مقامات میگویند در حال سادهسازی نظام مالیاتی پیچیده کشور هستند اما برخی میگویند که مالیات بر ارزش افزوده بالا به خانوارهای کمدرآمد آسیب میرساند.
گلایه مردم از نظام مالیاتی گیجکننده برزیل در چند دهه اخیر گریبانگیرِ چند دولت بوده است.
آخرین اصلاحات در دسامبر ۲۰۲۳ پس از نزدیک به پنج سال بحث و بررسی به تصویب رسید. قرار شد مالیات بر ارزش افزوده به ۲۷.۵ درصد برسد که برزیل را در کنار مجارستان و سوئد در رده کشورهای دارای بالاترین نرخ مالیات بر مصرف جهان قرار میداد.
آمریکا مالیات بر ارزش افزوده ندارد اما هر ایالتی مالیات خاص خود را برای خرید و فروش دارد که از صفر تا ۹.۵ درصد متغیر است.
طرح مالیات بر ارزش افزوده برزیل تا سال ۲۰۲۶ به اجرا درمیآید و در حال حاضر پیشبینی میشود که طی یک دوره هفت ساله تأثیر خود را نشان دهد.
این اقدام واکنشهای متفاوتی را از سوی برزیلیها به دنبال داشت. برخی از این انتقاد کردند که افزایش مالیات بر ارزش افزوده ضربه سختی به اقشار کمدرآمد خواهد زد. نرخ استاندارد ۲۰ درصدی برای مالیات بر ارزش افزوده در کشورهای اروپایی چندان غیرمعمول نیست اما این کشورها به اندازه برزیل فقیر نیستند.
از زمانی که لوئیس ایناسیو لولا داسیلوا، رئیسجمهور چپگرا، در ژانویه ۲۰۲۳ روی کار آمد، دولت او برای مبارزه با نرخ بالای تورم و بیکاری تلاش کرده و نرخ فقر به حدود ۳۰ درصد رسیده است.
سناتور روجریو مارینیو یکی از منتقدان اصلاحات مالیاتی جدید است که میگوید: «ما بالاترین نرخ مالیات بر ارزش افزوده جهان را در برزیل خواهیم داشت.»
بنا به اعلام مرکز سیاستگذاری جنوب جدید، ایده مالیات فعلی برزیل با هدف تلفیق پنج مالیات بر هزینه مختلف در قالب یک مالیات بر ارزش افزوده واحد مطرح شده که گفته میشود به ارتقای بهرهوری و برابری اجتماعی کمک میکند.
حامیان اصلاحات میگویند که مالیات بر ارزش افزوده مستقیماً روی مالیاتدهندگان برزیلی تأثیر نمیگذارد اما کارشناسان میگویند کسانی که از نظر مالی با مشکل مواجه هستند، لطمه خواهند دید.
پائولو ریکاردو آلکریم، وکیل مالیاتی برزیلی و از شرکای آلکریم و کوستا آدوگادوس، به اپک تایمز گفت: «واضح است که برزیل فرصت بزرگی را برای کاهش نرخ مالیات بر فعالیتهای تولیدی از دست داد و این مسئله پیامدهای اقتصادی زیانباری به دنبال خواهد داشت.»
او گفت: «افزایش قیمت مصرفکننده، کاهش میل به خرید، از دست دادن قدرت رقابت بینالمللی و تأثیر نامتناسب بر اقشار آسیبپذیر از جمله پیامدهای نامطلوب اصلاحات فعلی هستند.»
او افزود: «مصرفکنندگان کمدرآمد بیشتر تحت تأثیر افزایش مالیات بر ارزش افزوده قرار میگیرند، زیرا نسبت بیشتری از درآمدشان را صرف خرید کالاها و دریافت خدمات مشمول مالیات میکنند.»
تاثیر بر فقر
آقای آلکریم تنها کسی نیست که درباره اثرات مالیات بر ارزش افزوده بر کسانی که از نظر مالی مشکل دارند ابراز نگرانی میکند. شیرین مهدی، اقتصاددان برجسته بانک جهانی در امور برزیل، نیز روی این نکته تأکید دارد.
به گفته او، مالیات بر ارزش افزوده این پتانسیل را دارد که نظام مالیاتی برزیل را به سمت بهبود سوق دهد اما این کار میتواند قدرت خرید خانوادهها را نیز به حداقل برساند.
او تأکید کرد که کاهش نرخ استاندارد مالیات بر ارزش افزوده در بخش آموزش و مراقبتهای بهداشتی میتواند نرخ مالیاتهای غیرمستقیم را کاهش بدهد. ایندو بخش سهم قابلتوجهی از هزینههای خانوادههای کمدرآمد را شامل میشوند.
در بحبوحه رشد اقتصادی ضعیف برزیل در سال ۲۰۲۴، اقلام ضروری مانند مواد غذایی گران شدهاند.
به گزارش مؤسسه فوم زیرو، شاخص قیمت مواد غذایی و نوشیدنی در سالهای ۲۰۰۷ و ۲۰۲۳ در برزیل ۲۱۶ درصد افزایش یافته و از نرخ رشد ۱۳۲ درصدی شاخص قیمت مصرفکننده در مدت مشابه پیشی گرفته است.
در سال جاری، شاخص قیمت مصرفکننده در بخش غذا و نوشیدنی ۳.۵۹ درصد، در بخش اقلام بهداشتی و مراقبت شخصی ۳.۱ درصد و در بخش آموزش ۵.۵ درصد افزایش یافته است.
اثرات غیرمستقیم مالیات بر ارزش افزوده نیز روی دوش برزیلیها سنگینی میکنند.
جولیانا سانتوس در دبیرستان شهر غربی ریو برانکو تدریس میکند. او نگران است که نرخ جدید مالیات بر ارزش افزوده چه پیامدهایی برای بخش مشکلدارِ آموزش به دنبال خواهد داشت.
او به اپک تایمز گفت: «آنها طوری رفتار میکنند که گویی این تغییرات روی اکثر مردم تأثیر نمیگذارند و شامل مالیات بر درآمد نمیشوند.»
«تحصیل در حال حاضر مخارجی دارد که بسیاری از برزیلیها برای پرداخت آن مشکل دارند. هزینه حملونقل، وسایل مدرسه و دیگر موارد نیز وجود دارد. اگر هزینه بیشتری در دیگر نقاط به خانوادهها تحمیل شود، فرستادن بچهها به مدرسه دشوارتر خواهد شد.»
در حال حاضر بیش از ۲۱ میلیون خانواده تحت پوشش برنامه بولسا فامیلیا هستند و از یارانه کمکمعیشتی دولت استفاده میکنند. این برنامه که در سال ۲۰۰۳ توسط آقای لولا در اولین دوره ریاستجمهوری خود به اجرا درآمد، به خانوادههای کمدرآمدی که دوست دارند بچههای خود را به مدرسه بفرستند و واکسیناسیون آنها را انجام بدهند، یارانه میدهد. میانگین پرداخت ماهانه به هر خانوار ۶۸۶ رئال (۱۲۷ دلار) است.
مدارس دولتی برزیل رایگان هستند اما شکایات زیادی درخصوص کمبود بودجه و فقدان کیفیت آموزشی وجود دارد که در آمار پایین فارغالتحصیلی از مدارس دولتی مشهود است. براساس گزارشی که در سال ۲۰۲۰ انتشار یافت، بیش از نیمی از برزیلیهای ۲۵ ساله یا بزرگتر هرگز دبیرستان را به اتمام نمیرسانند. این مسئله بویژه در شمال شرقی برزیل رایج است که از هر پنج نفر سه نفر هرگز دبیرستان را به پایان نمیرسانند.
این گزارش همچنین نشان داد که بیشترین موارد ترک تحصیل در دوره انتقال از ابتدایی به متوسطه رخ میدهد و نرخ دانشآموزانی که در ۱۵ سالگی ترک تحصیل میکنند تقریباً دوبرابر میشود.
صندوق کودکان برزیل ضمن تأیید این نکته خاطرنشان میکند که این مشکل در جوامع روستایی وخیمتر است.
این سازمان در وبسایت خود میگوید: «در فقدان ساختار یا سیاستهای عمومی، حتی رفتن به مدرسه نیز مشکلساز میشود.»
خانم سانتوس گفت: «این اولینبار نیست که دولت سعی میکند نرخ مالیات برزیل را تغییر بدهد. نتیجه نهایی همیشه یکسان است. اصلاحات کمکی به فقرا نمیکنند.»
گزارش برنامه توسعه سازمان ملل نیز بر ناکارآمدی اقدامات قبلی برزیل در اجرای طرح مالیات بر ارزش افزوده تأکید دارد.
در این گزارش آمده است: «اصلاحات مختلفی از زمان احیای مردمسالاری در کنگره ملی برزیل به تصویب رسیده تا یک نظام مالیات بر ارزش افزوده مدرن جایگزینِ نظام مالیاتی قدیمی و ناکارآمد شود.»
«با اینحال، هیچکدام از این اصلاحات از نظر سیاسی موفق نبودهاند که به مناقشات داخلی دولت فدرال بر سر بازتوزیع درآمد و مخالفت گروههای ذینفع اجتماعی و نمایندگان کنگره مربوط میشود.»
چالش معافیت
به گفته آقای آلکریم، سرویسدهندگان بیش از همه تحت تأثیر اصلاح مالیات بر ارزش افزوده قرار دارند. شرکتهای خدماتی نرخ مالیات حداکثری ۵ درصدی را پرداخت میکنند.
او گفت: «این شرکتها معمولاً مخارجی دارند که لزوماً ارتباطی به زنجیره تولید ندارد، زیرا میتوانند با کسر مالیاتی که در دورههای قبلی پرداخت کردهاند تخفیف بگیرند، چراکه مالیات بر ارزش افزوده برزیل جمعشونده نخواهد بود.»
آقای آلکریم خاطرنشان کرد که نگرانی درخصوص افزایش بار مالیاتی بر مصرفکنندگان پابرجا خواهد بود اما مالیات بر ارزش افزوده تلفیقی سقف مشخصی دارد.
او گفت: «متن اصلاحیه نشان میدهد که مالیات بر هزینه نامحدود نیست و از حد مشخصی فراتر نمیرود. از اینرو، فشار مالیات بر ارزش افزوده جدید به اندازه مالیات فعلی نخواهد بود.»
اما این مسئله متضمن بار مالیاتی کمتر نیست. براساس تحلیل بنیاد مالیات مستقر در آمریکا، نرخ بالای مالیات بر ارزش افزوده بهطور کلی برای فعالیتهای تجاری جدید و کمسود زیانبار است، به پیچیدگیهای اداری دامن میزند، تورم را افزایش داده و مشوقهای صادراتی را کاهش میدهد.
برخی مدعی هستند که مدیریت صحیح مالیات بر ارزش افزوده میتواند به کسبوکارها انگیزه بدهد تا ضمن کنترل مخارج خود پایه درآمدی پایداری برای خود ایجاد کنند. با اینحال، بعضی از شواهد نشان میدهند که مالیات بر ارزش افزوده بالا در کشورهایی مانند مراکش که با شکاف درآمدی دستوپنجه نرم میکنند، به افزایش فرار مالیاتی منجر شده است.
در گزارشی گفته شد که ۸۰ درصد از مالیات بر ارزش افزوده مراکش را تنها ۱.۶ درصد از شرکتها میپردازند و تنها ۴۶ درصد از شرکتها اظهارنامه مالیاتی پر میکنند. در این بین، ۳۳ درصد بابت سودشان هم مالیات میپردازند.
تحلیلگران چالشهای مشابهی را برای برزیل پیشبینی میکنند.
مرکز سیاستگذاری جنوب جدید، که در مراکش مستقر است، اعلام کرد که «مقابله با منافع شخصی و لابیهای آسیبزا که به دنبال معافیت از مالیات بر ارزش افزوده هستند، مستلزم تلاش مضاعف است.»
«این کار جلوگیری از اعمال تغییرات بیشتر در فهرست طویل شرکتهایی را میطلبد که از معافیت مالیاتی برخوردارند.»
آقای آلکریم گفت برخی از صنایع امیدوارند که با دریافت معافیت از شر مالیات بر ارزش افزوده جدید خلاص شوند که میتواند برای برزیل چالشبرانگیز باشد.
او گفت: «بهطور کلی، اعطای تسهیلات مالیاتی و یارانه ممنوع خواهد بود. با اینحال، برخی از بخشها و محصولات نرخ مالیات متفاوتی خواهند داشت.»
او افزود: «کالاها و خدماتی مانند دستگاههای پزشکی، داروها، برخی از محصولات غذایی و خودروهایی که معلولان و رانندگان حرفهای خریداری میکنند، از معافیتهای مربوط به مالیات بر ارزش افزوده برخوردار خواهند بود.»
او گفت: «مشوقهای مالیاتی در منطقه آزاد تجاری مانائوس پابرجا خواهند بود. بدین ترتیب، مانائوس تنها جایی است که از یارانههای مالیاتی، مالی و اقتصادی برخوردار خواهد بود.»
با توجه به توسعهنیافتگی ایالت آمازوناس، حفظ مشوقهای مالیاتی در مناطق آزاد تجاری دولتی برای مانائوس، که قطب تولید کلیدی کشور است و بیشترین مشاغل را در این ایالت ایجاد کرده، بسیار حیاتی است.
نمایندگان برزیل به فکر انجام اصلاحات بیشتر درخصوص مالیات بر درآمد شخصی و مالیات شرکتها هستند.
آقای آلکریم گفت: «مسائلی مانند لغو معافیت از مالیات بر سود سهام پرداختی به سهامداران در کنگره ملی مطرح شده است.»
