همزمان با سفر وزیر نفت جمهوری اسلامی به هند و در شرایطی که محدودیتهای صادرات نفت ایران بهطور موقت کاهش یافته است، گزارشها از تلاش تهران برای احیای روابط نفتی با دهلی نو و بازگرداندن نفت ایران به یکی از بزرگترین بازارهای انرژی آسیا حکایت دارد.
ایلنا روز پنجشنبه چهارم تیر گزارش داد وزیر نفت جمهوری اسلامی در نخستین روز سفرش به هند با وزیر نیرو، مسکن و امور شهری هند درباره توسعه همکاریهای دوجانبه در حوزه انرژی گفتوگو کرده است.
او در بدو ورود به هند گفته بود: «برای توسعه روابط با هند در همه زمینهها بهویژه بخش انرژی آماده هستیم.»
این تحرکات در حالی صورت میگیرد که وزارت خزانهداری آمریکا اخیراً در چارچوب توافق موقت میان واشنگتن و تهران، مجوزی ۶۰ روزه برای تولید، فروش و حمل نفت خام و فرآوردههای نفتی ایران صادر کرده است. این معافیت که تا ۲۱ اوت اعتبار دارد، فرصتی محدود اما مهم برای جمهوری اسلامی ایجاد کرده تا بخشی از بازارهای از دسترفته خود را بازیابی کند.
رسانه هندی مانی کنترل گزارش داد بعد از اعلام تصمیم آمریکا برای لغو موقت تحریمهای نفتی، احتمالا هند به یکی از خریداران اصلی نفت ایران تبدیل خواهد شد.
بازگشت به بازارهای آسیایی
بر اساس گزارشهای منتشرشده در رسانههای هندی و بینالمللی، شرکت ملی نفت ایران در هفتههای اخیر تماسهایی را با پالایشگاهها و شرکتهای بازرگانی هند آغاز کرده و تلاش دارد زمینه ازسرگیری صادرات نفت به این کشور را فراهم کند.
بر اساس گزارش بلومبرگ، جمهوری اسلامی امیدوار است از این فرصت موقت بیشترین بهره را ببرد؛ فرصتی که میتواند امکان ازسرگیری صادرات نفت و کاهش ذخایر روبهرشد محمولههای نفتی روی دریا را فراهم کند؛ در حالی که مذاکرات گستردهتر صلح همچنان ادامه دارد.
این گزارش افزود معاملهگران آشنا با این مذاکرات، واسطهها و مقامهای مرتبط با شرکت ملی نفت ایران، حتی پیش از تصویب رسمی این معافیت، تماس با پالایشگاههایی در کشورهایی از جمله هند، ژاپن و کره جنوبی را آغاز کرده بودند.
سفیر جمهوری اسلامی ایران نیز سوم تیر در مالزی اعلام کرده بود که تهران آمادگی دارد درباره تأمین نفت و فرآوردههای نفتی مورد نیاز مالزی با شرکتها و نهادهای ذیربط این کشور وارد مذاکره شود.
گفتوگوها تنها به فروش محمولههای فوری محدود نبوده است. معاملهگران میگویند جمهوری اسلامی همچنین در حال بررسی امکان انعقاد قراردادهای بلندمدت عرضه نفت است؛ زیرا قصد دارد تولید خود را افزایش دهد.
حضور ایران در بازار انرژی هند
هند تا پیش از بازگشت تحریمهای آمریکا در سال ۲۰۱۸ یکی از مهمترین مشتریان نفت ایران محسوب میشد. در برخی سالها بیش از ۱۰ درصد نفت وارداتی هند از ایران تأمین میشد و ایران پس از عراق و عربستان سعودی در میان تأمینکنندگان اصلی نفت این کشور قرار داشت. با این حال، پس از لغو معافیتهای تحریمی آمریکا در سال ۲۰۱۹، دهلی نو واردات نفت از ایران را متوقف کرد و به سمت تأمینکنندگان دیگری از جمله روسیه، عربستان سعودی، امارات متحده عربی و آمریکا روی آورد.
پراشانت واسیشت، معاون ارشد رئیس و رئیس گروه مشترک رتبهبندیهای شرکتی ICRA به مانی کنترل گفت پیش از تحریمها، نفت خام ایران بیش از ۱۰ درصد از کل واردات نفت خام هند را تشکیل میداد و میتواند بار دیگر به بخش مهمی از ترکیب منابع این کشور تبدیل شود.
او یادآور شد که جمهوری اسلامی در گذشته نفت خود را با دورههای اعتباری ۶۰ تا ۹۰ روزه عرضه میکرد؛ در حالی که بسیاری از تولیدکنندگان دیگر تنها ۳۰ روز مهلت پرداخت میدادند. این موضوع نیاز پالایشگاههای هندی به سرمایه در گردش را کاهش میداد. علاوه بر این، نزدیکی جغرافیایی ایران به هند نیز یک مزیت مهم برای خریداران هندی به شمار میرود.
واسیشت افزود: «بازگشت نفت ایران به سبد وارداتی هند مزایای تجاری و عملیاتی قابل توجهی خواهد داشت. بسیاری از پالایشگاههای هند، بهویژه پالایشگاههای پیچیدهتر، در ابتدا برای فرآورش نفت خام ایران طراحی شدهاند و این نفت با کمترین تغییرات عملیاتی، بازدهی بالایی در تولید گازوئیل، بنزین و سوخت جت فراهم میکند.»
رسانه ایندین اسکپرس به نقل از تحلیلگران نوشت بازگشت نفت ایران به بازار هند با موانع قابل توجهی روبهرو است. مهمترین چالش، محدود بودن دوره معافیت ۶۰ روزه و نبود تضمین درباره تداوم آن است. بسیاری از پالایشگاههای هندی برای قراردادهای بلندمدت برنامهریزی میکنند و تمایلی ندارند در شرایطی که امکان بازگشت تحریمها وجود دارد، به خرید گسترده نفت ایران متعهد شوند.
این گزارش افزود همچنین مسئله نقلوانتقال پول همچنان یکی از ابهامات اصلی محسوب میشود. اگرچه صادرات نفت ایران در چارچوب معافیت اخیر مجاز اعلام شده، اما بخشهایی از نظام بانکی جمهوری اسلامی همچنان با محدودیتهای مالی بینالمللی مواجه هستند. در نتیجه، شرکتهای هندی پیش از هرگونه قرارداد عمده باید از امکان پرداخت، بیمه محمولهها و مسائل حقوقی مربوط به تجارت نفت اطمینان حاصل کنند.
از یک سو، شرایط بازار جهانی نفت نیز نسبت به سالهای گذشته تغییر کرده است. روسیه که پس از آغاز جنگ اوکراین به بزرگترین تأمینکننده نفت هند تبدیل شد، همچنان نفت خود را با تخفیفهای قابل توجه در اختیار خریداران هندی قرار میدهد. دادههای بازار نشان میدهد واردات نفت روسیه به هند در ماههای اخیر در سطح بالایی باقی مانده و سهم مهمی از نیاز انرژی این کشور را تأمین میکند.
از سوی دیگر، چین که طی سالهای گذشته تقریباً مقصد اصلی صادرات نفت ایران بوده، همچنان مهمترین مشتری بالقوه نفت جمهوری اسلامی به شمار میرود. با این حال گزارشها نشان میدهد که جنگ اخیر صادرات نفت تحریمی ایران به چین را مختل کرده است.
بر اساس دادههای بینالمللی کشتیرانی، صادرات نفت خام ایران در ماه مه به پایینترین سطح خود در شش سال گذشته رسید و واردات نفت ایران توسط چین نیز به کمترین میزان از ژانویه ۲۰۲۵ سقوط کرد.
دادههای شرکت کلپر نشان میدهد صادرات نفت خام ایران در ماه مه به ۲۶۰ هزار بشکه در روز کاهش یافته است؛ این پایینترین سطح از دوره میان اواخر سال ۲۰۱۹ تا اوایل ۲۰۲۰ بوده است.
کاهش تخفیفهای نفت ایران
ایندین اکسپرس در اینباره نوشت اگر پالایشگاههای هندی بخواهند نفت جمهوری اسلامی خریداری کنند، احتمالاً باید با شرکتهای چینی و شاید دیگر خریداران بینالمللی رقابت کنند. در شرایط فعلی تخفیفهای قابلتوجه نفت جمهوری اسلامی به خریدار چینی نیز ممکن است کاهش یابد.
جواد محقق نیا، تحلیلگر حکومتی پیشتر درآبان ماه سال گذشته گفته بود که جمهوری اسلامی روزانه ۱۳ میلیون و ۶۰۰ هزار دلار به چین برای خرید نفت ایران تخفیف میدهد که رقم سالانه این تخفیف به ۴ میلیارد و ۹۶۰ میلیون دلار میرسد.
به گفته کارشناسان انرژی، اکنون با صدور معافیتهای تحریمی نفت ایران، احتمال کاهش این تخفیفها و در نتیجه کاهش قدرت چانهزنی خریداران نفت ایران وجود دارد.
ناتالیا کاتونا، تحلیلگر انرژی مستقر در ابوظبی گفت: «حدود پنج میلیون بشکه نفت خام جمهوری اسلامی هماکنون روی نفتکشهایی در خلیج فارس بارگیری شده است؛ بنابراین خریداران هندی احتمالا ابتدا روی همین محمولههای آماده تمرکز خواهند کرد، زیرا از نظر عملیاتی سریعتر هستند و حدود یک هفته بعد به هند میرسند. اما همین محمولهها نیز احتمالاً با تقاضای بسیار بالایی روبهرو خواهند شد. چین همچنان به آنها علاقهمند است و حتی ممکن است خریداران آمریکایی نیز در چارچوب معافیت خواهان خرید آن باشند. بنابراین ممکن است پالایشگاههای هندی، با وجود نزدیکترین موقعیت جغرافیایی، برای خرید نفت جمهوری اسلامی ناچار به رقابت شوند.»
به نوشته این رسانه هندی، «هند طی چند سال اخیر منابع واردات نفت خود را بهطور قابلتوجهی متنوع کرده و وابستگی خود به کشورهای حوزه خلیج فارس را کاهش داده است. همین موضوع باعث شد این کشور حتی در اوج بحران خاورمیانه نیز با کمبود عرضه مواجه نشود.»
جاذبه ژئوپلیتیکی و امکان بازگشت ایران به بازار جهانی تجارت نفت
با وجود چالشهایی که درباره روابط تجاری نفتی میان هند و ایران مطرح است، جذابیت ژئوپلیتیکی را در مبادله انرژی میان دو کشور نباید نادیده گرفت.
براساس تحلیلی از تایمز ایندیا، نزدیکی جغرافیایی هند به ایران میتواند در صورت تصمیم خریداران برای ورود به معاملات، یک مزیت محسوب شود؛ بهویژه با توجه به نیاز فوری تهران برای یافتن مشتری و کوتاه بودن دوره ۶۰ روزه معافیت تحریمی.
این گزارش افزود برخی محمولهها میتوانند تنها ظرف دو تا سه روز به پالایشگاههای هند برسند و این موضوع به خریداران فرصت میدهد که در مدت اعتبار معافیت، معاملات خود را نهایی کنند.
در شرایط کنونی، به نظر میرسد احتمال خرید محدود و موردی نفت ایران از سوی برخی پالایشگاههای هندی وجود داشته باشد؛ اما بازگشت به سطح مبادلات پیش از سال ۲۰۱۹ نیازمند رفع ابهامهای سیاسی و مالی گستردهتری خواهد بود.
برخی تحلیلگران بر این باورند که سفر وزیر نفت جمهوری اسلامی به هند بیش از آنکه به عقد قراردادهای بزرگ و فوری منجر شود، تلاشی برای بازسازی ارتباطات تجاری و ارزیابی ظرفیتهای همکاری در دوران پس از تحریمها است. در واقع، تهران میکوشد از فرصت ایجادشده برای ارسال این پیام به بازار استفاده کند که آماده بازگشت به عرصه تجارت جهانی نفت است.
با وجود این، تصمیم نهایی درباره ازسرگیری واردات نفت ایران در دهلی نو تنها بر پایه ملاحظات اقتصادی اتخاذ نخواهد شد. روابط هند با آمریکا، وضعیت امنیتی خاورمیانه، آینده مذاکرات میان تهران و واشنگتن و همچنین ثبات قوانین تحریمی از جمله عواملی هستند که بر تصمیم پالایشگاهها و مقامهای هندی تأثیر خواهند گذاشت.
