحبت کنیم؟ ثمین با تعجب از تغییر سبک رفتارم گفت: نیم ساعت دیگه! نیم ساعت بعد در زدم و با اجازه وارد اتاقش شدم. با علاقه منتظر بود. کمتر برای صحبت با من علاقه‏اش را نشان می‏داد! در ابتدا تشکر کردم که پیشنهادم برای صحبت را پذیرفته است. تعجب در صورتش هویدا بود ولی با احترام گفت: خواهش می‏کنم.

به او گفتم که تصمیم گرفته‏ام سبک رفتارم را کمی تغییر بدهم ولی این به معنای این نیست که انتظاراتم تغییر کرده‏است! از او پرسیدم که آیا از وضعیت مالی‏مان اطلاعی دارد؟ کمی اطلاع داشت. به او گفتم: صد‏هزار تومن به تو می‏دهم. تو حق انتخاب داری که با آن ضعف درسی‏ات را جبران کنی یا این‏که خرج رد‏شدن در امتحان بکنی! بعد‏از‏ظهر آن روز برنامه مطالعه‏اش را به دیوار اتاقش دیدم.

تئوری انتخاب چه می‏گوید؟

آموختن نظریه انتخاب از آن جهت ارزشمند است که به وسیله آن می‏توان به نوعی مهندسی رفتار دست یافت. مشکلات با فرزندان و سایر افراد از زمانی آغاز می‏شود که سعی می‏کنیم آن‏ها را کنترل نماییم. انسان آزاد، کسی است که نه سعی دارد کسی را وادار به کاری سازد که نمی‏خواهد و نه به کسی اجازه می‏دهد که او را وادار به چنین کاری سازد و مهم‏تر از همه خود را مجبور به رفتار و روشی نمی‏کند که از آن لذت نمی‏برد.

تئوری انتخاب، توسط ویلیام گلاسر روان‏پزشک آمریکایی مطرح شده است. او معتقد است آن‏چه به فرزندان ما، برای موفقیت در درس و زندگی کمک می‏کند انضباط است، نه مجازات که متاسفانه در بسیاری از خانواده‏ها و مدارس هنوز مجازات، رفتار فرزندان ما را هدایت می‏کند.

انضباط یعنی این‏که به فرزندمان اجازه انتخاب دهیم، کمکش کنیم که آگاهانه انتخاب کند و تا پایان راه به انتخاب خود متعهد بماند و اما مجازات، پیامدهای رنج‏آوری است که والدین و مدرسه به نوجوان تحمیل می‏کنند و به او می‏گویند چه کار و رفتاری را انجام ندهد و نمی‏آموزد که چه کار یا رفتاری را انجام دهد.

فرزند ما با آگاهی از عشق و علاقه ما به او، کاملا آرام خواهد شد و این مهم هرگز با انجام عادات مخرب انتقاد، سرزنش، تهدید، غر زدن، شکایت، تنبیه و باج‏دادن به دست نمی‏آید.

برگرفته از کتاب والدین خوب، نوجوان خوب! از دکتر علی پژوهنده و دروگر