پژوهشگران شهر میلان از عینکهای واقعیت مجازی استفاده کردند تا ببینند آیا استفاده طولانیمدت از اینستاگرام باعث میشود کاربران احساس متفاوتی به چهرهشان پیدا کنند یا خیر.
اگر درگیرِ فیلتر و عکسهای سلفی شوید، ممکن است واقعاً در تشخیص چهرهتان به مشکل بخورید. مطالعه جدید پژوهشگران شهر میلان نشان داده افرادی که سالها از اینستاگرام استفاده کردهاند، چهره یک غریبه را در محیط واقعیت مجازی با چهره خودشان اشتباه میگیرند. از اینرو، این پرسش مطرح شده که وقتگذراندن در شبکههای اجتماعی چه بلایی بر سر احساس فردیت کاربران میآورد.
این مطالعه توسط پژوهشگران دانشگاه کاتولیکا دل ساکرو کوره در شهر میلان انجام گرفته و در نشریه رفتار انسانی در محیطهای کامپیوتری منتشر شده است. پژوهشگران در این مطالعه بررسی کردهاند که مواجهه طولانیمدت با عکسهای سلفی، فیلترها و تصاویر دیجیتالی باعث کمرنگشدن مرز بین هویت فرد و دیگران میشود.
نحوه انجام پژوهش
پژوهشگران ۹۵ داوطلب جوان را با میانگین سنی ۲۶ سال انتخاب کردند که حدوداً ۸ سال بهصورت روزانه از اینستاگرام استفاده میکردند.
پژوهشگران با استفاده از عینک واقعیت مجازی کاری کردند که حرکات صورت داوطلبان روی چهره مجازی یک فرد غریبه نمایش داده شود و آن چهره دقیقاً حرکات داوطلبان را تکرار کند. این هماهنگی باعث شد مغز داوطلبان کمکم آن چهره غریبه را بهعنوان چهره خودشان بپذیرد، زیرا چیزی که داوطلبان میدیدند با حرکت عضلات صورتشان هماهنگ بود.
داوطلبان پرسشنامههای خودسنجی را تکمیل کردند و معلوم شد افرادی که سابقه طولانیتری در استفاده از اینستاگرام داشتند، بیش از سایرین در دام خطای ادراکی افتادند و چهره مجازی فرد غریبه را با چهره خودشان اشتباه گرفتند. پژوهشگران این پدیده را «اثر میزان استفاده» نامیدند که یعنی هرچه سابقه طولانیتری در استفاده از این اپلیکیشن داشته باشید، احتمال گرفتاری شما در دام این خطای ادراکی بیشتر خواهد شد.
پژوهشگران چندین دلیل آوردند که چرا کاربران قدیمی اینستاگرام ممکن است بهتدریج حس متفاوتی نسبت به چهره ظاهری خود پیدا کنند:
وقتگذراندن در شبکههای اجتماعی و انتشار تصاویر شخصی باعث وابستگی مفرط به محرکهای بیرونی میشود. احساس هویت ما بهواسطه ترکیب نشانههای درونی مانند ضربان قلب و احساسات عضلانی با بازخوردهای بیرونی مانند تصویری که در آینه از خود میبینیم شکل میگیرد. مشاهده، روتوش و انتشار تصاویر دیجیتال باعث میشود مغز دادههای بیرونی را به احساسات درونی خود ترجیح دهد. از اینرو، مغز ممکن است یک چهره مصنوعی در دنیای مجازی را بهعنوان چهره واقعی فرد بپذیرد؛ بهویژه اگر آن چهره دقیقاً مانند صورت فرد حرکت کند.
علم روانشناسی میگوید هویت انسان در گرو چیزهایی است که میبیند و تجربه میکند.
وقتی مغز در معرض میلیونها چهره مشابه و دستکاریشده قرار میگیرد که اغلب با فیلترهای زیبایی تهیه شدهاند، مرز بین خصوصیات منحصربهفرد چهره افراد کمرنگ میشود. از اینرو، برداشت درونی مغز به تصاویری شباهت پیدا میکند که در شبکههای اجتماعی میبیند و از چهره واقعی فرد فاصله میگیرد. از اینرو، مغز آن چهره مجازی را بهاشتباه متعلق به خود میداند.
پژوهشگران تأکید کردند که افزایش ناگهانی زمان استفاده از صفحهنمایش هیچ نقشی در این رابطه ندارد و این موضوع نتیجه تغییری تدریجی در نحوه پردازش هویت در مغز است که طی سالها استفاده از فضای مجازی شکل میگیرد.
جوزپه ریوا، استاد دانشگاه و مدیر آزمایشگاه فناوری انسانی در دانشگاه کاتولیکا دل ساکرو کوره، در بیانیه مطبوعاتی خود گفت: «ما خود را بهواسطه دیدن چهرهمان در آینه میشناسیم، هویت فردیمان را میسازیم و دیگران هم از همین طریق ما را میشناسند. این ارتباط در هیچ نقطه دیگری از بدن وجود ندارد و صرفاً به چهره انسان مربوط میشود که بیشترین ارتباط را با احساس فردیت ما دارد.»
داوطلبان حاضر در این مطالعه نخستین نسلی هستند که با شبکههای اجتماعی بزرگ شدهاند؛ نسلی که در اواخر نوجوانی شروع به استفاده از این فناوریها کرده و در یک دهه اخیر به استفاده از آنها ادامه داده است.
ماریا سانسونی، نویسنده اصلی مطالعه، افزود: «مسئله این نیست که اینستاگرام بهطور مستقیم باعث بروز مشکلات سلامت روان میشود. مطالعه ما فقط ارتباط بین سابقه استفاده از این شبکه اجتماعی و احتمال بروز خطای ادراکی را نشان میدهد و چیزی را ثابت نمیکند.»
سانسونی گفت: «اگر احساس هویت بدنی جوانانی که با این فناوریها بزرگ شدهاند از همین حالا دستخوش تغییر شده باشد، باید پرسید نوجوانانی که از سنین پایینتر و برای مدت طولانیتری با این فناوریها سروکار داشتهاند چه وضعی خواهند داشت.» او افزود که این نکته در مطالعه حاضر مورد بررسی قرار نگرفته است.
خطر مقایسه دائم
نتایج این مطالعه با نگرانی متخصصان درباره تأثیر شبکههای اجتماعی بر احساس فردیت افراد همخوانی دارد، اما نباید فراموش کرد که سوژه این مطالعه محدود بوده است.
صنم حافظ، عصبروانشناس و مدیر مرکز «شناخت ذهن» در نیویورک، که نقشی در این مطالعه نداشت، به اپک تایمز گفت: «مقایسه دائمی خود با دیگران بهمرور زمان باعث کاهش عزتنفس و نارضایتی از بدن شود.»
او افزود: «بعضیها ممکن است از اولویتهای واقعی خود فاصله بگیرند و به تأیید دیگران وابسته شوند. افراد آسیبپذیر هم با افزایش اضطراب، افسردگی و احساس ناامنی اجتماعی روبهرو میشوند.»
حافظ گفت: «ناتوانی در تثبیت احساس هویت فردی در سالهای رشد و بلوغ هم جای نگرانی دارد، اما قبل از نتیجهگیری قطعی درباره آثار بلندمدت استفاده از اینستاگرام باید تحقیقات بیشتری انجام دهیم.»
او افزود که نسل جوان ممکن است برای تجربه خوشحالی به لایکها، کامنتها یا تعداد فالوئرهای خود دل ببندد؛ امری که میتواند به استفاده گسترده از فیلترها و ناراحتی از انتشار تصاویر بدون فیلتر منجر شود.
حافظ افزود: «روتوش تصاویر باعث میشود که فرد در زندگی واقعی هم انتظار واقعبینانهای از چهره خودش نداشته باشد که اعتمادبهنفس فرد را کاهش میدهد و کنار آمدن با شکل و ظاهر طبیعی خود را دشوارتر میکند.»
توصیههای کلی برای خانوادهها
مطالعه فوق بهشکل محدود بر بزرگسالان و مقوله خطای ادراکی در محیط آزمایشگاه تمرکز داشت، اما موضوعات مطرحشده در این مطالعه با نکاتی که متخصصان در رابطه با استفاده گسترده از شبکههای اجتماعی با خانوادهها به اشتراک میگذارند همخوانی دارد.
حافظ به افرادی که دائماً خود را با دیگران مقایسه میکنند و تصویر ذهنی خوبی نسبت به خودشان ندارند، توصیه میکند که سراغ درمان خود بروند.
حافظ گفت: «درمان شناختیرفتاری به رفع عادت مقایسه غیرواقعبینانه و افکار منفی کمک میکند. تمرینات ذهنآگاهی هم کمک میکنند که فرد بر احساسات درونی و تجربیات زمان حال تمرکز کند.»
او افزود: «وقتگذاشتن برای سرگرمیهای خارج از فضای مجازی و برقراری روابط حضوری با دیگران به تقویت احساس فردیت کمک میکند. اگر میزان مواجهه با شبکههای اجتماعی را برای یک مدت مشخص به حداقل برسانید، میتوانید عادتهای سالم خود را از سر بگیرید.»
حافظ به پدر و مادرها میگوید که ایجاد محدودیتهای منطقی در رابطه با زمان استفاده از صفحهنمایش باعث میشود که شبکههای اجتماعی به منبع اصلی سرگرمی کودک تبدیل نشوند. حافظ همچنین بر تشویق کودکان به انجام فعالیتهای خارج از فضای مجازی مانند وقت گذاشتن برای دوستان، سرگرمی و ورزش تأکید دارد؛ فعالیتهایی که اعتمادبهنفس کودک را در خارج از فضای مجازی تقویت میکنند.
او گفت: «باید به کودکان یادآوری کنیم که بسیاری از تصاویر آنلاین روتوش شدهاند تا تصویر بینقصی از کاربران ارائه کنند. اگر به کودکان توضیح دهید که افراد مشهور و چهرههای شناختهشده فضای مجازی اغلب از نورپردازی حرفهای، روتوش تصویر و برداشتهای متعدد استفاده میکنند، نگاه واقعبینانهتری به آنها خواهند داشت.»
حافظ افزود که این گفتوگوها به جوانان کمک میکند که قدرِ شکل و ظاهر طبیعی خود را بیشتر بدانند و خودشان را با معیارهای دلبخواهی و غیرواقعی مقایسه نکنند.
