تحقیقات تازه رویترز نشان می‌دهد جمهوری اسلامی با استفاده از شبکه‌ای مخفی متشکل از بیش از ۵ هزار نهاد نظامی و مالی، توانسته است با وجود تحریم‌های غرب و محاصره دریایی آمریکا، میلیاردها دلار تجهیزات نظامی، مواد منفجره، قطعات موشکی و کامیون‌های سنگین وارد ایران کند.
بر اساس این گزارش که روز پنج‌شنبه ۲۹ اکتبر منتشر شد، این شبکه از ژانویه ۲۰۲۵ تا ژوئن ۲۰۲۶، حتی در جریان جنگ، واردات تجهیزات مورد نیاز برنامه‌های موشکی و پهپادی جمهوری اسلامی را از مسیرهای زمینی، دریایی و هوایی ادامه داده است.
رویترز با بررسی هزاران سند بانکی، اطلاعات گمرکی، اسناد ثبت شرکت‌ها و مدارک حمل‌ونقل دریافته است که تنها یکی از نهادهای وابسته به وزارت دفاع جمهوری اسلامی در این دوره ۱۸ ماهه، حدود ۲.۳ میلیارد دلار تجهیزات نظامی وارد کرده است.
این شبکه که برخی نهادهای آن با سپاه پاسداران و بنیادهای اقتصادی وابسته به حکومت ارتباط دارند، از واسطه‌های خارجی و شرکت‌های پوششی برای خرید تجهیزات و انتقال آنها به ایران استفاده می‌کند.
شبکه‌ای پنهان در ساختار وزارت دفاع
طبق تحقیقات رویترز، بیش از ۵ هزار نهاد شناسایی‌شده دارای نام‌هایی هستند که با حروف اختصاری وزارت دفاع جمهوری اسلامی، موسوم به «ودجا»، آغاز می‌شوند و پس از آن یک شماره پنج یا شش‌رقمی قرار می‌گیرد.
تمام این نهادها نشانی مشترکی در تهران دارند که با نشانی وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح مطابقت دارد. تاریخ ثبت رسمی آنها نیز ۱۱ فوریه ۱۹۷۹ درج شده است، هرچند اسناد نشان می‌دهند بیشتر آنها در سال ۲۰۱۳ تاسیس شده‌اند.
این نهادها نخستین‌بار با همکاری رویترز و شرکت مشاوره ارزیابی ریسک اسرائیلی‌آمریکایی «۲۴۰ آنالیتیکس» شناسایی شده‌اند.
نوآم بینستوک، تحلیلگر ارشد این شرکت، هنگام بررسی اسناد افشاشده بانک سپه متوجه وجود هزاران حساب بانکی متعلق به نهادهایی با الگوی نام‌گذاری مشابه شد.
به گفته او، ۳۶ نهاد از این مجموعه در پایان سال ۲۰۲۴ در مجموع ۱.۲ میلیارد دلار در حساب‌های ارزی خود داشتند و موجودی داخلی بقیه شبکه حدود ۱.۸ میلیارد دلار بود.
بینستوک گفت: «این نهادهای شماره‌گذاری‌شده، زیرساخت پنهان شبکه جهانی دور زدن تحریم‌های جمهوری اسلامی و بسیاری فعالیت‌های دیگر آن هستند.»
رویترز گزارش داد با وجود تحریم‌های گسترده علیه بخش نظامی جمهوری اسلامی، شواهدی پیدا نکرده است که نشان دهد این نهادهای شماره‌گذاری‌شده مستقیما از سوی حکومت‌های غربی تحریم شده‌اند.
استفاده از درآمد نفت برای خرید تجهیزات نظامی
یکی از مهم‌ترین یافته‌های این تحقیق، وجود یک نظام مالی موازی برای انجام معاملات خارجی جمهوری اسلامی است.
به گزارش رویترز، واسطه‌ها و شرکت‌های پوششی که در این شبکه «امین‌ها» نامیده می‌شوند، با استفاده از درآمد حاصل از فروش غیرقانونی نفت، کالاهای مورد نیاز نهادهای نظامی را در خارج از کشور خریداری می‌کنند.
بررسی اطلاعات وارداتی نشان می‌دهد ۹۷ درصد محموله‌های بررسی‌شده با روش «بدون انتقال ارز» تسویه شده‌اند؛ روشی که در آن واسطه‌ها از منابع مالی موجود در خارج از کشور استفاده می‌کنند و نیازی به انتقال مستقیم پول از ایران ندارند.
میعاد ملکی، مقام ارشد سابق وزارت خزانه‌داری آمریکا که در طراحی تحریم‌های این کشور علیه جمهوری اسلامی مشارکت داشته است، این مجموعه را «شریان حیاتی نظامی حکومت در جریان این جنگ و سال‌های طولانی پیش از آن» توصیف کرد.
به گفته او، این شبکه تقریبا تمام ساختار تجارت نظامی جمهوری اسلامی را در بر می‌گیرد.
واردات ۲.۳ میلیارد دلار تجهیزات از طریق یک نهاد
رویترز در بررسی اسناد وارداتی، نهاد شماره ۳۴۶۴۲۸ وزارت دفاع را یکی از مهم‌ترین بخش‌های این شبکه شناسایی کرده است.
این نهاد از ژانویه ۲۰۲۵ تا ژوئن ۲۰۲۶ حدود ۲.۳ میلیارد دلار تجهیزات نظامی، مواد شیمیایی، قطعات مورد استفاده در ساخت موشک و پهپاد و خودروهای سنگین وارد کرده است.
اسناد نشان می‌دهند این نهاد بین ژانویه تا آوریل ۲۰۲۵، حدود ۸۸۶ تن مواد شیمیایی با مبداء ثبت‌شده چین از طریق بندرعباس وارد کرده است. این مواد در ردیف‌های گمرکی مرتبط با کلرات‌ها و پرکلرات‌ها قرار داشته‌اند که برخی از آنها در تولید سوخت جامد موشک کاربرد دارند.
سه روز پس از ورود آخرین محموله، انفجار بزرگی در ۲۶ آوریل ۲۰۲۵ در بندر رجایی رخ داد که دست‌کم ۷۰ کشته و بیش از ۱۲۰۰ زخمی برجای گذاشت.
دو فرد آگاه به رویترز گفته‌اند این انفجار بر اثر اشتعال پرکلرات سدیم در کانتینرهای مستقر در اسکله رخ داده است.
بااین‌حال، رویترز تاکید کرده که نتوانسته مشخص کند آیا مواد موجود در آخرین محموله ۷۵ تنی با این انفجار ارتباط داشته‌اند یا خیر.
کامیون‌های اروپایی در برنامه موشکی جمهوری اسلامی
بخش دیگری از تحقیقات رویترز به واردات کامیون‌های سنگین اختصاص دارد که می‌توانند به پرتابگرهای متحرک موشک و پهپاد تبدیل شوند.
بر اساس اسناد وارداتی، نهاد شماره ۳۴۶۴۲۸ وزارت دفاع از ژانویه ۲۰۲۵ تا ژوئن ۲۰۲۶، تعداد ۴۳۵ کامیون ساخت شرکت ایتالیایی «ایویکو» وارد کرده است.
رویترز همچنین اسنادی از معامله سال ۲۰۲۲ شناسایی کرده که نشان می‌دهد شش کامیون ایویکو از طریق یک شرکت واسطه در دبی به بندرعباس ارسال شده و در نهایت در اختیار شرکت «صحرا تندر» قرار گرفته‌اند.
آمریکا شرکت صحرا تندر را در سال ۲۰۲۴ به دلیل مشارکت در تولید و تامین پهپاد برای روسیه تحریم کرده بود.
در ماه مارس، فرماندهی مرکزی ارتش آمریکا، سنتکام، ویدئویی از حمله به یک پرتابگر موشکی استتارشده جمهوری اسلامی منتشر کرد. تحلیلگران شرکت اطلاعات دفاعی «جینز» تایید کردند خودروی هدف قرارگرفته از مدل‌های ایویکو بوده است.
شرکت ایویکو در واکنش اعلام کرد هیچ فعالیت تجاری مستقیمی در ایران ندارد و انتقال احتمالی خودروهای این شرکت از سوی اشخاص ثالث خارج از کنترل آن بوده است.
رویترز همچنین گزارش داده جمهوری اسلامی هزاران دستگاه وانت تویوتا هایلوکس و لندکروزر وارد کرده که برخی از مدل‌های آنها در فعالیت‌های نظامی و امنیتی سپاه پاسداران استفاده می‌شوند.
شرکت تویوتا نیز اعلام کرده است در معاملات شناسایی‌شده از سوی رویترز هیچ نقشی نداشته است.
ادامه واردات از چین، روسیه و اروپا در جریان جنگ
تحقیقات رویترز نشان می‌دهد واردات تجهیزات نظامی جمهوری اسلامی پس از آغاز جنگ در ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ نیز متوقف نشده است.
بر اساس این گزارش، در ماه فوریه محموله‌هایی شامل ۹۳ تن تیتانیوم خام، ۲۶۸ تن نیتروسلولز و ۲۷۶ تن مواد شیمیایی دیگر با مبداء چین وارد ایران شده‌اند.
در ژوئن نیز محموله‌ای شامل چاشنی‌های انفجاری روسی به ارزش ۱.۹ میلیون دلار وارد کشور شده است.
مجموع ارزش پنج محموله مشابه از روسیه از ابتدای سال ۲۰۲۵ به ۷.۶ میلیون دلار رسیده است.
داده‌ها همچنین نشان می‌دهند ارزش واردات ماهانه تجهیزات در مارس، پس از آغاز جنگ، به ۵۴ میلیون دلار کاهش یافت، اما در ماه مه دوباره به ۷۷ میلیون دلار افزایش پیدا کرد.
محموله‌ها از طریق کشتی‌های باری در دریای خزر، هواپیماهای باری از چین و مسیرهای زمینی آسیای مرکزی به ایران رسیده‌اند.
علاوه بر چین و روسیه، کالاهایی به ارزش صدها میلیون دلار با مبدأ آلمان و دیگر کشورهای اتحادیه اروپا نیز در اسناد وارداتی ثبت شده‌اند.
رویترز تأکید کرده است که برخی کالاها کاربرد دوگانه نظامی و غیرنظامی دارند و در تمام موارد نتوانسته مبدأ یا محتوای محموله‌ها را مستقلاً تأیید کند.
ارتباط شبکه مالی با فرماندهان سپاه و سرکوب اعتراضات
رویترز در بخش دیگری از تحقیقات خود ارتباط برخی نهادهای این شبکه را با بنیادهای شبه‌دولتی و فرماندهان سپاه پاسداران بررسی کرده است.
به گزارش این خبرگزاری، شماره تلفن‌های ثبت‌شده برای ۹۱ نهاد با اطلاعات بانکی مرتبط با حساب‌های کارکنان سپاه پاسداران مطابقت داشته‌اند.
یکی از اسناد بررسی‌شده نشان می‌دهد حسن شاهوارپور، فرمانده سپاه در خوزستان، در سال ۲۰۲۱ درخواست کرده بود مبلغ ۵۰ میلیارد ریال برای ساخت ساختمان جدید سپاه به حساب نهاد شماره ۴۲۴۰۰۰ وزارت دفاع واریز شود.
آمریکا شاهوارپور را در سال ۲۰۲۰ به دلیل نقش نیروهای تحت فرمانش در سرکوب خونین اعتراضات آبان ۱۳۹۸ تحریم کرده بود.
این یافته‌ها نشان می‌دهند فعالیت نهادهای شماره‌گذاری‌شده وزارت دفاع تنها به تجارت خارجی و واردات تجهیزات نظامی محدود نبوده و برخی از آنها در نقل‌وانتقالات مالی داخلی نیز مشارکت داشته‌اند.
واکنش آمریکا و چین به یافته‌های رویترز
سخنگوی وزارت خزانه‌داری آمریکا در واکنش به تحقیقات رویترز اعلام کرد واشنگتن «شریان‌های حیاتی اقتصادی حکومت را قطع کرده است» و همچنان برای جلوگیری از دور زدن تحریم‌ها تلاش می‌کند.
وزارت خارجه چین نیز اعلام کرد از موضوع مطرح‌شده در تحقیقات رویترز اطلاعی ندارد و با مرتبط کردن این کشور به درگیری‌های منطقه‌ای مخالف است.
وزارت دفاع روسیه، کاخ سفید، سنتکام و نهادهای حکومتی جمهوری اسلامی که رویترز با آنها تماس گرفته بود، به درخواست‌ها برای اظهارنظر پاسخ ندادند.
پیتر سالزبری، پژوهشگر دانشگاه کلمبیا و متخصص زنجیره‌های تامین تسلیحات جمهوری اسلامی، یافته‌های این تحقیق را نشانه تلاشی گسترده برای بازسازی یا گسترش توان موشکی و پهپادی حکومت دانست.
او گفت: «این داده‌ها به‌روشنی انعطاف‌پذیری شبکه جمهوری اسلامی و توانایی آن برای یافتن مسیرهای جدید را نشان می‌دهند.»
