بازندگان مناقشات بیرحمانه حزب کمونیست چین نهتنها شغل و جایگاهشان را از دست میدهند، بلکه با خطر مرگ خود و اعضای خانوادهشان هم مواجه میشوند.
وزارت دفاع ملی چین بهطور رسمی در روز ۲۴ ژانویه اعلام کرد که ژانگ یوشیا، عضو دفتر سیاسی حزب کمونیست چین و معاون کمیسیون مرکزی نظامی، بههمراه لیو ژنلی، عضو کمیسیون مرکزی نظامی و رئیس ستاد مشترک کمیسیون، به اتهام «نقض فاحش اصول انضباطی و قانونی» بازجویی شدهاند.
لحن رایج حزب کمونیست چین برای اشاره به تحقیقات عالی در رابطه با فساد یا پروندههای سیاسی به همین شکل است.
کای شنکون، تحلیلگر مستقل، در شبکه اجتماعی ایکس نوشت که تمام اعضای خانواده ژانگ بازداشت شدهاند؛ اتفاقی که از شدت و جدیت پاکسازیها حکایت دارد.
تیان شوئهبین- دبیر سابق ون جیابائو (نخستوزیر پیشین چین از سال ۲۰۰۳ تا ۲۰۱۳ و از چهرههای کلیدی دوران اصلاحات)- هم در هفتههای منتهی به این رویداد تحت بازجویی قرار گرفت. این روند نشان میدهد که جناج شی جینپینگ، رهبر حزب کمونیست چین، ضدحمله سنگینی را علیه رقبای احتمالی خود آغاز کرده است.
نکته جنجالی دیگر این بود که لیائو شیلونگ در روز ۲۳ ژانویه- تنها یک روز پیش از اعلام رسمی خبر بازداشت- در سن ۸۵ سالگی بهطور ناگهانی از دنیا رفت. لیائو، مافوق پیشین ژانگ، فرمانده ارشد بازنشستهای بود که در اوایل سال ۲۰۰۰ در کمیسیون مرکزی نظامی خدمت میکرد و ریاست اداره کل تدارکات ارتش آزادیبخش خلق را برعهده داشت.
روزنامه رسمی ارتش آزادیبخش خلق در مقالهای در روز ۲۵ ژانویه ژانگ و لیو را به «نقض قانون و تضعیف ساختار کمیسیون مرکزی نظامی» متهم کرد؛ تشکیلاتی که کنترل نیروهای مسلح چین را به شی جینپینگ، رئیس کمیسیون، محول میکند. براساس این مقاله، ژانگ و لیو به مشکلات سیاسی و فساد دامن زده و سلطه مطلق حزب بر ارتش را تضعیف کردهاند.
لحن این مقاله نشان میدهد که پاکسازی کنونی به فساد محدود نمیشود. همه چیز به شکلی ترتیب داده شده که گویی قدرت شی به خطر افتاده و ژانگ متهم شده که با هماهنگی ون جیابائو و دیگران به دنبال کنار زدن شی و تصاحب قدرت بوده است.
در ادامه مقاله تأکید شده که بازجویی از ژانگ و لیو «ریشههای سیاسی فساد را اصلاح میکند، سموم ایدئولوژیک را از بین میبرد و فساد سازمانی را ریشهکن میکند.» این جملات از آغاز یک پاکسازی گسترده جناحی در حزب کمونیست چین و ارتش خبر میدهند که احتمالاً با واکنش تند طرفهای درگیر مواجه خواهد شد. درمجموع، این اتفاقات نشان میدهند که نابسامانی داخلی حزب کمونیست چین و احتمال فروپاشی آن افزایش یافته است.
نشانههای سقوط ژانگ از مدتها پیش آشکار شده بود
ماهها پیش از وقوع این رویداد، نشانههای روشنی درباره سقوط ژانگ یوشیا به چشم میخورد.
ژانگ در واپسین روزهای نوامبر ۲۰۲۵ در جریان سفر به روسیه به شکل ناگهانی بیش از یک هفته از انظار عمومی ناپدید شد؛ اتفاقی که موجی از گمانهزنیها را در رسانههای چینی خارج از کشور و تحلیلگران برانگیخت. برخی از شایعات حاکی از آن بودند که او در اقدامی هماهنگ از سوی شی جینپینگ و ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه، هدف گرفته شده است. پاکسازی اخیر او نشان میدهد که گمانهزنیهای پیشین بیدلیل نبودهاند.
ژانگ در پایان دسامبر در جریان نشست عالی دفتر سیاسی حزب کمونیست چین- رویدادی رسمی برای طرح انتقادات و نمایش وحدت مقامات ارشد- در سخنانی اغراقآمیز از وفاداری خود به شی گفت و متعهد شد که از جایگاه محوری و رهبری متمرکز او محافظت خواهد کرد.
این سوگند وفاداری نمایشی با مواضع عمومی ژانگ در طول یک سال گذشته مغایرت داشت، چرا که او بهطور مداوم بر «رهبری جمعی» ارتش تأکید میکرد؛ موضعی که بهطور ضمنی قدرت فردی شی را به چالش میکشید. چرخش ناگهانی ژانگ و تمجید پرشور از شی نشان میدهد که نفوذ او بهمراتب کمتر شده و از سر استیصال به دنبال حفظ جایگاه خود بوده است.
این الگو در عرصه سیاسی حزب کمونیست چین برای همه آشناست. بسیاری از مقامات عالیرتبهای که در صف پاکسازی هستند، پیش از پاکسازی در اظهارات عمومی خود از وفاداری به رهبر ارشد میگویند. زمانی که این اعلام وفاداری تصنعی یا افراطی به نظر میرسد، یعنی طوفانی قریبالوقوع در راه است و پرونده ژانگ هم دقیقاً با این الگوی قدیمی همخوانی دارد.
جدال سرنوشتساز قدرت
بیش از یک سال است که میگویند جدال سهمگین و مهلکی میان شی جینپینگ و ژانگ یوشیا درگرفته است.
این گمانهزنیها در جریان نشست عمومی سوم حزب کمونیست چین در ژوئیه ۲۰۲۴ آغاز شد. در آن مقطع خبر آمد که شی سکته کرده و مدتی از قدرت دور خواهد بود. این خبر هرگز بهطور رسمی تأیید نشد. همچنین بررسیها نشان دادند بسیاری از تصاویری که در این رابطه منتشر شدند قدیمی یا نادرست بودند. با اینحال، جابهجاییهای مهم در سطوح مدیریتی بهویژه در ارتش به این گمانهزنی دامن زد که تحول بزرگی در پشت صحنه رخ داده است.
بیشترین تغییر در نیروهای مسلح چین رخ داد. گفتنی است که ژانگ پاکسازی گستردهای را در بین وفاداران شی کلید زد، شمار زیادی از فرماندهان ارشد را کنار گذاشت و تکیهگاه نظامی اصلی شی را از بین برد. اوج تغییرات در اکتبر ۲۰۲۵ رقم خورد که ۹ فرمانده ارشد وفادار به شی همزمان از حزب اخراج و خلع درجه شدند؛ اقدامی که نشانه افول سیستماتیک نفوذ شی در بین نیروهای مسلح بود.
جناح شی هرگز کوتاه نیامد. مخالفان چینی خارج از کشور میگویند شی شخصاً دستور ترور ژانگ را به فرماندهان وفادار خود داده بود. کای شیا، استاد سابق مدرسه مرکزی حزب کمونیست و منتقد صریح شی که اکنون در آمریکا در تبعید زندگی میکند، میگوید هه ویدونگ و میائو هوآ یگان مسلحی را به شکل مخفیانه در منطقه لانگفانگ در استان هبئی تشکیل داده بودند؛ نیرویی خصوصی که خارج از چارچوب فرماندهی مرسوم ارتش آزادیبخش خلق، مناطق عملیاتی، مناطق نظامی یا کمیسیون مرکزی نظامی فعالیت میکرد. به گفته شیا، این یگان تلاش کرد ژانگ را ترور کند، اما راه به جایی نبردند و هه و میائو به دست ژانگ شناسایی و پاکسازی شدند.
روایت دیگری درباره شو چیلیانگ، معاون پیشین کمیسیون مرکزی نظامی و فرمانده بازنشسته نیروی هوایی، مطرح شده که جزو نزدیکان شی محسوب میشود. لیانهه زائوبائو که در حمایت از پکن مینویسد، گزارش داد که شو در ژوئن ۲۰۲۵ در سن ۷۵ سالگی بر اثر بیماری قلبی از دنیا رفت. دو ژنگ، تحلیلگر مستقل چینی، این روایت را زیر سؤال برد و با اشاره به سلامتی کامل شو بهعنوان خلبان سابق و دسترسی به بهترین خدمات پزشکی در دوران بازنشستگی، احتمال کشتهشدن او به دست مخالفان شی را مطرح کرد.
همچنین در ماههای اخیر گفته شد که شی به چانگ دینگکیو، فرمانده نیروی هوایی، دستور داده بود که هواپیمای ژانگ یوشیا را در جریان سفر به روسیه در اواخر سال گذشته ساقط کند. گفته میشود که ژانگ برنامه سفر خود را در آخرین لحظه تغییر داد و قسر در رفت. او پس از بازگشت به کشور بهسرعت علیه چانگ اقدام کرد. در اواسط دسامبر گزارش شد که چانگ در سن ۵۸ سالگی و درحالیکه تحت بازداشت و بازجویی کمیسیون رسیدگی به تخلفات نظامی بود، بر اثر حمله قلبی ناگهانی از دنیا رفت. همزمان صفحه مربوط به زندگینامه او از دانشنامه اینترنتی چین حذف شد و به گمانهزنیها دامن زد.
قدم بعدی طرفهای درگیر چه خواهد بود؟
ژانگ یوشیا سالها در ارتش آزادیبخش خلق ریشه دوانده بود و شبکه خانوادگی ژانگ در یگانهای کلیدی ارتش جایگاه ثابتی داشتند. طی یک سال گذشته بسیاری از فرماندهان نظامی با افراد مورد اعتماد او جایگزین شدهاند. اقدام ناگهانی شی جینپینگ برای بازداشت او خطر اعتراضات گسترده در نیروهای مسلح چین را به دنبال دارد.
حتی اگر شی بتواند ژانگ را بهطور کامل کنار بزند، بهزودی خواهد فهمید که ارتش مملوء از افسرانی است که به هردو سو گرایش دارند. شاید شی کنترل ظاهری امور را از نو به دست بگیرد، اما درنهایت به چهرهای تشریفاتی و منزوی بدل خواهد شد که وفادار واقعی ندارد.
چهره نظامی برجستهای که گفته میشود به ژانگ خیانت کرده است، ژانگ شنگمین نام دارد که معاون تازهمنصوب کمیسیون مرکزی نظامی و از اعضای حلقه شاآنشی است. شنگمین اکنون تنها عضو هیئت رهبری کمیسیون بیستم است که از پاکسازیها در امان مانده است.
لازم به ذکر است که شی به پیشگویی باور دارد. در برخی از متون کهن پیشبینی شده افرادی که واژه چینی «کمان» در بخشی از نامشان وجود دارد، علیه شی قیام خواهند کرد. نام خانوادگی ژانگ شنگمین، همانند ژانگ یوشیا، دربردارنده این واژه است. از اینرو، ابهامات زیادی درباره سرنوشت او پس از اتمام دوران خدمت وجود دارد.
نیروی مهم دیگری که در درون ارتش وجود دارد، فرماندهان منطقهای هستند. با توجه به اینکه ژانگ یوشیا ارتباطات گستردهای در درون ارتش دارد، شی اقداماتی را برای جلوگیری از سقوط جایگاه داخلی یا شورش در دستور کار قرار داده است. بهگفته شنگ شوئه، کارشناس امور چین و فعال دموکراسیخواه ساکن کانادا، بالغ بر ۵ هزار نیروی نظامی پکن در چارچوب این تدابیر بازداشت شدهاند. همزمان محدودیتهای شدیدی در قبال جابهجایی نیروها در بخش فرماندهی مناطق عملیاتی ارتش آزادیبخش خلق و نقل مکان خانوادهها در مجتمعهای مسکونی ارتش اعمال شده است. همچنین سفرها بهشدت محدود شده و خروج از کشور تنها در موارد اضطراری مانند بیماریهای مهلک مجاز است.
با تداوم پاکسازی تهاجمی شی در درون ارتش، این پرسش مطرح میشود که آیا افسران میانرده و پایینرده بیسروصدا تسلیم خواهند شد، یا اگر در تنگنا قرار بگیرند، از سر استیصال دست به حمله خواهند زد که میتواند آتش جنگ داخلی را شعلهور کند.
سرنوشت سایر مخالفان سیاسی شی که با ژانگ یوشیا همپیمان بودهاند- از جمله بزرگان حزب و تکنوکراتها- در سایه پاکسازیهای گسترده در هالهای از ابهام قرار دارد.
سخن پایانی
مناقشات درونی حزب کمونیست چین هرگز پایان نمییابند. توازن شکننده قدرت ناپایدار بوده و اغلب به نزاعی تقلیل مییابد که در آن میزان قساوت، بیرحمی و همسویی با ماهیت خشونتآمیز و شرورانه حزب کمونیست چین ملاک برتری به شمار میآید.
سقوط ژانگ یوشیا به اندازه اتفاقی که در سال ۱۹۷۱ برای لین بیائو رخ داد سرنوشتساز خواهد بود؛ اتفاقی که در آن جانشین منصوب مائو تسهتونگ دست به کودتا زد و در سانحه سقوط هواپیما جان باخت.
بازندگان مناقشات بیرحمانه و خونین حزب کمونیست چین نهتنها شغل و جایگاهشان را از دست میدهند، بلکه با خطر مرگ خود و اعضای خانوادهشان هم مواجه میشوند.
این بازی پرمخاطره که در سطوح بالای حزب جریان دارد هنوز به پایان نرسیده است. فارغ از اینکه چه کسی پیروز شود، حزب کمونیست چین متحمل خسارات سنگینی شده و ممکن است همین روزها به نقطه فروپاشی برسد.
دیدگاه ارائهشده در این مقاله نقطه نظر نویسنده بوده و لزوماً منعکسکننده دیدگاه اپک تایمز نیست.
درباره نویسنده: لی ژنگکوآن یک نویسنده مستقل است که مسائل چین را پوشش میدهد. او از سال ۲۰۲۰ با اپک تایمز همکاری میکند.
