دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، اعلام کرد ایالات متحده در چارچوب یک «برنامه اضطراری» برای ایجاد زنجیرههای تأمین داخلی و متحد، وابستگی خود به چین در زمینه عناصر خاکی کمیاب را ظرف ۱۸ ماه پایان خواهد داد. او این ابتکار را یکی از اولویتهای اصلی امنیت ملی آمریکا پس از محدودیتهای صادراتی اخیر پکن توصیف کرد.
ترامپ در مصاحبهای در تاریخ ۲ نوامبر (۱۱ آبان) با برنامه «۶۰ دقیقه» شبکه سیبیاس گفت برنامه جدید دولتش در حوزه عناصر خاکی کمیاب تضمین خواهد کرد که آمریکا بتواند در کمتر از دو سال، تمام نیازهای صنعتی و دفاعی خود را تأمین کند. او به مشارکتهای تازه با ژاپن، استرالیا و بریتانیا اشاره کرد.
او گفت: «در مدت کوتاهی، هر آنچه را که نیاز داریم خودمان خواهیم داشت. ما یک برنامه اضطراری را به اجرا گذاشتهایم و ظرف یک سال تا یکونیم سال آینده، همه نیازهایمان را تأمین خواهیم کرد، فارغ از اینکه چه نوع تهدیدی مطرح باشد.»
چین در حال حاضر بر تولید جهانی عناصر خاکی کمیاب تسلط دارد و سهم بسیار بیشتری نیز در بخش پالایش این مواد در اختیار دارد؛ موضوعی که ترامپ و مقامات دولت او آن را یک نقطه آسیبپذیری راهبردی برای ایالات متحده میدانند.
این مواد معدنی برای طیف گستردهای از فناوریهای پیشرفته حیاتیاند؛ از تلفنهای هوشمند و خودروهای برقی گرفته تا جنگندهها و موشکهای هدایتشونده.
پکن نخستینبار در سال ۲۰۱۰ در جریان یک مناقشه دیپلماتیک با ژاپن، عناصر خاکی کمیاب را بهعنوان ابزار فشار سیاسی بهکار گرفت و با اعمال محدودیتهای صادراتی، از آنها بهصورت سلاح اقتصادی استفاده کرد. حدود یک دهه بعد نیز چین محدودیتهایی را بر صادرات مواد راهبردی به ایالات متحده از جمله آنتیموان، ژرمانیم و تنگستن اعمال کرد.
در آوریل سال جاری حزب کمونیست چین فهرست کنترل صادرات خود را گسترش داد و هفت عنصر خاکی کمیاب و همچنین آهنرباهایی ساختهشده از سه مورد از آنها را در این فهرست قرار داد. سپس در تاریخ ۹ اکتبر (۱۷ مهر)، محدودیتهای گستردهتری را اعلام کرد که شامل محصولاتی میشد که حتی مقادیر ناچیز عناصر خاکی کمیاب در ترکیب آنها وجود داشت.
ترامپ این اقدام را «حرکتی خصمانه علیه کل جهان» توصیف کرد.
ترامپ در مصاحبه با برنامه «۶۰ دقیقه» گفت: «این فقط تهدیدی علیه ایالات متحده نبود؛ در واقع تهدیدی علیه کل جهان بود. بنابراین بهگمانم تمام دنیا به درخواست ما متحد شده است.»
او پیشبینی کرد که «ظرف دو سال آینده، مسئله عناصر خاکی کمیاب عملاً دیگر یک مشکل نخواهد بود.»
در حالی که چین طبق توافقی که ترامپ بهتازگی با شی جینپینگ، رهبر چین، منعقد کرده است، پذیرفته محدودیتهای صادراتی خود بر عناصر خاکی کمیاب را بهمدت یک سال متوقف کند، کشورها در سراسر جهان تلاشهای خود را برای تنوعبخشی به زنجیره تأمین مواد معدنی حیاتی خارج از چین سرعت بخشیدهاند.
در هفتههای پس از تهدید حزب کمونیست چین برای اعمال این محدودیتها، موجی از سیاستهای جدید، سرمایهگذاریها و توافقهای بینالمللی به راه افتاده است که هدف آن تأمین منابع جایگزین و ایمنتر است.
ترامپ در گفتوگوی خود با شبکه سیبیاس گفت تعرفههایی که بر اساس اختیارات اضطراریاش وضع کرده بود، نقش تعیینکنندهای در واداشتن چین به تعلیق محدودیتهای صادراتی ایفا کردهاند.
او گفت: «تعرفهها برای ما امنیت ملی و ثروت عظیم به همراه میآورند. وقتی آنها اقدام مربوط به عناصر خاکی کمیاب را علیه ما و بقیه جهان انجام دادند، من فوراً تعرفهای صددرصدی؛ علاوه بر تعرفههای موجود؛ وضع کردم و بهمحض اینکه این کار را کردم فوراً پای میز مذاکره آمدند.»
به گفته ترامپ، دیدار اخیر او با شی جینپینگ در نشست همکاری اقتصادی آسیاـاقیانوسیه (اپک) در کره جنوبی منجر به توافقی شد که بر اساس آن، واشنگتن بخشی از تعرفهها را کاهش میدهد و در مقابل، پکن صادرات عناصر خاکی کمیاب را بهطور موقت متوقف کرده و خرید محصولات کشاورزی آمریکا مانند سویا را افزایش میدهد.
هرچند جزئیات این توافق هنوز بهصورت عمومی منتشر نشده است، ترامپ گفت انتظار دارد مفاد آن هر سال بازنگری و تمدید شوند.
