گرچه استفاده گسترده حزب کمونیست چین از فناوری دوربینهای تشخیص چهره و سیستمهای نظارت دیجیتال تازگی ندارد، اما اخیراً افزوده شدن هوش مصنوعی به این فناوریها توانسته است شبکه پیچیدهتر و نگرانکنندهتری از نظارت و کنترل دائمی را شکل دهد.
گزارشهای نهادهایی نظیر دیدبان حقوق بشر و عفو بینالملل نشان میدهد که این سیستمها نقض گسترده حقوق بشر در مورد اقلیتهای قومی و مذهبی در چین را تسهیل کرده است و حزب کمونیست فناوریهای پیشرفته را در خدمت بازداشتهای خودسرانه، شکنجه، اعدام و نسلکشی قرار داده است.
در چین، استان شینجیانگ در خط مقدم نظارت بر افراد از طریق هوش مصنوعی است. شینجیانگ استانی در غرب چین است، و حدود نیمی از جمعیت آن را اویغورها و دیگر اقلیتهای ترک زبان تشکیل میدهند که اغلب مسلمان هستند. دست کم یک میلیون اویغور در مراکزی که دولت چین از آنها با نام «اردوگاههای بازپروری» استان شینجیانگ یاد میکند، زندانی هستند. این منطقه تحت کنترل و مراقبت گسترده نیز قرار دارد. گزارشها از کار اجباری، کنترل و مراقبت، حبس، آزار کلامی و جسمی، عقیمسازی اجباری و شستشوی مغزی در اردوگاههای شینجیانگ حکایت دارد.
اویغورها موظف هستند نمونههای دیانای خود را در اختیار مقامات محلی گذاشته و اپلیکیشنهایی روی گوشی موبایل خود داشته باشند که از طریق آنها فعالیتهای آنلاین و اطلاعاتشان دائماً رصد شود. در نهایت موارد به اصطلاح مشکوک توسط حکومت علامتگذاری و بررسی میشود.
شرکتهای هوآوی، هایکویژن و داهوآ در خط مقدم تولید دوربینها و سایر محصولات نظارتی چین هستند. آنها نرمافزارهایی توسعه دادهاند که «هشدار اویغور» صادر میکنند و پلیس را برای بازداشت فوری مطلع میکنند.
با کمک این شرکتها پروژههای اسکاینت (Skynet) و چشمهای تیز (Sharp Eyes) میلیونها دوربین مدار بسته را با هوش مصنوعی ادغام کردهاند که قادر به اسکن فوری چهره شهروندان است. این سیستمها دادههای بیومتریک (دیانای، اثرانگشت، اسکن عنبیه) را جمعآوری و تحلیل میکنند.
پس از پردازش اطلاعات، شهروندان بر اساس امتیاز در دستههای پرخطر، متوسط یا کمخطر طبقهبندی میشوند. عواملی مانند ریش گذاشتن، داشتن سن ۱۵ تا ۵۵ سال و یا صرفاً اویغور بودن از امتیاز آنها کسر میکند. سیستمهای پردازش طیف وسیعی از اطلاعات شامل پرداختها، پروازها، ویدئوها، نمونهبرداری دیانای، تحویل نامه، اینترنت، حتی مصرف آب و برق را کاوش میکنند تا افرادی را که مشکوک تلقی میشوند، شناسایی کرده و رفتار آنها را پیشبینی کنند. امتیاز پایین منجر به محدودیت سفر، اشتغال، آموزش و یا حتی پیگرهای قانونی میشود.
طبق گزارش نهادهای ناظر بر شینجیانگ، در ایستگاههای پلیس این استان یک سیستم دوربین با قابلیت تشخیص احساسات نصب شده است. به طوری که این سیستم با استفاده از هوش مصنوعی و فناوری تشخیص چهره میتواند احساسات افراد را شناسایی کند در واقع چیزی شبیه به یک دستگاه دروغ سنج اما با فناوری پیشرفتهتری است که منجر به «پیش داوری بدون مدارک و شواهد معتبر» میشود.
بسط پیدا کردن نظارتهای محلی به خودکامگی سراسری و جهانی
با بزرگتر شدن شبکههای عمومی نظارت هوش مصنوعی جهان، «شهرهای هوشمند» پلیس چین شروع به جمعآوری حجم عظیمتری از دادهها کردند. به طوری که علیبابا، غول فناوری چینی سیستم «مغز شهر» (City Brain) خود را در کلانشهر هانگژو مستقر کرد. مقامات حزب کمونیست چین در پی ادغام مغزهای شهری و رسیدن به یک مغز ملی و در نهایت یک مغز دیجیتال جهانی هستند. در واقع این بخشی از جهانی شدنی است که آنها در سر میپروراندند.
در سال ۲۰۲۱، استان گوانگدونگ اولین گام را به سوی یک مغز کلانشهر در منطقه خلیج بزرگ گوانگدونگ، هنگکنگ و ماکائو برداشت که در واقع یک پورتال «یک مرحلهای» بین استانی است که امکان شناسایی متقابل کارتهای شناسایی، ثبت خانوارهای ساکن، مجوزهای تجاری و مجموعهای از خدمات عمومی دیگر را فراهم میکند. سامانهای که در واقع امنیت عمومی مقامات را تسهیل میکند.
برخی از شرکتها بهطور خاص در بازاریابی خود به نژاد پرداختهاند. شرکت دل در سال ۲۰۱۹ یک لپتاپ مجهز به هوش مصنوعی با «تشخیص همه نژادها» را در حساب رسمی ویچت دل تبلیغ کرد. شرکت زیستفناوری ترمو فیشر ساینتیفیک هم در وبسایت خود اعلام کرده که کیتهای دیانای به پلیس چین ارائه داده است که برای تشخیص «اقلیتهای قومی مانند اویغورها و تبتیها» کاربرد دارد.
کنترلگری حزب کمونیست ورای مرزهای چین نیز میرود. در مارس ۲۰۲۵ اعضای ارشد کنگره جهانی اویغور که در تبعید زندگی میکردند، هدف یک کمپین فیشینگ هدفمند قرار گرفتند که هدف آن ارائه یک بدافزار با قابلیت نظارت از راه دور بود. روزنامه گاردین در گزارشی از قول گردشگران خارجی که به منطقه شینجیانگ چین رفتهاند میگوید ماموران مرزبانی یک اپلیکیشن امنیتی روی موبایل گردشگران نصب میکنند که به اطلاعات شخصی صاحب موبایل دسترسی پیدا کرده و موقعیت مکانی آنها در هر زمان را میتواند به دستگاههای امنیتی چین گزارش کند.
همکاری برخی شرکتهای آمریکایی در نقض حقوق بشر در چین
تحلیلگران میگویند چین نمیتوانسته به تنهایی و بدون کمک گرفتن از شرکتهای بزرگ غربی به مرحله فعلی از توسعه فناوری آیتی و توسعه هوش مصنوعی برسد. غولهای بزرگ فناوری آمریکا نظیر اینتل، انویدیا، اوراکل، ترمو فیشر، موتورولا، آمازون، مایکروسافت، وسترن دیجیتال همگی آگاهانه یا ناآگاهانه فناوری یا خدماتی را به پلیس یا شرکتهای نظارتی چین فروختهاند.
خبرگزاری آسوشیتدپرس طی گزارشی میگوید یک پیمانکار دفاعی چینی به نام هوآدی با شرکت آیبیام آمریکا برای طراحی سیستم اصلی پلیسی معروف به «سپر طلایی» برای پکن همکاری کرده است. پروژهای که جهت سانسور اینترنت و تحت پیگرد قرار دادن اویغورها و شهروندانی تمرین معنوی فالون گونگ را انجام میدهند، اختصاص دارد. آسوشیتدپرس میگوید این اطلاعات بر اساس هزاران صفحه از طرحهای طبقهبندیشده دولتی است که توسط یک افشاگر از چین خارج شده است. همچنین گزارش فوق میگوید شرکت سیسکو نیز در پروژه «سپر طلایی» چین همکاری داشته است. به طوری که محصولات این شرکت قادر بودند بیش از ۹۰ درصد مطالب مربوط به فالونگونگ را در وب شناسایی کرده و در اختیار مقامات حزب کمونیست قرار دهد.
فالون گونگ، که به عنوان فالون دافا نیز شناخته میشود، نام روشی سنتی برای تزکیه و پرورش ذهن و بدن بر پایه اصول «حقیقت، مهربانی و بردباری» است و شامل تمرینات مدیتیشن نیز میشود. این روش از سال ۱۹۹۲، در چین به طور گستردهای مورد استقبال مردم قرار گرفت و به دلیل تأثیرات چشمگیر آن در رشد سلامت جسمی و ذهنی، همراه با آموزههای راستین اخلاقی، به بیش از ۸۰ کشور دنیا گسترش یافت. برآوردهای رسمی در چین نشان میدهد که تا سال ۱۹۹۹ تعداد افرادی که در چین به فالون گونگ گرایش پیدا کردند به مرز ۱۰۰ میلیون نفر رسید. اما حزب کمونیست چین، با ترس از اینکه محبوبیت روزافزون فالون گونگ به سلطه اقتدارگرایانه رژیم چین آسیب برساند، در ماه ژوئیه ۱۹۹۹، آزار و شکنجهای ویرانگر علیه تمرین کنندگان آن به راه انداخت، که تا امروز ادامه داشته است. به گفته مرکز اطلاعات فالون دافا، از ژوئیه ۱۹۹۹ میلیونها نفر در زندانها، اردوگاههای کار اجباری و سایر بازداشتگاهها زندانی شدند.
صدور فناوری به کشورهای ناقض حقوق بشر
با افزایش ظرفیت و پیچیدگی چنین فناوریهایی، دامنه نفوذ آنها نیز افزایش یافته است. در سطح بینالمللی نگرانیهای زیادی در خصوص انتقال فناوریهای نظارتی و تشخیص چهره چینی به دیگر کشورها و استفاده از آن جهت نقض حقوق شهروندان وجود دارد. در گزارشی که توسط یک گروه تحقیقاتی نظارتی به نام «آیپیویام» تهیه شده است فروش سامانههای نظارتی و تشخیص چهره توسط شرکت چینی تیاندی به ایران مورد بررسی قرار گرفته است. این در حالی است که همزمان در داخل ایران موضوع نصب دوربینهایی با فناوری تشخیص چهره نگرانیهایی را در میان مردم ایجاد کرده است.
به گفته کارشناسان حوزه فناوری، این گزارش جدید تأیید میکند که جمهوری اسلامی در تلاش است تا با پیروی از مدل چین و با استفاده از ابزارهای چینی، یک سیستم دیجیتالی را برای کنترل مردم ایران ایجاد کند. در روسیه نیز ابزارهای نظارتی چینی هوش مصنوعی معترضان ضد دولتی را رصد میکنند. طبق گزارشها، در سال ۲۰۲۱، شبکه گسترده تشخیص چهره مسکو برای ردیابی و بازداشت افراد شرکتکننده در تظاهرات ضد پوتین مورد استفاده قرار گرفت. در ونزوئلا و بلاروس از هوش مصنوعی جهت تأثیرگذاری در انتخابات بر خلاف خواست مردم بهرهگیری شد.
سنگاپور، مالزی، امارات متحده عربی، و عربستان از دیگر کشورهایی هستند که در سال های اخیر مقصد صدور این فناوریها بودهاند. ناظرین معتقدند اگر شهرهایی در خارج از چین توسط یک «مغز شهری» توسعهیافته توسط چین که به هوش مصنوعی عمومی رسیده است اداره شوند یا به یک شبکه مغز شهری چینی متصل شوند، استقلال حاکمیتی آن شهر و کشور را در راستای اهداف حاکمیت شهری حزب کمونیست چین از دست خواهند داد.
