فکر می‌کنید به اندازه کافی به فرزندتان توجه می‌کنید؟ شاید او نظر دیگری داشته باشد.
نزدیک به ۷ نفر از هر ۱۰ پدر و مادر در نظرسنجی مرکز پژوهشی پیو گفتند که دست‌کم گاهی در کنار فرزندشان درگیرِ تلفن همراه خود می‌شوند. نتایج یک مطالعه نشان داد که نوجوانان متوجه حواس‌پرتی پدر و مادر می‌شوند؛ امری که ممکن است بر شکل‌گیری پیوند عاطفی میان نوجوانان و پدر و مادرها اثر بگذارد و موجب شکل‌گیری دلبستگی اضطرابی یا اجتنابی شود که ممکن است تا بزرگسالی ادامه پیدا کند.
پژوهشگران در این مطالعه که در نشریه پیشگامان روان‌شناسی منتشر شده است، بررسی کردند که آیا استفاده پدر و مادرها از دستگاه‌های الکترونیکی با نوع دلبستگی نوجوانان ارتباط دارد یا خیر. کودکانی که پیوند عاطفی خوبی با پدر و مادرشان دارند، احساس می‌کنند پدر و مادر از نظر عاطفی همیشه در دسترس هستند؛ اما کودکانی که پیوند عاطفی خوبی با پدر و مادرشان ندارند، احساس دیگری دارند.
نوجوانانی که احساس می‌کردند استفاده پدر و مادرها از دستگاه‌های الکترونیکی بر ارتباط آن‌ها تأثیر منفی می‌گذارد، بیشتر درگیرِ دلبستگی اضطرابی و اجتنابی می‌شدند. افرادی که درگیرِ دلبستگی اضطرابی می‌شوند، از طردشدن می‌ترسند و اغلب نیاز دارند دیگران به آن‌ها اطمینان‌خاطر بدهند؛ اما افرادی که درگیرِ دلبستگی اجتنابی هستند، حس خوبی به صمیمیت عاطفی ندارند و ممکن است مدام از دیگران دوری کنند.
حواس‌پرتی ناشی از تلفن همراه چه تأثیری بر دلبستگی کودکان می‌گذارد
کودکان از نخستین تعاملات خود با پدر و مادرها با چندوچونِ روابط انسانی آشنا می‌شوند.
نظریه دلبستگی می‌گوید اگر پدر و مادرها به‌طور مستمر در دسترس باشند و خواسته‌های کودک را برآورده کنند، به آن‌ها احساس امنیت می‌دهند. اگر پدر و مادرها مدام درگیرِ دستگاه‌های الکترونیکی خود باشند، کودکان متوجه می‌شوند که آن‌ها از نظر عاطفی در دسترس نیستند. اگر کودک حس کند نادیده‌اش می‌گیرید، به حرفش گوش نمی‌کنید و به او اهمیت نمی‌دهید، دیدگاه متفاوتی نسبت به روابط انسانی پیدا خواهد کرد و ممکن است درگیر دلبستگی مخرب شود.
پدر و مادرها ممکن است از احساسی که کودکان نسبت به استفاده آن‌ها از تلفن همراه دارند باخبر نباشند. دان گرنت، روان‌شناس رسانه، مشاور ترک اعتیاد و نویسنده مطالعه حاضر، با استناد به دو دهه فعالیت در زمینه درمان خانواده‌ها به اپک تایمز گفت: «این مورد برای بسیاری از پدر و مادرها رخ می‌دهد. آن‌ها تصور می‌کنند به فرزندشان توجه دارند، اما بعد متوجه می‌شوند فرزندشان همیشه احساس می‌کرده که نادیده‌اش می‌گیرند.»
گرنت گفت: «دلبستگی توسط خود کودک شکل می‌گیرد. آن‌چه اهمیت دارد، برداشت و دیدگاه کودک نسبت به رفتار پدر و مادر، میزان توجه و پاسخگویی پدر و مادر و ثبات آن‌ها در رفع نیازها و خواسته‌های کودک است.»
تام کرستینگ، روان‌درمانگر، مشاور خانواده و نویسنده کتاب «پرورش نوجوانان سالم»، به اپک تایمز گفت: «نتایج این مطالعه لزوماً به آن معنی نیست که تبعات استفاده پدر و مادرها از تلفن همراه از دوران نوجوانی ظاهر می‌شود.»
کرستینگ گفت: «تبعات رفتار پدر و مادر در استفاده از دستگاه‌های الکترونیکی از زمان خردسالی کودک شروع می‌شود؛ دوره‌ای که نقش بسزایی در شکل‌گیری پیوند میان کودک و پدر و مادر دارد. کودکان درنهایت وقتی به اندازه کافی بزرگ شوند و این فاصله را درک کنند، متوجه گسست عاطفی خود خواهند شد.»
«شکل جدید بی‌توجهی»
نوجوانی دوران استقلال و خودمختاری است، اما نوجوانان برای دریافت راهنمایی، اطمینان‌خاطر و حمایت همیشه به پدر و مادر نیاز دارند و دلبستگی میان فرزند و پدر و مادر لازمه رشد سالم است. عوامل مختلفی بر دلبستگی اثر می‌گذارند که از جمله می‌توان به بی‌توجهی پدر و مادر، سوءمصرف مواد، مشکلات روانی، گرفتاری‌های مزمن، غرق‌شدن در کار و آزار و اذیت فیزیکی اشاره کرد.
پژوهشگران اخیراً به بررسی این موضوع پرداخته‌اند که آیا حواس‌پرتی‌های مرتبط با فناوری بر میزان پاسخگویی و حضور عاطفی پدر و مادر در قبال کودکان و احساس امنیت مورد نیاز آن‌ها اثر می‌گذارد یا خیر.
پژوهشگران برای توصیف شرایطی که در آن استفاده از دستگاه‌های الکترونیکی باعث به‌حاشیه‌رفتن ارتباط و گفت‌وگو می‌شود، از اصطلاحاتی مانند «تکنوفرنس» (مداخله فناوری) و «فابینگ» (بی‌اعتنایی به دیگران به‌دلیل کار با تلفن همراه) استفاده می‌کنند. پژوهشگران می‌گویند نادیده‌گرفتن کودکان به‌دلیل غرق‌شدن پدر و مادر در تلفن همراه «شکل جدیدی از بی‌توجهی اجتماعی» است.
مطالعه‌ای در سال ۲۰۲۰ نشان داد که نادیده‌گرفتن کودکان به‌دلیل غرق‌شدن پدر و مادر در تلفن همراه با استفاده ناسالم کودک از تلفن همراه ارتباط مستقیم دارد. مطالعات دیگر هم نشان داده‌اند که نادیده‌گرفتن اطرافیان به‌دلیل غرق‌شدن در تلفن همراه با افت رضایت نوجوانان از زندگی ارتباط دارد.
پژوهشگران در مطالعه‌ای با تمرکز بر تجربه بازی با کودکان دریافتند که حواس‌پرتی ناشی از دستگاه‌های دیجیتالی و غیردیجیتالی باعث می‌شود پدر و مادرها واکنش کمتری به نشانه‌های ارتباطی کودکان نشان دهند. کودکان هم در واکنش به این وضعیت مشارکت اجتماعی کمتری از خود نشان می‌دهند و سطح تعامل‌شان به حداقل می‌رسد.
پژوهشگران گفتند حتی کودکان خردسال هم متوجه بی‌اعتنایی پدر و مادرشان می‌شوند. از این‌رو، ممکن است در واکنش به این وضعیت از آن‌ها فاصله بگیرند و شور و هیجان کمتری برای ایجاد ارتباط با آن‌ها داشته باشند.
یک مطالعه مروری در سال ۲۰۲۳ با ارزیابی ۱۳ مطالعه قبلی نشان داد نوجوانانی که احساس می‌کردند پدر و مادرشان مدام درگیر تلفن همراه هستند، سلامت روان ضعیف‌تری داشتند. این کودکان احساس می‌کردند کمتر دیده می‌شوند، کمتر شنیده می‌شوند و از حمایت به‌مراتب کمتری برخوردارند.
تبعات ماندگار دلبستگی مخرب
تبعات دلبستگی مخرب در رابطه کودک با پدر و مادر خلاصه نمی‌شود. پژوهشگران در مطالعه‌ای با بررسی نزدیک به هزار و ۷۰۰ کودک دریافتند کودکانی که در ۱۱ سالگی در رابطه با پدر و مادر خود احساس گسست عاطفی می‌کردند، در ۱۵ سالگی بیش از دیگر کودکان در معرض ابتلا به اختلالات روانی قرار داشتند.
دلبستگی مخرب با اضطراب، افسردگی و مشکلات عاطفی بیشتر ارتباط دارد. یکی از دلایل این است که دلبستگی مخرب باعث می‌شود کودک دید خوبی نسبت به روابط خود نداشته باشد. کودک در این روابط احساس خطر می‌کند، در تنظیم هیجانات خود با مشکل مواجه می‌شود و نمی‌تواند برای دریافت کمک به دیگران رجوع کند.
دلبستگی اغلب با تمرکز بر دوران خردسالی مورد بررسی قرار می‌گیرد؛ دوره‌ای که پایه‌و‌اساس دلبستگی مفید و مخرب در آن شکل می‌گیرد. با این‌حال، پژوهشگران عموماً معتقدند که دلبستگی ثابت نیست و دستخوش تغییر می‌شود. تجربه‌های خوب و بد می‌توانند در دوران نوجوانی و بزرگسالی بر دلبستگی اثر بگذارند.
گرنت گفت: «شرایط و اتفاقات زندگی می‌توانند حتی در دوران نوجوانی دلبستگی مفید را به دلبستگی مخرب تبدیل کنند و برعکس.»
از این‌رو، پدر و مادرها نباید تصور کنند پیوند محکمی که در دوران کودکی شکل می‌گیرد، برای همیشه پابرجا می‌ماند. همان‌طور که میزان پاسخگویی و توجه پدر و مادر به دلبستگی دامن می‌زند، عدم دسترسی عاطفی هم به‌تدریج باعث تضعیف دلبستگی می‌شود.
هشداری برای پدر و مادرهای نسل هزاره
گرنت امیدوار است که پدر و مادرها نسبت به تأثیر استفاده از دستگاه‌های الکترونیکی بر روابط خانوادگی آگاه‌تر شوند و معتقد است که توجه به این موضوع در میان پدر و مادرهای نسل هزاره اهمیت ویژه‌ای دارد.
کودکان نسل هزاره، که به‌عنوان نخستین نسل «بومی دیجیتال» شناخته می‌شوند، در دوره گسترش اینترنت، تلفن‌های هوشمند و شبکه‌های اجتماعی بزرگ شده‌اند. از این‌رو، بسیاری از این کودکان بخش قابل‌توجهی از عمرشان را در ارتباط با دستگاه‌های دیجیتال سپری کرده‌اند و ممکن است در برابر عادت استفاده از تلفن همراه آسیب‌پذیرتر باشند.
گرنت گفت بسیاری از پدر و مادرهای نسل هزاره متوجه نیستند که دستگاه‌های الکترونیکی میان آن‌ها و فرزندان‌شان فاصله انداخته است. اکنون بسیاری از این کودکان صاحب فرزند هستند و گرنت امیدوار است که یافته‌های مطالعه حاضر آن‌ها را به استفاده آگاهانه‌تر از دستگاه‌های الکترونیکی ترغیب کند.
ساعت‌های بدون تلفن همراه
دلبستگی می‌تواند ضعیف شود و دوباره قوی‌تر شود. پاسخگویی مستمر، توجه و حضور عاطفی پدر و مادر به بازسازی و حفظ روابط ایمن کمک می‌کند.
پدر و مادرها می‌توانند با تکیه به الگوهای رفتاری خودشان شروع کنند: آیا هنگام گفت‌وگو به‌طور مرتب اعلان‌های تلفن همراه‌تان را بررسی می‌کنید؟ وقتی کسل هستید یا حرفی برای گفتن ندارید، بی‌اختیار سراغ تلفن همراه‌تان می‌روید؟ وقتی فرزندتان می‌خواهد درباره موضوعی با شما صحبت کند، همه حواس‌تان را پیش او نمی‌گذارید؟
ایجاد ساعت‌های بدون تلفن همراه مانند زمان صرف غذا، سفرهای جاده‌ای یا گفت‌وگوهای قبل از خواب به پدر و مادرها کمک می‌کند حضور پررنگ‌تری در کنار فرزندشان داشته باشند و ارتباط روزمره بهتری بسازند.
گرنت عادت‌های سالم زیر برای مدیریت استفاده از دستگاه‌های الکترونیکی پیشنهاد می‌کند:
- برای استفاده از دستگاه‌های الکترونیکی به‌ویژه برای دورکاری حد و مرز تعیین کنید.
- هنگام صرف غذا، فعالیت‌های خانوادگی و سفرهای جاده‌ای از تلفن همراه دوری کنید.
- اگر می‌خواهید با فرزندتان وقت بگذرانید، بی‌دلیل سراغ تلفن همراه نروید.
گرنت گفت اجتناب کامل از دستگاه‌های الکترونیکی غیرممکن است. بسیاری از پدر و مادرها دورکار هستند و برای ارتباطات کاری خود باید از تلفن همراه استفاده کنند یا در طول روز مسئولیت‌های مختلفی را برعهده می‌گیرند.
کودکان انتظار ندارند مدام به آن‌ها توجه کنید، بلکه فقط می‌خواهند مطمئن باشند پدر و مادر به حضورشان اهمیت می‌دهند و حرف‌شان را می‌شنوند.
گرنت گفت: «اگر کودک برای جلب‌توجه یا رفع نیاز خود چیزی گفت، واکنش نشان دهید. بگذارید بداند او را می‌بینید و صدایش را می‌شنوید و به او اهمیت می‌دهید. اگر نمی‌توانید در آن لحظه از کارتان دست بکشید، بگویید در اولین فرصت به او پاسخ خواهید داد و به قول‌تان عمل کنید.»
گرنت از پدر و مادرها می‌خواهد درباره تأثیر استفاده از دستگاه‌های الکترونیکی با کودکان صحبت کنند. باید از کودک بپرسید آیا استفاده شما از تلفن همراه تاکنون باعث شده احساس کنند نادیده گرفته می‌شوند، حرف‌شان شنیده نمی‌شود یا اهمیتی ندارند؟ به این ترتیب می‌توانید به کمک فرزندان خود برای استفاده از دستگاه‌های الکترونیکی برنامه‌ریزی کنید و به آن‌ها اجازه دهید در مواجهه با بی‌اعتنایی شما اعتراض کنند.
توجه و همراهی آگاهانه با دوری از تلفن همراه هنگام گفت‌وگوهای جدی، برقراری ارتباط چشمی، پرسیدن سؤالات مرتبط با موضوع گفت‌وگو و توجه به افکار و تجربه‌های کودک محقق می‌شود. فناوری می‌تواند ابزاری برای ایجاد ارتباط باشد. پدر و مادرها می‌توانند مطالب مفیدی را از این طریق با کودکان به اشتراک بگذارند، درباره تجربه‌های آنلاین خود با یکدیگر حرف بزنند یا علایق مشترک‌شان را دنبال کنند.
گرنت افزود: «باید در ارتباط با کودکان صادق باشیم. قبلاً نمی‌دانستم، اما حالا می‌دانم و می‌خواهم رفتار بهتری داشته باشم.»
