روسیه در هفته جاری با استفاده از نمونه اولیه سلاح جدیدی که تاکنون در جنگ مورد استفاده قرار نگرفته بود، به اوکراین حمله کرد.
این موشک بالستیک میانبرد برای هدف گرفتن شهر دنیپرو در شرق اوکراین در ۲۱ نوامبر به ۳۶ کلاهک مجزا مجهز بود.
سلاح جدید به افزایش نگرانی در سراسر اوکراین و رهبری ائتلاف دامن زده اما اینکه چه تبعاتی برای آینده راهبرد ائتلاف در قبال اوکراین و بازدارندگی هستهای خواهد داشت، مشخص نیست.
روسیه دقیقاً چه چیزی شلیک کرده است؟
پرسش مهمی که هنوز پاسخ کاملی به آن داده نشده، این است که ماهیت دقیق سلاح آزمایشی جدید روسیه چه بوده است.
ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه، در سخنرانی تلویزیونی خود که در پی این حمله انجام گرفت، گفت که موشک جدید یک موشک بالستیک غیرهستهای مافوق صوت به نام «اورشنیک» که معنی «فندق» میدهد بوده که برای نفوذ در سامانههای پدافند هوایی طراحی شده است.
دولت بایدن و پنتاگون این سلاح را بخشی از سامانه میانبرد مبتنی بر موشک بالستیک آراس-۲۶ روسیه دانستند؛ سلاحی با قابلیت حمل کلاهک هستهای که بسته به نوع کلاهک میتواند بهعنوان موشک بینقارهای یا میانبرد مورد استفاده قرار بگیرد.
در عینحال، آژانس اطلاعات دفاعی اوکراین در بیانیهای گفت که این موشک شش کلاهک شلیک کرده که هرکدام حامل شش پرتابه دیگر بودند و در کنار موشکهای بالستیک و کروز به اهدافی در دنیپرو اصابت کردند.
برخی از تحلیلگران میگویند این بدین معنی است که موشک حامل کلاهک بازآی مستقل چندگانه بوده که هرکدام از آنها حامل سرهای جنگی مختلف هستند و میتوانند چندین نقطه مجزا را هدف بگیرند.
با اینحال، ممکن است که کلاهکهای چندگانه بخشی از سامانه کلاهک بازآی چندگانه باشند، که اگر بتواند کلاهکهای متعدد شلیک کند، مانند کلاهک چندگانه عمل خواهد کرد، اما از این جهت که کلاهکها نمیتوانند نقطهای را بهطور مستقل هدف بگیرند و مانند بمب خوشهای عمل میکنند، با کلاهک چندگانه تفاوت دارد.
روسیه این سلاح را بهعنوان یک موشک مافوق صوت معرفی کرده، اما مشخص نیست که اصطلاح «مافوق صوت» در این زمینه چه معنایی دارد.
کلاهک بیشتر موشکهای بالستیک هنگام ورود به جو زمین به سرعت مافوق صوت میرسد، اما معمولاً با چیزی که به آن سلاح مافوق صوت میگوییم تفاوت دارد.
این اصطلاح اغلب برای اشاره به تسلیحاتی استفاده میشود که سرعت صوت را در حین حرکت در جو میشکنند (موشکهای کروز مافوق صوت) یا برای اشاره به کلاهک موشکهای بالستیک به کار گرفته میشود که در حین سقوط به سمت هدف بهصورت دستی قابل هدایت هستند (گلایدر مافوق صوت).
با توجه به اینکه سلاح آزمایشی مبتنی بر آراس-۲۶ بوده- که میتوان آن را در مسیر بالستیکی استاندارد یا در حالت فروفشرده شلیک کرد که باعث میشود در جو باقی بماند؛ اما مصرف سوخت بسیار بیشتری داشته باشد- شناخت این موشک پیچیدگی بیشتری پیدا میکند.
اینکه روسیه بعضاً از اصطلاح مافوق صوت برای اشاره به موشکهایی مانند کینژال استفاده میکند که صرفاً سرعت ۵ ماخ را میشکنند، اما نه کروز هستند و نه گلایدر مافوق صوت محسوب میشوند، شناخت این موشک را پیچیدهتر میکند.
وزارت دفاع، نیروی هوایی و دفتر ملی شناسایی از اظهارنظر بیشتر درباره اینکه آیا موشک وارد مدار شده است یا خیر خودداری کردند.
اگر در حمله هفته جاری از کلاهک بازآی مستقل چندگانه استفاده شده باشد، اولین کاربرد این سامانه در شرایط جنگی خواهد بود. از اینرو، با اینکه روسیه در گذشته از موشکهای با قابلیت حمل کلاهک هستهای مانند اسکندر علیه اوکراین استفاده کرده، حملات هفته جاری تنش کمتری به دنبال خواهند داشت.
به دنبال بازدارندگی ناتو
متیو کاستلو، تحلیلگر ارشد اندیشکده ملی سیاست عمومی، گفت که این حمله عمدتاً با هدف جلوگیری از انتقال موشکهای دوربرد بیشتر از ناتو به اوکراین انجام گرفته است.
کاستلو به اپک تایمز گفت: «استفاده روسیه از این موشک «آزمایشی» علیه اوکراین احتمالاً با هدف منصرف کردن آمریکا و اروپا از ادامه حمایت نظامی از اوکراین صورت گرفته است.»
جو بایدن، رئیسجمهور آمریکا، در اوایل ماه جاری محدودیتهای اوکراین را برای استفاده از موشکهای دوربرد آمریکایی برای هدف گرفتن خاک روسیه کاهش داد. اوکراین تا اینجا یکبار به یک انبار مهمات در منطقه بریانسک روسیه حمله کرده است.
پوتین گفت این اقدام باعث حمله روسیه با استفاده از موشک آزمایشی شده است. این درحالی است که آمریکا میگوید بایدن تنها به استفاده ادعایی روسیه از نیروهای کره شمالی برای حمله به اوکراین در کورسک اشغالی پاسخ داده است.
به گفته کاستلو، این پرتاب آزمایشی با هدف تثبیت تصمیم پوتین مبنی بر پیشبرد تغییر دکترین راهبردی روسیه در ماه جاری انجام گرفته که به مسکو اجازه میدهد علیه قدرتهای هستهای که در تأمین تسلیحات لازم برای حملات بزرگ علیه کشور روسیه دخیل هستند، از تسلیحات هستهای استفاده کند.
سیاست جدید روسیه تهدیدی آشکار برای آمریکا محسوب میشود که دائماً از اوکراین حمایت میکند، اما کاستلو میگوید این تهدید به دلیل تعدد وعدههای مسکو مبنی بر حمله هستهای دیگر اعتباری ندارد.
کاستلو گفت: «بعید است که این حمله دیدگاه دولتهای اروپا یا آمریکا را تغییر بدهد، چرا که روسیه طی دو سال گذشته تهدیدات هستهای زیادی داشته است. تهدیدات روسیه بهقدری زیاد بوده و بهقدری بر سر مسائل کوچک مطرح شدهاند که اثربخشی خود را از دست دادهاند.»
کاستلو افزود: «استراتژیستهای آمریکا و متحدان این کشور میتوانند از این قضیه درس بگیرند، از جمله اینکه استفاده قهرآمیز از موشکهای هستهای و متعارف تا چه اندازه برای راهبرد دفاعی روسیه حائز اهمیت است.»
پل کرسپو، رئیس اندیشکده مرکز مطالعات دفاعی آمریکا، این آزمایش را پاسخی به استفاده اوکراین از سامانه آمریکایی اتکمز در بریانسک میبیند.
دارای توانمندی هستهای
کرسپو گفت که استفاده احتمالی از سامانه کلاهک بازآی مستقل چندگانه، هشداری آشکار برای ناتو خواهد بود. با اینحال، روسیه سعی داشته که شدت واکنش خود را به آنچه که تشدید تنشهای غربی میداند افزایش دهد.
کرسپو گفت: «رهگیری این کلاهکها بسیار دشوار است.»
کرسپو، که پیشتر بهعنوان افسر تفنگداران دریایی برای آژانس اطلاعات دفاعی آمریکا خدمت میکرد، افزود که خطر استفاده از موشکهای حامل کلاهک هستهای در سایه دکترین هستهای تازه تحولیافته پوتین شدت گرفته است.
او افزود: «کاهش آستانه استفاده از تسلیحات هستهای و افزایش دامنه استفاده از این تسلیحات در جنگ بههیچعنوان ترکیب خوبی نیست.»
کرسپو گفت: «سامانههای ریسکزدایی مانند سامانه آگاهسازی آمریکا و روسیه ممکن است در مواقع بحران یا نابسامانی از کار بیافتند و این احتمالِ ادامهدار شدنِ بحران است که وضعیت را برای طرفین درگیری بیثبات و خطرناک میکند.»
به تعبیر سادهتر، با توجه به افزایش فزاینده استفاده از تسلیحات هستهای و با توجه به اینکه ارتباط بین دشمنان به شکل حداقلی حفظ شده، اشتباه گرفتن یک موشک متعارف با موشک هستهای و برعکس بسیار محتمل است.
کرسپو گفت: «در مواقع بحران ممکن است اوضاع خیلی شفاف نباشد.»
استفاده از موشکهای بالستیک دوربرد با کلاهک بازآی مستقل چندگانه این احتمال را ایجاد میکند که کشورهای ناتو حملات متعارف را با حملات هستهای اشتباه بگیرند.
عملیات نمادین
حمله روسیه مصداق مخالفت این کشور با حمایت مستمر ناتو از اوکراین است.
بر تصمیمگیرندگان جهبه ائتلاف پوشیده نیست که آراس-۲۶ و زیرمجموعههای آن جزو تسلیحاتی هستند که روسیه درصورت وقوع جنگ از آنها برای حمله به کشورهای ناتو استفاده خواهد کرد.
گسترش تسلیحات هستهای در میدان نبرد میتواند شرایط تصمیمگیری جهبه ائتلاف را پیچیده کند، زیرا آمریکا برای کاهش خطر جنگ هستهای به روسیه متکی است که میبایست پیشاپیش درباره استفاده از چنین تسلیحاتی اطلاعرسانی کند.
در این راستا، سابرینا سینگ، سخنگوی پنتاگون، در ۲۱ نوامبر به خبرنگاران گفت که روسیه قبل از این حمله به آمریکا اطلاع داده بود.
پوتین نیز گفت که روسیه پیش از حملات خود به اطلاعرسانی به اتباع خارجی ساکن اوکراین ادامه خواهد داد.
سینگ افزود که آمریکا موضع هستهای خود را تغییر نمیدهد و نشانهای نیز مبنی بر تغییر موضع هستهای روسیه مشاهده نمیشود.
با اینحال، پنتاگون از ارائه توضیحات بیشتر درباره تغییر موضع راهبردی خود در واکنش به این آزمایش خودداری کرد. کاخ سفید درباره این موضوع اظهارنظر نکرده است.
پوتین گفته که روسیه براساس استقرار موشکهای ناتو در منطقه تصمیم خواهد گرفت که به شکل «موازی» رزمایشهای بیشتری برگزار کند.
یک مقام آمریکایی به اپک تایمز گفت که هدف نهایی این آزمایش بیش از آنکه تاکتیکی باشد، نمادین بوده است.
یکی دیگر از مقامات آمریکایی آگاه از این موضوع گفت که دولت بایدن این حمله را بسیار جدی میگیرد، اما تهدید ناشی از تسلیحات جدید را محدود میداند.
او افزود: «روسیه احتمالاً تعداد انگشتشماری از این موشکهای آزمایشی را در اختیار دارد. باید بگویم: این موشک یک سلاح آزمایشی بود که روسیه تعداد انگشتشماری از آن را در اختیار دارد و چیزی نیست که این کشور بتواند بهطور منظم در میدان نبرد از آن استفاده کند.»
مقام مربوطه افزود که روسیه ممکن است در این راستا از توانمندیهای خود برای ترساندن اوکراین و شرکای بینالمللی آن استفاده کرده باشد، اما بعید است که سامانه تسلیحاتی این کشور همچنان بر جنگ اوکراین یا بازدارندگی متحدان اوکراین تأثیر بگذارد.
او گفت: «آمریکا قبل از حمله به اوکراین و متحدانش درباره استفاده احتمالی از این سلاح اطلاع داده بود که باعث کاهش آسیبهای احتمالی شده است.»
مقام مربوطه گفت: «اوکراین در برابر حملات بیشمار روسیه از جمله موشکهایی با کلاهکهای بسیار بزرگتر از این سلاح ایستادگی کرده است.»
دولت بایدن درحال افزایش کمکهای امنیتی به اوکراین است، درحالیکه آماده میشود تا زمام قدرت را در واشینگتن به رئیسجمهور منتخب، دونالد ترامپ، واگذار کند؛ کسی که وعده داده جنگ اوکراین را در آغاز دوران ریاستجمهوری خود به پایان میرساند، اما از ارائه توضیحات بیشتر درباره نحوه انجام این کار خودداری کرده است.
دیگر شرکای اروپایی اوکراین هنوز مأیوس نشدهاند و سعی دارند به ارسال کمکهای بشردوستانه و امنیتی به کییفِ جنگزده ادامه دهند.
فرح دخلالله، سخنگوی ناتو، در بیانیهای که به دست اپک تایمز رسید، گفت: «استقرار این سامانه نه مسیر جنگ را تغییر میدهد و نه متحدان ناتو را از حمایت از اوکراین منصرف میکند.»
با اینحال، یکی از مقامات ناتو به اپک تایمز گفت که اوکراین در واکنش به این حمله درخواست تشکیل جلسه اضطراری شورای ناتو-اوکراین را داده است. این شورا که مسئولیت هماهنگی عضویت اوکراین در ناتو را برعهده دارد، نشستی را در سطح سفیران در ۲۶ نوامبر در بروکسل برگزار خواهد کرد.
