شیرین‌بیان که مقدار قابل‌توجهی از آن در مقبره توت‌عنخ‌آمون، فرعون مصر باستان، پیدا شده است، امروزه برای درمان زخم‌های گوارشی و کاهش التهاب ناشی از بیماری‌های کبدی تجویز می‌شود.
وقتی باستان‌شناسان به مقبره توت‌عنخ‌آمون دسترسی پیدا کردند، در کنار جواهرات او به ریشه شیرین‌بیان برخوردند. سه هزار سال از مرگ او گذشته و دانشمندان همچنان در پی کشف علت این موضوع هستند که چرا مردمان باستان درون مقبره‌ها ریشه شیرین‌بیان می‌گذاشتند.
شیرین‌بیان در طعم شیرین آب‌نبات‌های جویدنی دوران کودکی ما خلاصه نمی‌شود، بلکه جزو پرکاربردترین گیاهان دارویی تاریخ به‌شمار می‌رود و همواره در تسکین گلودرد، رفع سرفه و التیام ناراحتی‌های معده کاربرد داشته است. شیرین‌بیان جزو گیاهان طعم‌دهنده محسوب می‌شود و تقریباً ۵۰ برابر شیرین‌تر از شکر است. پژوهش‌های امروزی بسیاری از خواص سنتی این گیاه را تأیید کرده‌اند و فواید مصرف آن را برشمرده‌اند که از جمله می‌توان به درمان بیماری‌های کبدی و ترمیم زخم‌های دهان و دستگاه گوارش اشاره کرد.
ریشه محبوب تمدن‌های باستانی
کاربرد دارویی شیرین‌بیان نسبت به دیگر گیاهان دارویی قدمت بیشتری دارد. ناظم ممدوف، استادیار سابق مردم‌گیاه‌شناسی و قوم‌داروشناسی در دانشگاه ماساچوست امهرست، به اپک تایمز گفت: «نام این گیاه در کهن‌ترین حماسه تاریخ یعنی حماسه گیلگمش آمده است. شیرین‌بیان در طب سنتی خاورمیانه، آسیای مرکزی و شرق آسیا کاربرد گسترده‌ای دارد.»
بقراط شیرین‌بیان را برای درمان کم‌آبی و زخم‌ها مناسب می‌دانست. مصریان باستان از شیرین‌بیان نوشیدنی تهیه می‌کردند و به‌قدری برای آن ارزش قائل بودند که ریشه آن را به‌همراه مردگان خود دفن می‌کردند. به همین دلیل است که ریشه این گیاه در مقبره توت‌عنخ‌آمون پیدا شده است.
ممدوف، که در ۵۰ سال گذشته مقالات متعددی درباره گیاهان دارویی از جمله شیرین‌بیان، منتشر کرده است، درمان سرفه، آسم نایژه‌ای، بیماری آدیسون، تبخال، زخم‌های دهان، معده‌درد، زخم‌های گوارشی، اگزما و سرماخوردگی را جزو رایج‌ترین کاربردهای سنتی شیرین‌بیان می‌داند.
شیرین‌بیان جزو آداپتوژن‌ها به‌شمار می‌رود؛ ترکیباتی که به بدن کمک می‌کنند با فشارهای جسمانی، عاطفی و محیطی مقابله کند. جویدن ساقه شیرین‌بیان هم به سلامت دندان و لثه کمک می‌کند.
شیرین‌بیان در دو سنت پزشکی کهن جایگاه ویژه‌ای دارد و تنها به‌عنوان یک گیاه دارویی فرعی شناخته نمی‌شود.
براساس طب سنتی چینی، شیرین‌بیان یا گان‌چائو در بیشتر ترکیبات گیاهی یافت می‌شود. دلیل اصلی این موضوع به طعم شیرین آن بازمی‌گردد که طعم تند و قوی گیاهان دیگر را خنثی می‌کند. از این گذشته، شیرین‌بیان سمیّت گیاهان دیگر را به حداقل می‌رساند و باعث می‌شود که اثربخشی ترکیبات گیاهی چندبرابر شود.
بیشتر گیاهان دارویی بر اندام‌ها یا نقاط خاصی از بدن اثر می‌گذارند، اما شیرین‌بیان از این جهت منحصربه‌فرد است که مانند راهنما عمل کرده و ترکیبات گیاهی را به‌سوی دوازده مریدین بدن هدایت می‌کند. براساس طب سنتی چینی، شیرین‌بیان به تقویت دستگاه گوارش و تنفس، افزایش چی (انرژی حیاتی بدن)، دفع گرما، کاهش سمیّت و افزایش طول عمر کمک می‌کند.
براساس طب آیورودا، شیرین‌بیان یا یاشتی‌مدو (به معنای چوب شیرین) به‌عنوان یک داروی مقوی و جوان‌ساز شناخته می‌شود. این گیاه طبع شیرین و خنک دارد و در طب سنتی به تسکین معده و گلو، سلامت دستگاه تنفسی، ترمیم زخم‌ها و درمان افسردگی کمک می‌کند و به‌طور کلی باعث افزایش توان جسمانی، تقویت سیستم ایمنی و بهبود خلق‌وخو می‌شود.
سازوکار شیمیایی مربوط به فواید شیرین‌بیان
شیرین‌بیان سرشار از ترکیبات زیست‌فعال است و پژوهشگران تاکنون به حدود ۴۰۰ ترکیب مختلف پی برده‌اند که حدود ۳۰۰ مورد آن‌ها به دسته فلاونوئیدها تعلق دارند.
گلیسیریزین معروف‌ترین ترکیب زیست‌فعال شیرین‌بیان است؛ ترکیبی که شیرینی، خواص دارویی و بیشتر عوارض جانبی این گیاه از آن نشأت می‌گیرند.
باکتری‌های روده گلیسیریزین را به ترکیب دیگری به نام گلیسیریتینیک اسید تبدیل می‌کنند که خواص ضدالتهابی، ضدویروسی، آنتی‌اکسیدانی و محافظتی دارد.
اما گلیسیریتینیک اسید معایبی هم دارد. این ماده در عملکرد طبیعی کلیه‌ها و هورمون‌هایی که تعادل آب و نمک بدن را تنظیم می‌کنند اختلال ایجاد می‌کند و باعث انباشت آب و نمک در بدن می‌شود. از این‌رو، فشار خون افزایش یافته و سطح پتاسیم خون کاهش پیدا می‌کند که با افزایش فشار وارده به قلب همراه است.
برای آن‌که از افزایش فشار خون جلوگیری شود، نوعی شیرین‌بیان بدون گلیسیریزین هم عرضه می‌شود. حذف گلیسیریزین، خطر افزایش فشار خون، احتباس مایعات و کاهش پتاسیم را برطرف می‌کند؛ اتفاقی که اغلب بر اثر مصرف شیرین‌بیان معمولی رخ می‌دهد.
مایکل تی. موری، متخصص طب طبیعی، نویسنده، پژوهشگر و متخصص داروهای طبیعی، می‌گوید شیرین‌بیان مورد علاقه او همان نوع بدون گلیسیریزین است.
موری در ایمیلی به اپک تایمز نوشت: «پیش‌تر تصور می‌شد نوع بدون گلیسیریزین خواص درمانی ندارد، زیرا فاقد گلیسیریزیک اسید است؛ اما بعدها معلوم شد که نوع بدون گلیسیریزین در ترمیم زخم‌های گوارشی مؤثرتر عمل می‌کند.»
او افزود: «در سال‌های اخیر بارها توانسته‌ام زخم‌های گوارشی را به کمک شیرین‌بیان بدون گلیسیریزین درمان کنم. این ترکیب ایمن است و عوارض جانبی یا منع مصرف ندارد.»
شیرین‌بیان حاوی صدها ترکیب زیست‌فعال مفید است که برای نمونه می‌توان به فلاونوئیدها از جمله لیکویریتین و لیکویریتیژنین، ایزوفلاونوئیدها از جمله گلابریدین و فورمونونتین و کالکون‌ها از جمله لیکوکالکون آ و ایزولیکویریتیژنین اشاره کرد. تمام این ترکیبات خواص آنتی‌اکسیدانی، ضدالتهابی، ضدتوموری و ضدسرطانی دارند.
پژوهش‌های جدید چه می‌گویند؟
پژوهش‌های جدید با کاربرد سنتی شیرین‌بیان به‌ویژه در زمینه سلامت دستگاه تنفسی و گوارشی هم‌خوانی دارند.
سلامت کبد
گلیسیریزین موجود در شیرین‌بیان نقش بسزایی در سلامت کبد دارد. پژوهشگران در یک کارآزمایی بالینی تصادفی و کنترل‌شده با بررسی حدود هزار و ۴۰۰ داوطلب مبتلا به بیماری کبدی نشان دادند که شیرین‌بیان باعث تسکین التهاب کبد می‌شود.
نتایج یک مطالعه آزمایشگاهی نشان داد که شیرین‌بیان میزان ویروس هپاتیت سی را در سلول‌های آلوده کبد کاهش می‌دهد و حتی دوز پایین آن هم فعالیت ویروس را به نصف می‌رساند. مقایسه گلیسیریزین با اینترفرون آلفا، که برای درمان هپاتیت سی تجویز می‌شود، از اثر هم‌افزایی این دو ترکیب حکایت دارد و نشان می‌دهد که مصرف هم‌زمان آن‌ها باعث تقویت خواص ضدویروسی می‌شود.
سلامت دستگاه گوارش
مطالعات جدید با کاربرد سنتی شیرین‌بیان برای بهبود عملکرد دستگاه گوارش به‌ویژه درمان زخم‌های گوارشی و رفلاکس اسید و نقش آن در رفع التهاب معده هم‌خوانی دارند. شیرین‌بیان معده را تحریک می‌کند تا مخاط بیشتری تولید کند، ترشح اسید معده و آنزیم پپسین را به حداقل می‌رساند، باکتری هلیکوباکتر پیلوری را مهار می‌کند و شدت التهاب موضعی را کاهش می‌دهد.
دهان و گلو
شیرین‌بیان به‌دلیل اثرات ضدالتهابی، ضدمیکروبی و تسکین‌دهنده خود برای برای گلودرد مفید است. از این گذشته، این گیاه در درمان زخم‌های دهانی از جمله آفت مؤثر عمل می‌کند. یک مطالعه مروری نشان داده که شیرین‌بیان در مقایسه با داروها به کاهش درد سه عارضه دهانی کمک می‌کند: آفت، لیکن پلان دهانی- که نوعی بیماری التهابی خودایمنی است- و التهاب مخاط دهانی بر اثر پرتودرمانی، که جزو عوارض درمان سرطان به‌شمار می‌رود. یک مطالعه جداگانه با تمرکز بر آفت دهانی نشان داد که شیرین‌بیان به کاهش درد، اندازه زخم و مدت زمان بهبودی کمک می‌کند.
یافته‌های مقدماتی
مطالعات پیش‌بالینی نشان داده‌اند که شیرین‌بیان اثر ضدسرطانی دارد. همچنین نقش احتمالی این گیاه در کاهش افسردگی و تقویت حافظه و نقش آن در بهبود بیماری‌های مرتبط با زوال عصبی از جمله دمانس و آلزایمر در مطالعات حیوانی بررسی شده است.
ایمنی: چه کسانی باید احتیاط کنند؟
مصرف تفریحی شیرین‌بیان معمولی در افراد سالم به‌ندرت مشکل‌ساز می‌شود.
با این‌حال، مصرف دوزهای بالا یا استفاده طولانی‌مدت از آن با عوارضی مانند فشار خون بالا، کاهش سطح پتاسیم و احتباس مایعات همراه است. این عوارض ممکن است باعث مختل‌شدن ریتم قلب شوند و فشار بیشتری به قلب وارد کنند.
شیرین‌بیان ممکن است با داروهای ادرارآور، کورتیکواستروئیدها، دیگوکسین و داروهای کاهنده فشار خون تداخل داشته باشد.
دوز مصرف و روش استفاده
شیرین‌بیان به‌عنوان یک ماده غذایی هیچ خطری ندارد و دوز مصرف و روش استفاده از آن در مصارف درمانی اهمیت پیدا می‌کند. مقدار و شکل مصرف به میزان گلیسیریزین موجود در شیرین‌بیان بستگی دارد.
موری در مقاله‌ای درباره شیرین‌بیان نوشته که میزان مصرف به مقدار گلیسیریتینیک اسید بستگی دارد. برای درمان زخم‌های گوارشی می‌توان از شیرین‌بیان بدون گلیسیریزین استفاده کرد که عوارض جانبی ندارد.
او افزود: «سطح گلیسیریتینیک اسید خون باید به حدی برسد که اثربخش ظاهر شود، اما باعث بروز عوارض جانبی نشود.» توصیه می‌شود سه مرتبه در روز و در مقادیر زیر از شیرین‌بیان استفاده کنید:
- پودر ریشه شیرین‌بیان: ۱ تا ۲ گرم
- عصاره مایع: ۲ تا ۴ میلی‌لیتر
- عصاره خشک: ۲۵۰ تا ۵۰۰ میلی‌گرم
در مورد زخم‌های گوارشی می‌توان از جویدن شیرین‌بیان بدون گلیسیریزین استفاده کرد، زیرا ترکیبات شیرین‌بیان در حین جویدن با بزاق دهان ترکیب می‌شوند. بزاق باعث آزادشدن ترکیبات طبیعی موجود در شیرین‌بیان می‌شود که به ترمیم جداره داخلی معده و روده کمک می‌کنند. از این‌رو، کپسول‌های شیرین‌بیان به اندازه قرص‌های جویدنی مؤثر نیستند.
اگر به شیرین‌بیان علاقه دارید و از بیماری‌های زمینه‌ای رنج می‌برید یا دارو مصرف می‌کنید، با متخصص گیاهان دارویی مشورت کنید. پزشک متخصص دوز مناسب شما را با توجه به شرایط خاصی که دارید تعیین می‌کند تا با خیال راحت از این گیاه استفاده کنید.
کمتر گیاهی را می‌توان یافت که کاربرد سنتی آن چنین پیشینه‌ای داشته باشد. تحقیقات جدید بر کاربرد سنتی شیرین‌بیان صحه گذاشته‌اند؛ گیاه دارویی ارزشمندی که رد پای آن در مقبره فراعنه مصر باستان و قفسه داروهای خانگی ما یافت می‌شود.
