نویسنده: تئودور دالریمپل
اختلالهای مکرر و پیدرپی در خدمات حیاتی که به ارتباطات الکترونیکی وابستهاند، صرفاً از نظر عملی دردسرساز نیستند؛ مشکلاتی مانند لغو پروازها، تأخیر در پرداختها، توزیع نشدن کالاها و مواردی از این دست. این اختلالها از نظر روانی نیز آزاردهندهاند.
وقتی اتفاقات ناخوشایند یکی پس از دیگری و در فاصله زمانی کوتاهی رخ میدهند، بخش بدوی مغز ما که به «مغز خزنده» معروف است، به ما القا میکند که تحت حمله قرار گرفتهایم و اتفاقی هماهنگ و خطرناک در جریان است. شاید بتوانیم وقوع دو اتفاق ناخوشایند پیاپی را صرفاً تصادفی بدانیم، اما وقتی شش اتفاق از این دست پشت سر هم رخ میدهند، دیگر چنین تصوری نداریم. در نتیجه، دچار بدگمانی و سوءظن میشویم.
ناگهان نهتنها با میزان وابستگی خود به چیزهایی روبهرو میشویم که از سازوکارشان سر درنمیآوریم، بلکه آسیبپذیری و ناتوانی تقریباً کامل خود را نیز درمییابیم. یکباره متوجه میشویم دنیایی را که در آن زندگی میکنیم، درک نمیکنیم؛ دنیایی که تا پیش از این، عملکرد روزمرهاش را امری بدیهی میدانستیم، گویی همهچیز بهطور طبیعی همینگونه کار میکند. اکنون درمییابیم که چه اندازه از امور زندگی خود را نمیفهمیم، چه رسد به اینکه تا چه اندازه اندک بر آنها کنترل داریم.
برای مقایسه، زندگی دهقانان را در نظر بگیرید؛ شیوهای از زندگی که من در آفریقا تا حدودی با آن آشنا شدهام. یک دهقان همواره با خطر وقوع فاجعه روبهروست. برای مثال، خشکسالی، سیل، آتشسوزی، هجوم آفات حشرهای، تب و حتی در آفریقا، مارگزیدگی. پیامدهای این اتفاقات برای او فوری و مستقیم هستند، مانند گرسنگی، تشنگی یا مرگ.
اما او باور دارد که دنیای خود را میشناسد. تصور میکند میتواند نیروهای شروری را که تهدیدش میکنند، با انجام آیینهایی خشنود کند و از خشم آنها بکاهد. اگر این تلاشها نتیجه ندهند، چنانکه اغلب نیز چنین است، میتواند ناکامی خود را به بدخواهی ارواحی نسبت دهد که بر جهان فرمانروایی میکنند؛ جهانی که از نگاه او تمام دنیاست. یا اینکه آن را نتیجه جادوگری همسایگان بدخواه بداند. برای مثال، مردم آزانده در سودان معتقد بودند که هیچکس جز بر اثر جادوگری نمیمیرد.
بنابراین، دهقان هرچقدر هم که در دنیایی سخت، ناخوشایند یا بیرحمانه زندگی کند، آن دنیا را درک میکند یا دستکم تصور میکند که آن را درک میکند. از نظر روانشناختی، توهم درک کردن به همان اندازه درک واقعی مؤثر است. در واقع، این توهم اغلب حتی بهتر است، زیرا انسانی با ذهنیتی کاملاً عقلانی میداند که درک او همواره ناقص است، هیچ توضیحی هرگز قطعی و نهایی نیست و همانطور که دهقانان هائیتی درباره مشکلات زندگی خود میگویند: «پشت هر کوهی، کوههای دیگری است.»
برای دهقان، شمار چیزهایی که نیاز به توضیح دارند محدود است. او میتواند کموبیش همه آنها را همزمان در ذهن خود جای دهد. میداند آب و غذایش از کجا تأمین میشوند و خانهاش را با دست خود ساخته است. شمار کارهایی که برای انجام آنها به دیگران وابسته است، محدود است. به احتمال زیاد، همه ابزارهای معدودی را که در اختیار دارد، خودش ساخته یا میداند چه کسی آنها را برایش ساخته است.
البته این به آن معنا نیست که او از زندگی کنونی خود راضی است یا اگر فرصتی برای برخورداری از رفاه مادی بیشتر به او پیشنهاد شود، آن را نخواهد پذیرفت؛ حتی اگر بهای آن، از دست دادن درکی باشد که از دنیای خود دارد. زندگی ساده بارها مورد ستایش قرار گرفته است، اما بهندرت کسی آن را در پیش گرفته است؛ دستکم نه در سادهترین شکل ممکن آن. افراد کمی آنقدر شیفته زندگی ساده هستند که حاضر باشند هنگام بیماری، از امکان دریافت کمک پزشکی چشمپوشی کنند. از سوی دیگر، پزشکی نوین بدون وجود شبکهای گسترده از تولیدات صنعتی و فناوری امکانپذیر نیست. شاید آرزوی زندگی سادهتری داشته باشیم، اما خواهان زندگی کاملاً ساده نیستیم.
برخلاف دهقان، ما زندگی خود را با درک بسیار اندکی از جهان پیرامون سپری میکنیم یا دقیقتر بگوییم، با توهم درک کردن آن. بیشتر اوقات این مسئله آزارمان نمیدهد، مگر زمانی که مشکلی پیش بیاید.
اگر رایانهای که اکنون با آن مشغول نوشتن این متن هستم، ناگهان از کار بیفتد، کوچکترین تصوری نخواهم داشت که چه باید بکنم جز اینکه به دنبال یک متخصص فنی بگردم. حتی پیدا کردن چنین فردی نیز ممکن است آسان نباشد و قطعاً کاری وقتگیر، کلافهکننده و خستهکننده خواهد بود.
آنچه درباره رایانهها صدق میکند، درباره بسیاری از وسایل و خدمات مهمی نیز صادق است که زندگی مرا به شکلی که اکنون میگذرانم، امکانپذیر میکنند. من بهشدت به چیزهای بسیاری وابستهام که از سازوکارشان هیچ سر درنمیآورم و معمولاً وجود و عملکردشان را بدیهی فرض میکنم. مطمئنم که در این زمینه تنها نیستم.
بیشتر ما به شبکه گستردهای که زندگیمان به آن وابسته است، فکر نمیکنیم. افزون بر این، حتی آگاهترین افراد در زمینه فناوری، یعنی کسانی که شیفته فناوری هستند نه کسانی که از آن میترسند، نیز در درک خود محدودیتهایی دارند.
برای مثال، حتی برجستهترین دانشمند علوم رایانه نیز لزوماً از سازوکار اقتصاد هند سر درنمیآورد. آگاهترین تاریخدان نیز درباره رویدادهایی که ۵۰ سال دیگر رخ خواهند داد، بیش از یک فرد پرحرف و همهچیزدان که وقتش را در کافه میگذراند، چیزی نمیداند. جهان در کلیت خود چنان پیچیده است که درک کامل آن از توان ما خارج است.
این موضوع تا زمانی که چندین چیز بهطور همزمان از کار نیفتند، چندان اهمیتی ندارد. جالب اینجاست که ای. ام. فورستر، رماننویس انگلیسی، کسی بود که پیامدهای بالقوه فاجعهبار وابستگی روزافزون ما به وسایل و سازوکارهایی را که درکشان نمیکنیم، اما عملکردشان را بدیهی میدانیم، بهروشنی پیشبینی کرده بود.
فورستر معمولاً بهعنوان نویسنده داستانهای علمیتخیلی شناخته نمیشود، بلکه بیشتر او را رماننویسی میدانند که به ظرافتهای روابط انسانی میپرداخت. داستان «ماشین از کار میافتد» که در سال ۱۹۰۹ منتشر شد، تنها تجربه او در این گونه ادبی بود؛ اما تجربهای بسیار درخشان.
او جهانی را در آینده تصور کرد که در آن انسانها زیر زمین و در اتاقکهایی جداگانه زندگی میکردند. ارتباط میان انسانها تنها از طریق وسایل الکترونیکی برقرار میشد و تماس رودررو تقریباً امری چندشآور به شمار میرفت.
تمام نیازهای آنها، از جمله سرگرمی، با فرمانهای الکترونیکی تأمین میشد. محیط فیزیکی زندگیشان کاملاً مصنوعی و تحت کنترل بود. توانایی آنها برای حفظ تمرکز و توجه بهشدت کاهش یافته بود.
هیچکس نمیدانست دستگاه عظیمی که در عنوان داستان «ماشین» نامیده میشود و نهتنها چنین شیوهای از زندگی را امکانپذیر کرده بود، بلکه آن را به تنها شیوه ممکن زندگی تبدیل کرده بود، چگونه کار میکند یا چه کسی یا چه چیزی آن را کنترل میکند.
سپس ماشین شروع به از کار افتادن کرد. در ابتدا، نشانههای کوچکی از اختلال در عملکرد و کاهش کارایی آن ظاهر شد، اما طولی نکشید که همهچیز از کار افتاد. انسانها به موجوداتی درمانده تبدیل شده بودند؛ درست مانند لاروهایی در لانه حشرات. آنچه پیشتر نشانه پیشرفت و پیچیدگی زندگی آنها به نظر میرسید، اکنون معلوم شده بود که چیزی جز توهم نیست. آنها حتی در تأمین غذا و آب خود نیز ناتوان بودند و سرنوشتی جز نابودی در انتظارشان نبود.
اختلالهای اخیر تنها مدت کوتاهی ادامه داشتند. همهچیز دوباره به حالت عادی بازگشته است. اما کسانی که داستان «ماشین از کار میافتد» را خواندهاند، نمیتوانند از خود نپرسند: «آیا این آغاز پایان است؟»
آنچه از نظر روانی به آن نیاز داریم تا اطمینان پیدا کنیم که همهچیز اساساً تحت کنترل انسان است، وجود دشمنی باورپذیر یا کسی است که بتوان او را مقصر دانست؛ دشمن یا قربانیای که بتوان با نسبت دادن اتفاقات ناخوشایند به اقدامات شرورانهاش، توضیحی برای آنچه از کنترل خارج شده است پیدا کرد.
دشمن، دستکم یک انسان است و به همین دلیل میتوان با او مقابله کرد. اما اگر در واقعیت چنین دشمنی وجود نداشته باشد و اختلال و فروپاشی از ماهیت شیوه زندگی خود ما سرچشمه بگیرد، در آن صورت تنها واکنش ممکن، اضطرابی ناشی از احساس ناتوانی خواهد بود.
دنیای دهقانان بهراستی سادهتر بود، هرچند زندگی در آن بهمراتب آسایش کمتری داشت.
دیدگاههای مطرحشده در این مقاله متعلق به نویسنده است و لزوماً بازتابدهنده مواضع اپک تایمز نیست.
درباره نویسنده: تئودور دالریمپل، پزشک بازنشسته، دبیر همکار نشریه سیتی ژورنال نیویورک و نویسنده ۳۰ کتاب، از جمله «زندگی در قعر»، است. تازهترین کتاب او «تحریم و داستانهای دیگر» نام دارد.
















