ریک فیشر
موشک جدید دوربرد هوابههوای نیروی دریایی آمریکا که گفته میشود بیش از ۴۶۰ کیلومتر برد دارد، امکان مهار چین و دستیابی به برتری هوایی در آسیا را به شکل قابلتوجهی افزایش داده است.
فناوری رزمی هوایی چین در روز ۷ مه ۲۰۲۵ به پاکستان کمک کرد تا در نبردی تاریخی در فاصلهای فراتر از برد دیداری جنگندهها به پیروزی برسد. ۷۲ فروند جنگنده نیروی هوایی هند و ۴۲ فروند جنگنده نیروی هوایی پاکستان در این نبرد هوایی بیسابقه بدون ورود به حریم هوایی یکدیگر بهسمت یکدیگر آتش گشودند. پاکستان مدعی شد پنج جنگنده هندی را از فاصله ۲۰۰ کیلومتری سرنگون کرده و سه فروند از آنها جنگندههای رافال فرانسوی نسل چهارونیم بودهاند.
پیروزی پاکستان بهواسطه خرید ۲۰ فروند جنگنده جی-۱۰سیئی نسل چهارونیم شرکت چنگدو محقق شد. این جنگندهها به رادار آرایه اسکن الکترونیکی فعال با برد تقریبی ۱۷۰ تا ۲۰۰ کیلومتر مجهز بودند و موشکهای دوربرد هوابههوای پیال-۱۵ئی شرکت لوئویانگ را حمل میکردند که گفته میشود برد آنها به بیش از ۲۰۰ کیلومتر میرسد.
وقتی درگیریهای دوربرد هوابههوا از برد راداری جنگندهها فراتر میروند، استفاده از قابلیت «شناسایی دوربرد» ضرورت پیدا میکند. برای نمونه، میتوان به سامانه کنترل و هشدار زودهنگام هوابرد (آواکس) کیجی-۵۰۰ شرکت شانشی چین اشاره کرد که به رادار آرایه اسکن الکترونیکی فعال با برد تقریبی ۴۸۰ کیلومتر مجهز است. هواپیماهای آواکس در زمان این نبرد درحال ارتقا بودند و به همین دلیل مورد استفاده قرار نگرفتند.
با اینحال، منابع چینی گفتند که پکن با ارائه اطلاعات ماهوارهای و الکترونیکی در این نبرد هوایی به پاکستان کمک کرده است؛ اطلاعاتی که به جنگندههای پاکستانی اجازه دادند موشکهای پیال-۱۵ خود را با بیشترین برد ممکن بهسوی اهداف خود شلیک کنند.
عملکرد پاکستان باعث افزایش فروش جنگندههای جی-۱۰سیئی به کشورهای خارجی شد. ازبکستان ۱۲ تا ۲۴ فروند از این جنگندهها را سفارش داده و گزارش شده که بنگلادش و الجزایر هم قصد خرید ۲۰ تا ۳۰ فروند از این جنگندهها را دارند.
سرمایهگذاری هنگفت چین در تولید موشکهای هوابههوای دوربرد و خودهدایتشونده، مهمترین اقدام این کشور برای دستیابی به برتری هوایی بوده است. این تصمیم در سال ۲۰۰۰ با خرید فناوری موشک خودهدایتشونده روسی آر-۷۷ با برد ۸۰ کیلومتر شروع شد و تا سال ۲۰۰۵ به توسعه موشک پیال-۱۲ شرکت لوئویانگ با برد ۹۶ کیلومتر انجامید که گفته میشود به نمونه اولیه موشک ایآیام-۱۲۰ آمرام شرکت ریتیان آمریکا شباهت داشت.
چین نخستینبار در سال ۲۰۱۱ موشکهای پیال-۱۵ شرکت لوئویانگ را در محفظه داخلی نمونه اولیه جنگنده سنگین نسل پنجم جی-۲۰ شرکت چنگدو تعبیه کرد. برد این موشک حدود ۳۰۰ کیلومتر برآورد میشد که از برد شلیک ایآیام-۱۲۰ آمرام از طریق جنگنده نسل پنجم اف-۲۲ئی آمریکا هم بیشتر بود.
از این گذشته، نیروی هوایی ارتش آزادیبخش خلق چین در سال ۲۰۱۶ از موشک دوربرد پیال-۱۷ شرکت لوئویانگ رونمایی کرد که روی جنگنده سنگین تهاجمی دوموتوره و دونفره جی-۱۶ شرکت شنیانگ تعبیه شده بود. گزارش شده که این جنگنده از سال ۲۰۲۲ در خدمت نیروی هوایی ارتش آزادیبخش خلق چین بوده است.
آخرین گزارش سالانه وزارت دفاع ژاپن نشان میدهد که موشکهای پیشرفته هوابههوای چینی در هزار و ۸۳۸ فروند جنگنده نسل چهارم و پنجم نیروی هوایی ارتش آزادیبخش خلق چین تعبیه شدهاند.
این آمار شامل ۳۰۸ فروند جی-۲۰ نسل پنجم میشود. گفتنی است که دولت اوباما برنامه تولید اف-۲۲ئی را بعد از ساخت ۱۸۷ فروند متوقف کرد. چین همچنین ۳۵۰ فروند جی-۱۶ دارد، اما نیروی هوایی آمریکا تنها از ۱۳۳ فروند جنگنده سنگین تهاجمی دونفره اف-۱۵ئی شرکت بوئینگ برخوردار است. این کشور همچنین ۶۰۸ فروند جی-۱۰ دارد که بالغ بر ۳۰۰ فروند از آنها از نوع جی-۱۰بی و جی-۱۰سی بوده و به رادار آرایه اسکن الکترونیکی فعال مجهز هستند. این درحالی است که نیروی هوایی آمریکا از حدود ۱۵۰ فروند یا بیشتر جنگنده اف-۱۶سی شرکت لاکهید مارتین برخوردار است که به نسخه ارتقایافته رادار آرایه اسکن الکترونیکی فعال مجهز هستند.
نیروی هوایی ارتش آزادیبخش خلق چین با ۱۰۰ فروند آواکس از جمله ۹۰ فروند کیجی-۵۰۰ میتواند فراتر از برد دیداری جنگندهها وارد درگیری شود. این درحالی است که نیروی هوایی آمریکا در تأمین بودجه خرید ۲۶ فروند آواکس نسل جدید ئی-۷ شرکت بوئینگ، که به رادارهای جدید آرایه اسکن الکترونیکی فعال مجهز هستند، به مشکل خورده است.
از این گذشته، نیروی هوایی ارتش آزادیبخش خلق چین به دنبال توسعه جنگندههای نسل ششم است. چینیها آزمایش جنگندههای نسل ششم شرکتهای چنگدو و شنیانگ را از اواخر سال ۲۰۲۴ شروع کرده و در سپتامبر ۲۰۲۵ از پنج جنگنده بدونسرنشین خودکار یا هواگرد رزمی همکار رونمایی کردند که برای افزایش شانس بقا و برد رزمی از هوش مصنوعی بهره میگیرند.
از اینرو، اینکه بگوییم آمریکا برای حفظ توان هوایی و جلوگیری از وقوع درگیری تمامعیار با چین و روسیه و کره شمالی رقابت دارد، با واقعیت امر فاصله دارد. آمریکا در دوران جنگ سرد هم برای دستیابی به برتری هوایی در برابر اتحاد جماهیر شوروی تلاش زیادی کرد تا رویارویی دو کشور به درگیری واقعی تبدیل نشود.
جنگنده نسل پنجم اف-۳۵ شرکت لاکهید مارتین محور اصلی سرمایهگذاری آمریکا در زمینه تقویت نیروی هوایی بهشمار میرود و تاکنون ۸۰۰ فروند از مجموع ۲ هزار و ۴۵۰ فروند درخواستی دولت تحویل شده است. از این گذشته، ظرفیت نیروی هوایی آمریکا با تحویل ۷۰۰ تا ۸۰۰ فروند اف-۳۵ سفارشی کشورهای خارجی در قالب «ائتلاف هوایی» مجازی گسترش خواهد یافت.
این جنگندهها از بهترین رادار آرایه اسکن الکترونیکی فعال جهان برخوردار بوده و به حسگرهای نوری دوربرد و بهترین سامانههای جنگ الکترونیکی تهاجمی و دفاعی جهان مجهز شدهاند. این جنگندهها همچنین به سامانههای پیشرفته تحت شبکه مجهز هستند و میتوانند اطلاعات هدف را در اختیار موشکهای رهگیر زمینپایه بگذارند.
نیروی هوایی آمریکا انتظار دارد جنگندههای نسل ششم اف-۴۷ شرکت بوئینگ را از اوایل سال ۲۰۳۰ تحویل بگیرد. نمونه اولیه این جنگنده در سال ۲۰۲۰ آزمایش شد. انتظار میرود نیروی دریایی آمریکا هم در اواخر سال جاری از شرکت سازنده جنگندههای نسل ششم رونمایی کند.
آمریکا قصد دارد برای گسترش توان رزمی خود هزار هواگرد رزمی همکار خریداری کند و اکنون درحال آزمایش نمونه اولیه شرکتهای آندوریل و جنرال اتمیکس است.
یکی دیگر از محورهای مهم سرمایهگذاری آمریکا در زمینه تقویت نیروی هوایی به توسعه موشکهای هوابههوای ارتقایافته با برد بیشتر در بیش از یک دهه اخیر مربوط میشود که با هدف مقابله با موشکهای هوابههوای چین و پیشی گرفتن از این کشور در دستور کار قرار گرفته است.
نیروی دریایی آمریکا علاوه بر ارتقای مستمر و افزایش برد موشکهای ایآیام-۱۲۰ به توسعه موشکهای ایآیام-۱۷۴بی گاناسلینگر شرکت ریتیان هم ادامه داده است. از این موشک در ژوئیه ۲۰۲۴ رونمایی شد و برد محرمانه آن تا ۴۸۰ کیلومتر برآورد میشود. این موشکهای بزرگ در قسمت بیرونی بدنه جنگنده تعبیه میشوند.
تصاویر نمونه اولیه موشکهای هوابههوای ایآیام-۲۶۰ شرکت ریتیان که برد آن بیش از ۱۹۰ کیلومتر برآورد میشود، در ماه مه امسال منتشر شد. این موشکها تقریباً هماندازه ایآیام-۱۲۰ هستند و جنگندههای اف-۲۲ئی و اف-۳۵ میتوانند آن را در محفظه داخلی خود حمل کنند. توسعه این موشک از سال ۲۰۱۹ آغاز شد.
مجله هوانوردی و فناوری فضایی در روز ۲۲ اوت در گزارش مربوط به نشست انجمن هوانوردی تیلهوک در رینوی نوادا برای نخستینبار فاش کرد که نیروی دریایی آمریکا درحال آزمایش موشکهای ایآیام-۴۲۴ مالیس است.
نیروی دریایی آمریکا یک روز بعد اطلاعات مربوط به اندازه و عملکرد موشک ایآیام-۴۲۴ مالیس را در وبسایت خود منتشر کرد و گفت که برد آن به بیش از ۴۶۰ کیلومتر میرسد. برد این موشک در گزارشات غیررسمی نزدیک به ۶۴۰ کیلومتر برآورد شده است. همچنین گفته میشود که جنگندههای اف-۳۵ و اف-۲۲ئی میتوانند این موشک را در محفظه داخلی خود حمل کنند.
تصاویر موشکهای ایآیام-۴۲۴ نشان میدهند که این موشک هوابههوا بهصورت دومرحلهای عمل میکند و برخلاف موشکهای دوربرد هوابههوای تکمرحلهای از شانس بیشتری برای حفظ انرژی یا سرعت بالا برخوردار است تا هدف را در لحظه اصابت منهدم کند.
چین بلافاصله توانایی ایآیام-۴۲۴ را زیر سؤال برد. رسانه دولتی گوآنچا در روز ۲۸ اوت مقالهای از لو شیلی، کارشناس تایوانی، منتشر کرد که میگفت:
«بهنظر من موشک ایآیام-۴۲۴ در حد یک طرح مفهومی است که نام آن در واکنش به توسعه موشکهای دوربرد هوابههوای چین مطرح شده تا آمریکا از نظر افکار عمومی و تجهیزاتی ضعیفتر به نظر نرسد.»
حزب کمونیست چین بیتردید دوست دارد که تصویرِ برتری رزمی هوایی خود را در رقابت با آمریکا پابرجا نگهدارد. البته این برتری تا اینجا فقط در یک نبرد هواییِ بزرگ به نمایش درآمده است.
اما واقعیت این است که آمریکا از زمان جنگ جهانی دوم تاکنون قدرت هوایی برتر جهان بوده و میخواهد همچنان پیشتاز بماند؛ امری که رونمایی از موشکهای ایآیام-۴۲۴ مالیس بر آن صحه میگذارد.
دیدگاه ارائهشده در این مقاله نقطه نظر نویسنده بوده و لزوماً منعکسکننده دیدگاه اپک تایمز نیست.
ریک فیشر از پژوهشگران ارشد مرکز ارزیابی و راهبرد بینالمللی است.
