طبق تازهترین گزارش کمیسیون اینترنت انجمن تجارت الکترونیک، ایران همچنان بدترین کیفیت اینترنت را در میان ۱۰۰ اقتصاد برتر جهان دارد. تجربه کاربری شبکه در ایران با سه ویژگی «کندی، اختلال و محدودیت شدید» توصیف شده است و بر پایه شاخصهای جهانی سرعت، پایداری و آزادی دسترسی، در رده ۹۷ از ۱۰۰ کشور قرار گرفته است.
پنجمین گزارش کیفیت اینترنت ایران (تابستان ۱۴۰۴) که توسط این کمیسیون منتشر شده، بار دیگر تصویری نگرانکننده از وضعیت اینترنت کشور ارائه میدهد. این گزارش تأیید میکند که کیفیت اینترنت ایران همتراز کشورهای جنگزده و کمتوسعه قرار دارد و تنها از معدودی از کشورها وضعیت بهتری دارد.
استفاده ۸۶درصد کاربران از فیلترشکنها
بخش مهمی از این گزارش به نظرسنجی ملی درباره سیاست فیلترینگ پرداخته است. یافتهها نشان میدهد حدود ۸۶ درصد کاربران اینترنت ایران برای دسترسی به اینترنت آزاد از انواع فیلترشکن و ویپیان استفاده میکنند. در بین جوانان ۱۵ تا ۲۹ سال، این رقم حتی به حدود ۹۴ درصد رسیده است که بیانگر عمومیتیافتن ابزارهای دور زدن فیلتر در نسل جدید است. همچنین ۶۲.۲ درصد از کاربران اعلام کردهاند که پیش از موج فیلترینگ گسترده سال ۱۴۰۱ هرگز از فیلترشکن استفاده نمیکردند.
گزارش، این تحول را نشاندهنده شکست سیاست فیلترینگ میداند و تصریح میکند که محدودیتهای شدید، مردم را ناگزیر به استفادهی فراگیر از ابزارهای دورزدن فیلتر کشانده و عملاً آن سیاستها را بیاثر کرده است.
تداوم استفاده از شبکههای اجتماعی فیلترشده
علیرغم گذشت دو سال از فیلترینگ شبکههای اجتماعی پرمخاطبی نظیر اینستاگرام، کاربران ایرانی همچنان به استفاده از آنها ادامه میدهند. اینستاگرام با وجود مسدود بودن، بنا بر گزارش جدید کماکان انتخاب اول ۶۳ درصد از کاربران اینترنت در ایران است و حتی برای حدود ۶۰ درصد از فعالان حوزه کسبوکارهای مجازی، بستر اصلی درآمد محسوب میشود.
در مورد پیامرسان تلگرام نیز با اینکه بیش از هفت سال از فیلترینگ آن میگذرد، هنوز نزدیک به ۶۰ درصد مردم ایران از این پلتفرم استفاده میکنند. این آمار بیانگر آن است که سیاست حذف و جایگزینی پلتفرمهای خارجی موفق نبوده و کاربران به دلیل مزایا و نیازهای خود، راههای دورزدن محدودیتها را پیدا کردهاند.
کارشناسان تأکید میکنند ادامهٔ فیلترینگ این شبکهها تنها به پیچیدهتر شدن دسترسی کاربران و تحمیل هزینههای اضافی انجامیده و بازنگری در این سیاستها ضروری است.
مشکلات زیرساختی و هشدار درباره سیاستهای محدودکننده
گزارش پنجم، علاوه بر ضعف در شاخصهای کیفی، به چالشهای زیرساختی اینترنت ایران نیز اشاره کرده است. اختلالات مکرر برق و فرسودگی تجهیزات مخابراتی، یکی از عوامل تشدید کندی و ناپایداری شبکه عنوان شده است.
به گفته کارشناسان، به دلیل قدیمی بودن یا از کار افتادن بسیاری از باتریهای پشتیبان در سایتهای تلفن همراه، با هر بار قطع برق بخشهایی از شبکه موبایل و اینترنت کشور نیز از دسترس خارج میشود.
از سوی دیگر، سیاست تمرکزگرایانهی موسوم به «ایران اکسس» که حدود ۸۰ درصد وبسایتهای دولتی را به روی کاربران خارجی بسته است، مورد انتقاد قرار گرفته و ناکارآمد ارزیابی میشود؛ چراکه علیرغم این محدودسازی داخلی، چندین حمله سایبری بزرگ از مبدا داخل کشور به سامانههای مالی صورت گرفته و اهداف امنیتی این طرح را زیر سؤال برده است.
افزون بر این، مسدود ماندن پروتکلها و فناوریهای نوین اینترنت (مانند HTTP/3 و IPv6 ) حتی پس از رفع شرایط اضطراری، موجب از دست رفتن فرصتهای ارتقای آسان شبکه شده و مشکلات فنی اینترنت را تشدید کرده است.
در واکنش به چنین وضعیتی، کارشناسان و فعالان عرصه فناوری اطلاعات نسبت به تداوم سیاستهای محدودکننده هشدار دادهاند. بنا بر این گزارش، ادامه فیلترینگ و اختلال عمدی در شبکه به عنوان یک «انتخاب ضدامنیتی» توصیف شده که مستقیماً به تضعیف زیرساختهای امنیت دیجیتال کشور انجامیده است.
بیش از ۱۰۰ شرکت و استارتآپ حوزه اقتصاد دیجیتال در بیانیهای مشترک خواستار پایان فوری محدودیتهای اینترنتی شدهاند. آنها تأکید کردهاند که تداوم این محدودیتها تاکنون «به صدمات امنیتی، بیاعتمادی گسترده و آسیبهای جبرانناپذیر به اقتصاد دیجیتال» منجر شده و روند نوآوری و کسبوکارهای آنلاین را مختل کرده است.
از جمله مطالبات کلیدی مطرحشده در این بیانیه، «رفع فیلتر شبکههای اجتماعی و وبسایتهای آموزشی»، «افزایش سرعت و پهنای باند بینالملل» و «لغو محدودیت پروتکلهای نوظهوری همچون HTTP/3 و IPv6» عنوان شده است.
گزارش پنجم کیفیت اینترنت در پایان نتیجهگیری میکند که برونرفت از بحران فعلی، نه با راهکارهای نمایشی مانند «اینترنت طبقاتی»، بلکه تنها از مسیر تجدیدنظر در رویکردهای محدودساز، همسویی با خواست عمومی و تضمین «اینترنت آزاد و پرسرعت برای همه مردم ایران» ممکن خواهد بود.
