صنعت دفاعی چین با فشار فزایندهای روبهرو شده است؛ فشاری که از یک سو ناشی از ناکامیهای میدان نبرد در خارج از کشور و از سوی دیگر نتیجه یک پاکسازی گسترده ضدفساد در داخل است. این وضعیت پرسشهایی را درباره عملکرد تسلیحات ساخت چین و ثبات بخش نظامی–صنعتی رژیم مطرح کرده است.
درگیریهای نظامی اخیر باعث شده سامانههای پدافند هوایی چینی که به کشورهایی مانند ایران و ونزوئلا صادر شدهاند، زیر ذرهبین قرار گیرند. همزمان، کارزار ضدفساد در حال اجرای شی جینپینگ، رهبر چین، بسیاری از مدیران ارشد و مقامهای مرتبط با شرکتهای بزرگ دفاعی دولتی را از سمتهایشان کنار گذاشته است.
این فشار دوگانه مشکلات ساختاری عمیقتری را در نظام فناوری نظامی چین آشکار میکند؛ از جمله رقابت محدود، نبود نظارت مستقل و کنترل شدید دولت.
سامانههای دفاعی چین زیر ذرهبین
شبکه پدافند هوایی ایران که اکنون در بحبوحه جنگ با اسرائیل و ایالات متحده به دقت بررسی میشود، احتمالاً ترکیبی از سامانههای روسی، چینی و تولید داخلی است. در میان آنها موشکهای زمینبههوای HQ-9 ساخت چین و سامانههای راداری سری YLC قرار دارند.
یکی از این سامانهها رادار هشدار زودهنگام YLC-8B است که توسط شرکت دولتی «گروه فناوری الکترونیک چین» توسعه یافته است. این رادار با فرکانس فوقبالا به عنوان سامانهای معرفی شده که توانایی شناسایی هواپیماهای رادارگریز را دارد.
با این حال در حملات اخیر، جنگندههای آمریکایی و اسرائیلی تقریباً بدون مقاومت در آسمان ایران عملیات انجام دادند. پس از این حملات، برخی رسانههای دولتی چین بیسروصدا مطالب تبلیغاتی پیشین درباره رادار YLC-8B را حذف کردند.
نمونه مشابهی نیز پس از عملیات نظامی آمریکا در ونزوئلا در ۳ ژانویه مشاهده شد؛ عملیاتی که طی آن نیکلاس مادورو، رهبر ونزوئلا، دستگیر شد. این کشور پیشتر رادارهای «ضد رادارگریزJY-27 » ساخت چین را خریداری کرده و آنها را به عنوان یکی از قدرتمندترین شبکههای پدافند هوایی در آمریکای جنوبی معرفی کرده بود.
این رادارها برای شناسایی هواپیماهای پیشرفته آمریکایی مانند F-22 و F-35 طراحی شدهاند. با این حال نیروهای آمریکایی توانستند عملیات خود را بدون شناسایی شدن انجام دهند.
شن مینگشی، پژوهشگر «مؤسسه پژوهشهای دفاع ملی و امنیتی» تایوان، گفت این نتایج نشان میدهد سامانههای چینی ممکن است در برابر اختلالات الکترونیکی آمریکا کارایی خود را از دست بدهند. او به اپک تایمز گفت: «این مسئله به طور اجتنابناپذیر اعتماد به فروش تسلیحات چین را تحت تأثیر قرار خواهد داد.»
او گفت دلایل احتمالی میتواند شامل نقصهای طراحی، مشکلات کیفیت تولید یا این واقعیت باشد که برخی سامانههای چینی بر اساس مهندسی معکوس فناوریهای خارجی ساخته شدهاند. چنین سامانههایی ممکن است در برابر تسلیحات پیشرفته غربی دچار مشکل شوند.
هسیه پی-شیوه، پژوهشگر بخش امنیت سایبری در همان مؤسسه، گفت عملیات مشترک آمریکا و اسرائیل عملاً سامانههای تسلیحاتی چین و روسیه را در معرض بررسی جهانی قرار داده است.
او به اپک تایمز گفت: «عملکرد این سامانهها در نبرد واقعی اکنون به طور عمومی نمایش داده شده است. در محافل نظامی، تردیدها درباره تجهیزات نظامی چین در حال افزایش است. آسیب به اعتبار آنها ممکن است حتی مستقیمتر از تحریمهای خارجی باشد.»
کارزار ضدفساد بخش دفاعی را هدف قرار داد
در همین حال، صنعت دفاعی چین با گسترش کارزار ضدفساد که هم ارتش و هم شرکتهای دفاعی دولتی را هدف گرفته، دچار تکانه شده است.
از سال ۲۰۲۳، شی جینپینگ سرکوب گستردهای را در ارتش آزادیبخش خلق و پایه صنعتی دفاعی کشور آغاز کرده است. این کارزار دستکم دوازده شرکت بزرگ دفاعی دولتی را تحت تأثیر قرار داده است.
تنها در ماه فوریه، چندین مدیر از شرکتهای بزرگ دفاعی چین از جایگاه نمایندگی در «کنگره ملی خلق» که پارلمان تشریفاتی چین محسوب میشود، برکنار شدند. از جمله آنها ژو شینمین، رئیس پیشین شرکت صنایع هوانوردی چین؛ لوو چی، مهندس ارشد پیشین شرکت ملی هستهای چین و کارشناس انرژی هستهای؛ و لیو چانگلی، رئیس پیشین آکادمی مهندسی فیزیک چین، عضو آکادمی علوم چین و کارشناس تسلیحات هستهای بودند.
برخی دیگر نیز در دسامبر ۲۰۲۵ در نهاد مشورتی عالی رژیم، «کنفرانس مشورتی سیاسی خلق چین»، سمتهای خود را از دست دادند. از جمله کائو جیانگوئو، رئیس پیشین شرکت موتورهای هوایی چین، و فن یوشان، مدیرکل پیشین گروه فناوری الکترونیک چین.
برخی چهرههای مرتبط با بخش دفاعی نیز به طور کامل از دید عمومی ناپدید شدهاند. از جمله ما شینگروی، عضو دفتر سیاسی حزب کمونیست که پیشتر در صنعت هوافضای چین فعالیت داشت.
کاهش درآمد فروش تسلیحات
این آشفتگی داخلی به نظر میرسد بر عملکرد تجاری نیز تأثیر گذاشته است.
گزارشی در دسامبر ۲۰۲۵ از «مؤسسه بینالمللی پژوهشهای صلح استکهلم» نشان داد درآمد فروش تسلیحات در میان بزرگترین شرکتهای دفاعی چین در سال ۲۰۲۴ کاهش یافته است؛ در حالی که صنعت جهانی تسلیحات در همان دوره رشد داشته است.
بر اساس این گزارش، شرکتهای بزرگ دفاعی چین در مجموع کاهش حدود ۱۰ درصدی درآمد تسلیحاتی را تجربه کردند و این رقم به حدود ۸۸٫۳ میلیارد دلار رسید.
شرکت «گروه صنایع شمال چین»، بزرگترین تولیدکننده سامانههای تسلیحاتی زمینی در این کشور، بیشترین کاهش را در میان ۱۰۰ شرکت دفاعی برتر جهان ثبت کرد. درآمد تسلیحاتی این شرکت با کاهش ۳۱ درصدی به ۱۴ میلیارد دلار رسید.
مؤسسه پژوهشهای صلح استکهلم اعلام کرد بخشی از این کاهش به تأخیر در قراردادهای بزرگ پس از تحقیقات فساد مربوط میشود که به برکناری رئیس شرکت و چند مدیر ارشد دیگر انجامید.
شرکت «علوم و فناوری هوافضای چین»، تولیدکننده اصلی موشک و تجهیزات فضایی، نیز پس از برکناری رئیس خود به اتهام فساد در اواخر ۲۰۲۳ با کاهش ۱۶ درصدی درآمد تسلیحاتی روبهرو شد و درآمد آن به ۱۰٫۲ میلیارد دلار رسید؛ زیرا چند پروژه ماهواره و موشکی به تعویق افتاد.
ریشههای بحران
برخی تحلیلگران معتقدند شکستهای صادراتی و پاکسازیهای داخلی به ضعفهای ساختاری عمیقتری در نظام فناوری دفاعی چین اشاره دارد.
شن گفت فساد اغلب ناشی از روابط مالی نزدیک میان ارتش و پیمانکاران دفاعی است؛ همچنین وابستگی به فناوریهای خارجی که از طریق مهندسی معکوس به دست آمده و در سامانههای داخلی ادغام شدهاند.
او گفت جایگزینی چند مدیر ارشد احتمالاً مشکل اصلی را حل نخواهد کرد.
هسیه گفت صنعت دفاعی چین اکنون با ترکیبی کمسابقه از فشار خارجی و داخلی روبهرو است. کاهش فروش تسلیحات در بازارهای خارجی، همراه با پاکسازی داخلی مقامهای ارشد، یک «بحران دوگانه» برای این بخش ایجاد کرده است.
به گفته او، مشکل اصلی در ساختار نهادی صنعت دفاعی چین نهفته است؛ ساختاری که تحت سلطه شرکتهای دولتی قرار دارد و فضای کمی برای رقابت بازار یا نظارت مستقل باقی میگذارد.
او گفت: «شرکتهای دولتی تمام قراردادهای نظامی را در انحصار خود دارند. وقتی هیچ سازوکار رقابتی و هیچ نظارت مستقلی بر قراردادها وجود نداشته باشد، صرفاً جایگزین کردن مدیران مشکل را حل نخواهد کرد.»
تحلیلگران میگویند بدون اصلاحات ساختاری، ترکیب فشار ناشی از ارزیابی عملکرد در میدان نبرد و پاکسازیهای سیاسی میتواند همچنان بر صنعت دفاعی چین سنگینی کند.
