در پسِ نقاب مردمنهاد و متنباز منابع اطلاعاتی، اخلالگران سمجی حضور دارند که میکوشند افکار عمومی را به شکل دلخواه خود درآورند.
تفسیر
ایلان ماسک در روز ۲۷ اکتبر ۲۰۲۵ دانشنامه آنلاین مبتنی بر هوش مصنوعی گراکیپدیا را راهاندازی کرد تا با دانشنامه پرآوازه ویکیپدیا وارد رقابت شود. تصمیم ماسک برای راهاندازی جایگزین ویکیپدیا از نارضایتی عمده کاربران از گرایش چپگرایانه ویکیپدیا نشأت گرفته است. اما گراکیپدیا هم با اتهام سوگیری مواجه شده که از قضا با دیدگاههای شخصی ماسک همخوانی دارد.
موضوعات مهم زیادی در این مناقشه اطلاعاتی با هم تلاقی پیدا کردهاند: نبردهای فرهنگی معاصر، شکلگیری دوقطبی سیاسی، دشواری در تشخیص حقیقت در فضای غبارآلود اینترنت، تداوم سوگیری انسانی و نقش اخلالگران «عصر اطلاعات» در اعمال نفوذ و دستکاری افکار عمومی.
وقتی غولهای دنیای دیجیتال- هوش مصنوعی و خرد جمعی- با ایراد اتهام بیدقتی در مقابل یکدیگر قرار میگیرند، این پرسش مطرح میشود که آینده حقیقت در عصر دیجیتال چه شکل و شمایلی خواهد داشت؟
پاسخ به اینکه کدامیک به «دانشنامهای برای فرمانروایی بر همه» تبدیل خواهد شد، آسان نیست. ویکیپدیا در دهههای اخیر به یکی از پربازدیدترین وبسایتهای جهان و یکی از کاربردیترین منابع اطلاعاتی در موضوعات مختلف تبدیل شده است. این یعنی ویکیپدیا (بهویژه به دلیل بیطرفی ادعایی خود) توانسته بیش از هر منبع دیگری بر افکار و عقاید مردم در اقصینقاط جهان اثر بگذارد. قدرت قابلملاحظهای است. اینکه ویکیپدیا همچنان سکان قدرت را به دست داشته باشد یا غول دیگری بر مسند قدرت تکیه بزند، دانش انسانی و افکار عمومی را دستخوش تغییر خواهد کرد.
با اینحال، هیچکدام از این فرمانروایان بالقوه دنیای اطلاعات قابل اعتماد نیستند. با ویکیپدیا شروع میکنیم. لری سنگر، همبنیانگذار ویکیپدیا، که در سال ۲۰۰۲ از این پروژه کنارهگیری کرد، گفته که این پلتفرم به دست ویراستاران بینامونشان افتاده که از این بستر برای ترویج دیدگاههای ایدئولوژیک خود استفاده میکنند و در این کار از حمایت رهبران سازمان برخوردارند که همگی گرایش چپ دارند. سنگر چندی پیش در پادکست ریلکلیرپالیتیکس به کارل کانن گفت: «پای افراطیها به ویکیپدیا باز شده است. به نظرم کسانی که کنترل ویکیپدیا را به دست گرفتند، آنها را به این کار تشویق کردند.»
او گفت: «ما خیلی زود در تیررس افراد صاحبنفوذی قرار گرفتیم که سعی داشتند کنترل امور را به دست بگیرند. سختگیریها بهتدریج افزایش یافت و دامنه دیدگاههایی که اجازه انتشار پیدا میکردند محدود و محدودتر شد.»
فرایند سانسور شامل قرار دادن نام رسانههای محافظهکار در فهرست سیاه میشد؛ رسانههایی که ویکیپدیا استناد به آنها را در محتوای خود ممنوع کرد و اعتبار آنها را در صفحات ویکیپدیا زیر سؤال برد. به گفته سنگر، «برداشت ویکیپدیا از بیطرفی شکل دیگری پیدا کرده و به ضد خودش تبدیل شده است.»
سنگر میگوید ویکیپدیا برای تبدیلشدن به یک منبع مطمئن و بیطرف باید ۹ کار اصلاحی مهم را در دستور کار قرار دهد: انتشار دیدگاههای مخالف درباره یک موضوع واحد، حذف فهرست سیاه منابع، امکان امتیازدهی عمومی به مقالات و بازگشت به سیاست بیطرفی.
سنگر همچنین وبسایت انسایکلوسرچ راهاندازی کرده که از ۶۵ دانشنامه آنلاین (از جمله ویکیپدیا) استفاده میکند. او امیدوار است که تنوع منابع و دیدگاهها به کاربران کمک کند تا درک بهتری از موضوعات مورد نظرشان پیدا کنند. انسایکلوسرچ یکی از راههای فرار از سیطره ویکیپدیا بر دنیای اطلاعات است.
سنگر به کانن گفت که تصور میکند گراکیپدیا شانس زیادی در بهچالشکشیدن سلطه ویکیپدیا داشته باشد. با اینحال، گراکیپدیا هم از نظر سوگیری با انتقادات مشابهی روبهرو شده و گفته میشود که گرایش راستگرایانه دارد. ماسک میگوید که این دانشنامه «نسخه بهبودیافته» ویکیپدیا خواهد بود و رویکرد تبلیغاتی و سوگیریهایی را که موجب آبروریزی پلتفرم رقیب شده کنار گذاشته است. اما منتقدانی مانند مایک پرل از رسانه گیزمودو میگویند: «گراکیپدیا اینطور عمل میکند که موضوعات و افراد مورد علاقه و حمایت ایلان ماسک بدون زیر سؤال رفتن اعتبارشان مطرح میشوند. اما افرادی که ماسک دوستشان ندارد، با انتقادات مستقیم و آشکار تحت پوشش قرار میگیرند.»
پرل و دیگران گراکیپدیا را به ترویج نظریههای مبتنی بر توهم توطئه در قبال جناج راست متهم میکنند. برخی هم نگران این هستند که گراکیپدیا بهوسیله یکی از مدلهای زبانی بزرگ هوش مصنوعی نوشته شده و خالق انسانی ندارد. استفاده از هوش مصنوعی باعث شده که گراکیپدیا با مشکلات معمول مدلهای زبانی بزرگ دستبهگریبان باشد: خطاها، ناهنجاریها و توهمات (اطلاعات نادرستی که هوش مصنوعی بدون هیچ دلیل و منطقی منتشر میکند).
درنهایت، ویکیپدیا و گراکیپدیا نشان دادهاند که در پسِ نقاب مردمنهاد و متنباز منابع اطلاعاتی، اخلالگران سمجی حضور دارند که میکوشند افکار عمومی را به شکل دلخواه خود درآورند. در مورد ویکیپدیا شاهد هستیم که مجموعهای از کارکنان بینامونشان و جمعی از ویراستاران ناشناس بیوقفه براساس یک دیدگاه خاص عمل میکنند و در مورد گراکیپدیا میبینیم که یک میلیاردر حوزه فناوری از هوش مصنوعی استفاده کرده تا یک منبع اطلاعاتی «بیطرف» بسازد که گفته میشود نسبت به باورهای شخصی او سوگیری دارد. در هیچکدام از ایندو پلتفرم نشانهای دال بر شفافیت یا بیطرفی دیده نمیشود.
دیدگاه ارائهشده در این مقاله نقطه نظر نویسنده بوده و لزوماً منعکسکننده دیدگاه اپک تایمز نیست.
درباره نویسنده:واکر لارسن، روزنامهنگار مستقل و نویسنده حوزه فرهنگ
