نویسنده: دکتر آنتونیو گراسفو تحلیلگر اقتصادی چین
با توجه به اینکه بلندپروازیهای جهانی پکن با شکست مواجه شده و انتظار زیادی از نشست چین و اتحادیه اروپا نمیرود و همچنین با توجه به غیبت شی جینپینگ، رهبر چین، در اجلاس بریکس، بسیاری نسبت به توانایی حزب کمونیست چین در رهبری نظم نوین جهانی تردید پیدا کردهاند.
هیئت اتحادیه اروپا در روز ۲۴ ژوئیه برای دیدار با شی جینپینگ وارد فرودگاه بینالمللی پکن شدند، اما خبری از استقبال رسمی در سطح دولتی نبود و چینیها اتوبوس فرودگاه را برای آنها فرستادند. این استقبال سرد از بینتیجه بودن نشست خبر میداد.
مذاکرات پیشرفت چندانی نداشت و اورزولا فون درلاین، رئیس کمیسیون اروپا، از چین خواست درهای بازار خود را باز و به مشکل ظرفیت مازاد صنعتی رسیدگی کند. این نشست که قرار بود دو روز به طول بیانجامد، در یک روز خاتمه یافت. هیئت اتحادیه اروپا زودتر از موعد پکن را ترک کرد که باعث شد بعضیها این نشست را بینتیجه قلمداد کنند.
تنشهای بین چین و اتحادیه اروپا در هفتههای اخیر شدت گرفته است. اتحادیه اروپا تولیدکنندگان چینی تجهیزات پزشکی را از مناقصههای عمومی کنار گذاشته و پکن در واکنش به این تصمیم برای واردات خود محدودیت در نظر گرفته و تعرفههای جدیدی در قبال برندی اروپایی وضع کرده است. تحلیلگران از وجود شکافهای ساختاری عمیقتر در حیطه تجارت میگویند که از جمله میتوان به ظرفیت مازاد صنعتی چین و تلاش اتحادیه اروپا برای حمایت از صنایع داخلی اشاره کرد.
اختلافات ژئوپولیتیکی بهویژه بر سر حمایت چین از جنگ روسیه در اوکراین نیز خشم رهبران اروپایی را برانگیخته است. فون درلاین چندی پیش چین را متهم کرد که با سرازیر کردن محصولات ارزانقیمت به بازارهای جهانی، هزینه جنگ روسیه را تأمین میکند.
چالشهای دیپلماتیک پکن در کنار غیبت ادامهدار شی جینپینگ در نشستهای داخلی و بینالمللی در سایه وخامت روابط چین و اتحادیه اروپا شدت گرفتهاند. رسانههای دولتی چین تصویر و ایدئولوژی شی را تدریجاً به حاشیه میرانند. برای نمونه، روزنامه خلق در روز ۱۰ ژوئن مقالهای درباره ایجاد اصلاحات در حوزه رفاه اجتماعی منتشر کرد، اما در آن هیچ اشارهای به مکتب فکری شی جینپینگ نشده است. لی چیانگ، نخستوزیر چین، نیز در مراسم سوگند وفاداری به قانون اساسی هیچ اشارهای به شی جینپینگ نکرد.
در حوزه دیپلماسی نیز باید گفت که بعضی از دیدارهای اخیر شی از رسمیت و اهمیت لازم برخوردار نبودهاند. دیدار او با الکساندر لوکاشنکو، رئیسجمهور بلاروس، در ماه ژوئن به شکل خصوصی و بدون حضور دستیاران ارشد و پوشش رسانهای برگزار شد. مهمتر از همه اینکه شی در اوایل ماه جاری از حضور در اجلاس بریکس در برزیل خودداری کرد. این نخستینبار در بیش از یک دهه گذشته بود که شی در اجلاس اقتصادهای نوظهور غیبت میکرد؛ اجلاسی که همیشه برای مقابله با سلطه آمریکا برگزار شده است.
غیبت شی و ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه، که به دلیل حکم بازداشت دیوان کیفری بینالمللی از طریق ویدئو کنفرانس در این اجلاس شرکت کرد، تردیدهای زیادی درخصوص جایگاه و نفوذ بریکس ایجاد کرده است. غیبت دو عضو قدرتمند این بلوک باعث شد که سخنان ضدآمریکایی و ایده دلارزدایی لولا داسیلوا، رئیسجمهور برزیل، در واکنش به تهدیدات تعرفهای آمریکا بسیار ضعیف جلوه کند.
تحولات اخیر از وجود شکافهای عمیق در درون بریکس و مقاومت روزافزون در برابر بلندپروازیهای منطقهای چین حکایت دارد. هند، پرجمعیتترین عضو بریکس، بهطور علنی با رهبری چین در جهان جنوب مخالف است.
چین در دو ماه گذشته بیش از ۳۰۰ مهندس خود را از کارخانه آیفون فاکسکان در هند بازگردانده است؛ اقدامی که باعث شد دهلینو از تایوان، آمریکا، کره جنوبی و ژاپن کمک بگیرد. این اقدام متعاقب مناقشه کوتاهمدت هند و پاکستان در ماه مه انجام گرفت. هند در آن مقطع چین را به حمایت از رقیب خود متهم میکرد.
هند در ماه ژوئن پیمان آبهای رود سند را به حالت تعلیق درآورد، به عملیات چینیها برای ساخت سد در پاکستان اعتراض کرد و به دلیل بیتوجهی به حمله کشمیر از تأیید بیانیه مشترک سازمان همکاری شانگهای اجتناب کرد.
پکن دلیل غیبت شی در اجلاس بریکس را «تداخل زمانی» عنوان کرده است، اما تحلیلگران معتقدند که مناقشات سیاسی داخلی و فشارهای فزاینده اقتصادی موجب شده که توجه شی به پیشبرد دستور کار جهانی حزب کمونیست کمرنگتر شود؛ رویکردی که بهوضوح با چشمانداز اولیه او فاصله دارد. بریکس همچنان یکی از مؤلفههای کلیدی راهبرد شی برای مقابله با نفوذ آمریکا به شمار میآید. از این گذشته، این اجلاس در بحبوحه دور تازه تعرفههای دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، برگزار شده است. با اینحال، شی ظاهراً به این نتیجه رسیده که چالشهای داخلی در شرایط فعلی به بلندپروازیهای ژئوپولیتیکی ارجحیت دارند.
غیبت شی باعث شده که بسیاری به توانایی پکن در بازسازی نهادهایی همچون شورای امنیت سازمان ملل، صندوق بینالمللی پول و بانک جهانی با دیده تردید بنگرند؛ هدفی که حزب کمونیست چین برای تضعیف سلطه آمریکا و تقویت حکومتهای تمامیتخواه از جمله مسکو و تهران به آن چشم دوخته است. رهبران بریکس در این اجلاس یکبار دیگر بر موضوع «کنار گذاشتن دلار از مبادلات مالی» تأکید کردند و لولا خواستار آن شد که تجارت این کشورها برای کاهش وابستگی به دلار آمریکا با استفاده از ارزهای ملی انجام بگیرد. این کشورها از معرفی واحد پولی مشترک صرفنظر کردند، اما استفاده از ارزهای ملی و تقویت بانک توسعه جدید چین را بهعنوان جایگزین نهادهای مالی غربی مورد تأکید قرار دادند.
بهرغم این شعارها، دلار آمریکا همچنان نقش محوری دارد. حدود ۷۰ درصد از منابع بانک توسعه جدید به دلار متکی است و بسیاری از ارزهای بریکس یا به دلار گره خوردهاند و یا به شدت به آن وابسته هستند و یا با تحریمها، کنترل سرمایه، و بیثباتی اقتصادی دستوپنجه نرم میکنند. روبل روسیه غیرقابل تبدیل است و یوآن چین نیز قابلیت تبدیل محدودی دارد که ظرفیت آنها را بهعنوان یک ارز ذخیره واقعی محدود میکند.
بریکس در سال ۲۰۰۹ با عضویت برزیل، روسیه، هند و چین شکل گرفت. آفریقای جنوبی یک سال بعد به آن پیوست. این گروه در سال ۲۰۲۴ گسترش یافت و مصر، اتیوپی، اندونزی، ایران، عربستان سعودی و امارات متحده عربی به آن پبوستند. بریکس در سال ۲۰۲۵ به بنبست دیپلماتیک خورد و تنها اندونزی و ویتنام در این سال به عضویت آن درآمدند که از کاهش شتاب رشد آن حکایت دارد.
بریکس بهظاهر بستری برای «چندقطبیسازی جهان» و «همکاری کشورهای جهان جنوب» است، اما بیشتر بلندپروازی رژیم چین را برای توسعه نظم نوین جهانی به رهبری حزب کمونیست به تصویر میکشد. با اینحال، وابستگی همیشگی به دلار آمریکا و اختلافات آشکار داخلی نشان میدهند که چشمانداز پکن برای تشکیل یک بلوک متحد ضدغربی به پایان راه خود نزدیک شده است.
سازمان همکاری شانگهای نیز به انحطاط کشیده شده است. از زمان عضویت هند و پاکستان در سال ۲۰۱۷، تنها ایران (۲۰۲۳) و بلاروس (۲۰۲۴) به این سازمان پیوستهاند و شمار اعضای آن به ۱۰ کشور رسیده است. تقریباً نیمی از کشورهای عضو دارای ارزهای غیرقابل تبدیل هستند و سه کشور روسیه، ایران و بلاروس با تحریمهای سنگین بینالمللی دستوپنجه نرم میکنند. دونالد ترامپ هشدار داده که دشمنی اعضای بریکس با منافع آمریکا میتواند به اعمال تعرفههای بیشتر منجر شود؛ اتفاقی که جذابیت بلوک اقتصادی تحت رهبری چین را زیر سؤال میبرد.
از اینرو، غیبت شی در اجلاس بریکس این پرسش را مطرح میکند که آیا او هنوز به تحقق چشمانداز حزب کمونیست برای بازسازی نظم جهانی باور دارد یا خیر. با توجه به تضعیف بریکس، به حاشیه رانده شدن شی، انحطاط سازمان همکاری شانگهای و روابط پرتنش با اتحادیه اروپا، بلندپروازی حزب کمونیست چین در رهبری نظم نوین جهانی در هالهای از ابهام قرار گرفته است.
دیدگاه ارائهشده در این مقاله نقطه نظر نویسنده بوده و لزوماً منعکسکننده دیدگاه اپک تایمز نیست.
درباره نویسنده: دکتر آنتونیو گراسفو تحلیلگر اقتصادی چین است که بیش از ۲۰ سال را در آسیا سپری کرده است. آقای گراسفو فارغالتحصیل دانشگاه ورزش شانگهای است، دارای مدرک امبیای از دانشگاه شانگهای جیائوتنگ است و در دانشگاه نظامی آمریکا در رشته دفاع ملی تحصیل کرده است.
