به گفته منابع آگاه، حزب کمونیست چین در اقدامی که به گفته برخی افراد مطلع شبیه «اقدامات زمان جنگ» است، صادرات فرآوردههای نفتی و دیگر مواد راهبردی را کاهش داده و این اقدام ممکن است بهطور غیرمستقیم به نفع جمهوری اسلامی باشد.
یک منبع در بخش تجارت خارجی چین که با سیاستهای واردات و صادرات آشنا است، در ۶ مارس (۱۵ اسفند) به نسخه چینی اپک تایمز گفت که در پی افزایش تنشها در خاورمیانه، پکن به شرکتهای داخلی دستور داده است کنترل صادرات مواد راهبردی را تشدید کنند. این مواد شامل پهپادهای تاکتیکی، عناصر کمیاب معدنی و فرآوردههای پالایششده نفتی هستند.
این منبع که به دلیل نگرانی از پیامدهای احتمالی با نام مستعار «هوانگ جوگوانگ» صحبت کرده است، گفت برخی شرکتهای فناوری و شرکتهای بازرگانی هماکنون اطلاعیههای شفاهی دریافت کردهاند که آنها را ملزم میکند قراردادهای صادراتی را دوباره بررسی کنند و برای قراردادهایی که با «مناطق حساس» مرتبط هستند، روندهای سختگیرانهتری برای تأیید در نظر بگیرند.
این دستورالعملها در حالی صادر شده است که حملات مشترک ایالات متحده و اسرائیل به جمهوری اسلامی بخشهای بزرگی از زیرساختهای نظامی این کشور را تضعیف کرده و بسیاری از رهبران ارشد جمهوری اسلامی را از میان برده است.
پکن و تهران سالها روابط دوستانهای داشتهاند. در چارچوب توافق «مشارکت راهبردی جامع» ۲۵ ساله که دو کشور در سال ۲۰۲۱ امضا کردند، چین متعهد شد ۴۰۰ میلیارد دلار در بخشهایی مانند مخابرات، بانکداری، بنادر و دیگر زیرساختهای ایران سرمایهگذاری کند. در مقابل، ایران نیز متعهد شد جریان صادرات نفت خود به چین را حفظ کند.
بر اساس دادههای شرکت تحلیلی کالا «کپلر» که حملونقل جهانی را رصد میکند، چین در سال ۲۰۲۵ بهطور میانگین روزانه ۱.۵ میلیون بشکه نفت خام از ایران وارد کرده است. این مقدار حدود ۱۲ درصد از کل واردات نفت خام چین و حدود ۹۰ درصد از صادرات نفت ایران را تشکیل میدهد. گفته میشود بخش زیادی از این نفت که تحت تحریمهای شدید قرار دارد، برای پنهان کردن منشأ آن با برچسبهای نادرست عرضه شده است.
پکن تاکنون گزارشهایی را که میگویند صادرات فرآوردههای نفتی پالایششده را متوقف یا محدود کرده است تأیید یا رد نکرده است. در نشست خبری ۵ مارس، سخنگوی وزارت امور خارجه چین گفت از چنین اقداماتی «اطلاعی ندارد.»
هوانگ گفت اقداماتی از این دست معمولاً بهصورت عمومی اعلام نمیشوند و در عوض از طریق نهادهای تنظیمگر صنعتی یا کانالهای شرکتهای دولتی ابلاغ میشوند.
او افزود: «از شرکتها خواسته شده است کشورها و مقصدهای صادراتی تجهیزات پهپادی، مواد معدنی کمیاب و برخی محصولات انرژی را دوباره طبقهبندی و بازشماری کنند. اما در نهایت گمرک آخرین مرجع تصمیمگیری خواهد بود.»
پهپادهای تاکتیکی و اجزای اصلی آنها به دلیل استفاده گسترده در جنگهایی مانند اوکراین و ایران و یمن، به کالاهایی بسیار پرتقاضا تبدیل شدهاند. در همین حال عناصر کمیاب و مواد معدنی کمیاب نیز مواد اولیه حیاتی برای موشکها، سامانههای راداری، تجهیزات الکترونیکی و تسلیحات هدایتشونده دقیق به شمار میروند.
هوانگ گفت: «اگر این منابع تحت کنترل صادرات قرار بگیرند، ممکن است زنجیره تأمین تجهیزات نظامی در مناطق مرتبط تحت تأثیر قرار گیرد.»
منبع دیگری در صنعت تجارت خارجی چین که تنها با نام خانوادگی «مو» صحبت کرده و او نیز به دلیل نگرانی از پیامدها خواست نام کاملش فاش نشود، گفت این دستورالعمل نشاندهنده تمایل پکن به حمایت از تهران در درگیری جاری با ایالات متحده و اسرائیل است.
او گفت کاهش صادرات فرآوردههای نفتی پالایششده از سوی چین میتواند فروش نفت خام ایران را آسانتر کند و این موضوع ممکن است تلاشهای آمریکا و اسرائیل برای اجرای تحریمهای انرژی علیه ایران را پیچیدهتر کند.
مو گفت: «پیش از آنکه این درگیری جدید میان آمریکا و جمهوری اسلامی آغاز شود، چین از قبل حجم زیادی نفت خام ایران وارد میکرد. اکنون که ناگهان صادرات فرآوردههای نفتی پالایششده را محدود کرده است، به نظر من بسیار محتمل است که طرف ایرانی درخواست کرده باشد تا در بازار انرژی منطقه فضای بیشتری برای نفت خام ایران باقی بماند.»
او در عین حال افزود اگر وضعیت خاورمیانه همچنان تشدید شود، چین ناچار خواهد بود تأمین نیازهای داخلی خود را در اولویت قرار دهد.
وو کِگانگ، پژوهشگر تجارت در پکن، به اپک تایمز گفت چین در زنجیره تأمین جهانی مواد معدنی حیاتی جایگاهی بسیار مهم دارد و هرگونه تشدید محدودیتهای صادراتی از سوی دولت میتواند تأثیر قابل توجهی بر بازارهای بینالمللی بگذارد.
او گفت: «در چین با این مواد بهعنوان منابع راهبردی برخورد میشود و آنها برای صنایع پیشرفته و همچنین بخش دفاعی کاملاً ضروری هستند. با توجه به سیاست فعلی، این اقدامات عملاً معادل فعال کردن محدودیتهای صادراتی زمان جنگ است.»
وو همچنین گفت اگر درگیری در خاورمیانه ادامه پیدا کند، پکن ممکن است محدودیتهای صادراتی را بیشتر تشدید کند یا حتی صادرات برخی از این مواد را بهطور کامل متوقف کند.
در سطح عمومی، پکن تاکنون بیانیههای معمول خود را صادر کرده و خواستار آتشبس شده است؛ موضعی که مشابه بیانیههای ژانویه در واکنش به عملیات نظامی آمریکا در ونزوئلا است.
وانگ یی، وزیر امور خارجه چین، پس از حملات اولیه، عملیات نظامی آمریکا و اسرائیل علیه جمهوری اسلامی را «غیرقابل قبول» خواند و کشته شدن علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی، را محکوم کرد.
این دومین بار در دو ماه گذشته است که ایالات متحده علیه یکی از رهبران نزدیک به حزب کمونیست چین اقدام نظامی انجام میدهد. پیش از این، آمریکا در یک عملیات غافلگیرکننده نیکولاس مادورو، رهبر ونزوئلا، را بازداشت کرده بود.
این تحولات همچنین تنها چند هفته پیش از دیدار مهم دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، با شی جینپینگ، رهبر چین، رخ میدهد؛ دیداری که انتظار میرود دو طرف در آن آتشبسی را تمدید کنند که مانع از اعمال تعرفههایی تا سقف ۱۲۵ درصد بر کالاهای یکدیگر توسط دو اقتصاد بزرگ جهان میشود.
