ورزش با افزایش جریان خون، بهبود ارتباط مغز و چشم و ترمیم سلولهای بنیادیِ چشمها به حفظ سلامت آنها کمک میکند.
دکتر مایک سیمبر چند سال پیش متوجه شد که ورزش میتواند از بیماریهای چشمی رایج که هرروز در مطب با آنها مواجه میشود جلوگیری کند. این کشف باعث شد علاقه شخصیاش به ورزش با کار و تخصص پزشکیاش پیوند بخورد.
سیمبر که در زمینه آبسیاه تخصص دارد، در یک همایش کاری شرکت کرده بود. آنها طی سه نشست در رابطه با سه بیماری چشمی متفاوت- رتینوپاتی دیابتی، تباهی لکه زرد و آبسیاه- بر نقش ورزش در جلوگیری از بیماری تأکید کردند. علاقه شخصی سیمبر به ورزش و فعالیت بدنی باعث شد در صندلیاش میخکوب شود.
سیمبر به اپک تایمز گفت: «ناگهان فهمیدم تمام صحبتها به یک نقطه مشترک میرسند. من که متخصص آبسیاه هستم و در دوران کاریام هیچوقت به موضوع ورزش نپرداخته بودم، ناگهان متوجه نکتهای مهم شدم و به خودم گفتم: خوب، این نکته جای تأمل دارد. باید از کلیت ماجرا سر دربیاورم.»
سخنرانیهای سیمبر درحالحاضر با استقبال زیادی مواجه میشوند. او میگوید فواید ورزشهایی که ضربان قلب را بالا میبرند، در انتقال اکسیژن و مواد مغذی به عضلات خلاصه نمیشوند، بلکه برای چشمها هم مفید هستند.
کمک به جریان خون
شبکیه، که در بخش پشتی کره چشم قرار دارد اما بخشی از مغز محسوب میشود، نور را دریافت میکند و دادهها را به دیگر نقاط مغز میفرستد. همچنین از نظر انرژی یکی از پرمصرفترین بافتهای بدن است. این فرایند به خونرسانی از طریق دو دستگاه عروقی مجزا نیاز دارد تا انرژی موردنیاز نورونها و گیرندههای نوری تأمین شود؛ همان سلولهای میلهای و مخروطیِ حساس به نور که امکان دیدن را برای ما فراهم میکنند.
یکی از این شبکهها وظیفه اکسیژنرسانی به گیرندههای نوری پشت شبکیه را برعهده دارد. شبکه دوم هم اکسیژن مورد نیاز نورونهایی را تأمین میکند که در پردازش دادههای بصری دخیل هستند.
قلب باعث انتقال اکسیژن، مواد مغذی و سلولهای ایمنی به شبکیه میشود. به این ترتیب، سلولها تغذیه میشوند، مواد زائد را دفع میکنند و بافت شبکیه سالم میماند. گردش خون همچنین به کنترل التهاب مزمن و خفیف در بسیاری از بیماریهای چشمی کمک میکند.
سازوکارهای متعددی در بیماریهای چشمی دخیل هستند
سیمبر گفت ورزش به تنظیم فشار درون رگها کمک میکند و باعث میشود رگها بتوانند بهراحتی منبسط و منقبض شوند.
انبساط و انقباض رگها بخشی از سازوکار خودتنظیمی بدن است. خودتنظیمی باعث تداوم انتقال اکسیژن به چشمها میشود و از آسیبدیدن مویرگها، که کوچکترین رگهای بدن هستند، جلوگیری میکند. هرگونه اخلال در سازوکار خودتنظیمی به انواع بیماریها از جمله آبسیاه منجر میشود.
ورزش همچنین ارتباط میان مغز و چشمها را بهبود میبخشد. حتی یک تمرین ساده هم باعث آزادشدن نوعی پروتئین تعدیلکننده به نام فاکتور نورونزایی مشتقشده از مغز میشود.
سیمبر گفت: «به نظر میرسد این پروتئین وارد چشمها هم میشود و برای آنها نوعی سپر دفاعی میسازد.»
فاکتور نورونزایی مشتقشده از مغز باعث بهبود ارتباط میان شبکیه و مغز میشود و به حفظ سلولهای محافظ کمک میکند؛ سلولهایی که با بیماریهایی مانند آبسیاه مقابله میکنند. این پروتئین در پیشگیری از تباهی لکه زرد، نوروپاتی دیابتی- آسیب عصبی ناشی از دیابت- و آبمروارید هم مؤثر است، زیرا به نورونها کمک میکند ارتباطات خود را حفظ کنند، به آسیبها واکنش نشان دهند و از صدمات جان سالم به در ببرند.
ورزش به آزادشدن سلولهای بنیادی بالغ کمک میکند؛ سلولهای ترمیمکننده قدرتمندی که از مغز استخوان گرفته میشوند و با آزادکردن پروتئینهای ضدالتهابی باعث ترمیم پارگیهای عضلانی میشوند. پژوهشگران معتقدند این سلولها در عملکرد چشمهای ما هم دخیل هستند.
سیمبر درباره این موضوع گفت: «پژوهشها هنوز در مراحل مقدماتی هستند، اما سلولهای بنیادی بالغ به ترمیم نقاطی که به ترمیم نیاز دارند کمک میکنند.»
مطالعهای که در سال ۲۰۲۵ در نشریه سلول بنیادی منتشر شد، نشان داد که تزریق سلولهای بنیادی به چشم شش بیمار مبتلا به تباهی لکه زردِ مرتبط با افزایش سن باعث بهبود بینایی آنها شد. روند بهبودی بهویژه در بیمارانی که بینایی ضعیفتری داشتند مشهود بود.
ورزش بهشکل غیرمستقیم به حفظ بینایی کمک میکند. ورزش دشمن چاقی، دیابت نوع دو و فشار خون بالا بوده و باعث بهبود این مشکلات میشود که همگی جزو عوامل خطر بیماریهای چشمی بهشمار میروند.
دکتر پرادیپ رامولو، متخصص آبسیاه و مدیر بخش آبسیاه در مؤسسه چشم ویلمر، به اپک تایمز گفت: «این بیماریها حاصل تأثیر چند عامل مختلف هستند. از اینرو، با عوامل مختلفی سروکار داریم.»
رامولو، که در زمینه ارتباط بینایی و ورزش تحقیق میکند، معتقد است که برای درک تأثیر ورزش بر بینایی به مطالعات انسانی بیشتری نیاز داریم. لازم به ذکر است که عوامل مختلفی در این امر دخیل هستند.
تأثیر بینایی بر ورزش
درست است که ورزش بر بینایی اثر میگذارد، اما بینایی هم اثر متقابل دارد. مطالعه نشریه چشمپزشکی جاما نشان میدهد که ضعف بینایی ارتباط تنگاتنگی با کمبود فعالیت بدنی دارد. ضعف بینایی بهاندازه عواملی مانند چاقی، بیماری مزمن انسدادی ریه، روماتیسم مفصلی، سکته و نارسایی احتقانی قلب- و حتی بیشتر از آنها- با کمبود فعالیت بدنی ارتباط دارد.
داوطلبانی که مشکل بینایی نداشتند، در طول دوره هفتروزه مطالعه بهطور میانگین ۱۰ هزار قدم در روز راه رفتند. داوطلبانی که مشکل بینایی داشتند، روزانه بهطور میانگین حدود ۶ هزار قدم برداشتند و تنها ۳.۹ دقیقه فعالیت بدنی با شدت متوسط تا زیاد داشتند که نسبت به داوطلبان گروه اول کمتر بود.
اختلال بینایی داوطلبان در بسیاری از موارد خفیف یا متوسط بود. برای نمونه، داوطلبان گروه ضعف بینایی میبایست برای دیدن تابلوها حدود ۶ متر به آنها نزدیک میشدند، اما داوطلبان سالم میتوانستند همان تابلوها را از فاصله تقریباً ۱۲ متری ببینند.
رامولو در مطالعات خود هم به ارتباط مهم ضعف بینایی و میزان فعالیت بدنی پی برده است؛ نکتهای که همچنان فکر او را به خود مشغول کرده است.
رامولو گفت: «این نکته جای تأمل دارد. اینکه کسی ضعف بینایی داشته باشد و میزان فعالیت بدنیاش را حتی از کسی که بهدلیل مشکلات جسمانی نمیتواند راه برود، زود خسته میشود و امکان تمرین ندارد کمتر کند، واقعاً جای تأمل دارد.»
نویسندگان مطالعه نشریه چشمپزشکی جاما میگویند این مسئله احتمالاً از اعتمادبهنفس کمتر هنگام راهرفتن، عدم تعادل بهدلیل ضعف بینایی، سابقه زمینخوردن یا ترس از زمینخوردن و محدودیتهای احتمالی هنگام رانندگی نشأت میگیرد؛ عواملی که درمجموع باعث میشوند این افراد بهجای رفتن به باشگاه بیشتر در خانه بمانند.
بخشی از مشکل به آموزش مربوط میشود. در سال ۲۰۱۲، که مطالعه نشریه جاما منتشر شد، کمتر از یکسوم از مراکز توانبخشی یا بیمارستانهایی که به افراد کمبینا سرویس میدادند، تمرینات حرکتی را در قالب برنامههای توانبخشی ارائه میکردند.
ورزشکردن برای بهبود سلامتی چشمها
با توجه به ارتباط میان ورزش و سلامت بینایی، این پرسش مطرح میشود که چه نوع ورزشی با چه مقیاس و چه میزانی میتواند برای چشمها مفید باشد؟
سیمبر گفت: «ممکن است بعضی از ورزشها در رابطه با برخی از بیماریها مؤثرتر عمل کنند و در رابطه با بعضی دیگر بیاثر باشند. هنوز در تلاشیم از این تفاوتها سر دربیاوریم.»
توصیههای فعلی چندان دقیق نیستند یا برپایه مطالعات مقدماتی بوده و به بیماریهای مشخص توجه دارند.
تحلیل فراگیر نشریه چشمپزشکی بیامسی نشان میدهد که فعالیت بدنی بیشتر در مقایسه با کمتحرکی با کاهش خطر ابتلا به آبمروارید همراه است. داوطلبانی که حدود ۷ ساعت در هفته میدویدند یا پیادهروی سریع داشتند، با کاهش تقریباً ۳۰ درصدی خطر ابتلا به آبمروارید مواجه شدند.
فواید ورزش برای افراد مبتلا به تباهی لکه زردِ مرتبط با افزایش سن چندان روشن نیست. داوطلبان این گروه هم از ورزش نتیجه میگیرند، اما نتایجشان از نظر آماری درخور توجه نیست.
داگفین آن، از نویسندگان مطالعه حاضر و استاد امپریال کالج لندن، در ایمیلی به اپک تایمز نوشت: «تعداد مطالعاتی که به بررسی فعالیتهای بدنی اختصاص داشتهاند بسیار ناچیز است. قبل از آنکه بتوانیم با اطمینان نتیجهگیری کنیم، در این زمینه به مطالعات بیشتری نیاز داریم.»
پژوهشگران در مطالعهای که در نشریه آبسیاه منتشر شد، میزان پیادهروی ۸۰ بیمار مبتلا به آبسیاه را بررسی کردند و نشان دادند بیماری داوطلبانی که بیشتر پیادهروی میکردند، با سرعت کمتری پیشرفت میکرد.
سیمبر با تکیه به این یافتهها بیماران مبتلا به آبسیاه را به انجام فعالیتهای هوازی تشویق میکند و از آنها میخواهد میزان فعالیتشان را بهتدریج افزایش دهند. او به بیماران مبتلا به رتینوپاتی دیابتی (دیابتی که به مویرگهای شبکیه آسیب میزند) توصیه میکند در حد توان تحرک داشته باشند. بیماران باید فعالیت بدنی خود را بهتدریج افزایش دهند و هرچه زودتر دستبهکار شوند؛ حتی اگر قرار باشد از صفر شروع میکنند.
رامولو گفت: «افرادی که تحرک بیشتری دارند، میتوانند از افت عملکرد بینایی جلوگیری کنند. اگر به بیماری چشمی مبتلا هستید یا در معرض خطر قرار دارید، تحرک و فعالیت تصمیم هوشمندانهای خواهد بود.»
