پنج سال پس از سقوط کابل و بازگشت طالبان به قدرت، مستندی از والاستریت ژورنال با انتشار روایتهایی از نظامیان، فرماندهان و افرادی که در عملیات تخلیه اوت ۲۰۲۱ حضور داشتند، ابعاد کمتر گفتهشدهای از آخرین روزهای حضور آمریکا در افغانستان و هرجومرج در فرودگاه کابل را بازگو کرده است.
مستند «مسیر به سوی صفر (The Path to Zero)، ساخته مایکل و توماس پک از پالادیوم پیکچرز، به تصمیم دولت جو بایدن برای خروج کامل نیروهای آمریکایی، سقوط سریع دولت افغانستان، هجوم هزاران نفر به فرودگاه بینالمللی کابل و حمله انتحاری «ابیگیت» میپردازد.
این حمله در ۲۶ اوت ۲۰۲۱ و تنها چند روز پیش از پایان عملیات خروج آمریکا رخ داد و ۱۳ نظامی آمریکایی و حدود ۱۷۰ غیرنظامی را کشت. عامل حمله عبدالرحمان اللوگاری، عضو داعش خراسان معرفی شد.
مستند والاستریت ژورنال با تصاویری از دوربینهای نصبشده روی لباس نظامیان از صحنه حمله آغاز میشود؛ تصاویری که نیروهای آمریکایی را پس از انفجار در میان آوار و در وضعیت شوک نشان میدهد.
دونالد ترامپ در جریان کارزارهای انتخاباتی خود بارها به جو بایدن برای خروج پر هرج و مرج از افغانستان انتقاد کرده بود و شیوه خروج نیروهای آمریکایی از افغانستان را «شرمآور» خوانده بود.
سقوط کابل؛ زمانی که همهچیز تغییر کرد
ژنرال کنت مککنزی، فرمانده وقت ستاد فرماندهی مرکزی آمریکا، در این مستند میگوید صبح ۱۵ اوت ۲۰۲۱ تماسی از ژنرال هیبتالله علیزی، رئیس وقت ارتش افغانستان دریافت کرد.
به روایت مککنزی، علیزی به او گفت: «نیروهای من در ورودیهای شهر تسلیم شدهاند. طالبان اکنون مسیری بدون مانع برای ورود به کابل دارد.»
همان روز اشرف غنی، رئیسجمهور وقت افغانستان، بدون اعلام قبلی کشور را ترک کرد و طالبان وارد کابل شد. تا پایان روز، اعضای طالبان کاخ ریاستجمهوری افغانستان را در اختیار گرفته بودند.
با فروپاشی دولت افغانستان، نیروهای آمریکایی عملا به سفارت و فرودگاه بینالمللی حامد کرزی محدود شدند. فرودگاه به آخرین مسیر خروج برای شهروندان خارجی و هزاران شهروند افغانستان تبدیل شد که از بازگشت طالبان نگران بودند.
براساس مستند، شایعهای در افغانستان منتشر شد که هر کسی بتواند خود را به فرودگاه کابل برساند، به آمریکا منتقل خواهد شد. انتشار این شایعه هزاران نفر را به سوی فرودگاه کشاند.
یکی از تفنگداران دریایی حاضر در محل میگوید با طلوع خورشید شمار جمعیت بهسرعت افزایش یافت. او حدود چهار تا پنج هزار نفر را به یاد میآورد که تنها در ترمینال سرگردان بودند و گروههایی از مردم از حصارهای فرودگاه عبور میکردند.
سقوط افراد از هواپیمای سی-۱۷
یکی از تصاویر ماندگار سقوط کابل، به هواپیمای ترابری سی-۱۷ آمریکا مربوط میشود که در میان انبوه مردم روی باند حرکت کرد.
شماری از افغانها خود را به بدنه و محفظه چرخهای هواپیما رساندند و با آن از زمین بلند شدند. تصاویر منتشرشده در آن زمان نشان میداد که دستکم شماری از آنها پس از برخاستن هواپیما سقوط کردند.
یکی از تفنگداران دریایی در مستند میگوید: «فکر میکنم دو نفر را دیدم که سقوط کردند. دو غیرنظامی از هواپیما افتادند و به زمین برخورد کردند.»
همزمان، نظامیان آمریکایی با تهدید امنیتی دیگری مواجه بودند. آنها نمیدانستند چه افرادی همراه جمعیت وارد محوطه شدهاند و آیا در میان آنها افراد مسلح یا بمبگذاران انتحاری حضور دارند.
یکی از تفنگداران میگوید شرایط به اندازهای وخیم شده بود که تصور میکرد شاید زنده از فرودگاه خارج نشوند.
«واحدهای صفر» وارد عمل شدند
با ناتوانی تفنگداران دریایی در پاکسازی فرودگاه، نیروهای ویژه افغان موسوم به «واحدهای صفر» وارد عملیات شدند.
براساس روایت مستند، این واحدها نیروهایی بودند که سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا، سیا، آنها را ایجاد، آموزش و تامین مالی کرده بود و از سالها قبل در عملیات علیه طالبان مشارکت داشتند.
یکی از تفنگداران دریایی میگوید این نیروها ظرف حدود یک ساعت، کاری را انجام دادند که آمریکاییها طی یک تا دو روز موفق به انجام آن نشده بودند.
وقتی مصاحبهکننده میپرسد آنها چگونه توانستند فرودگاه را پاکسازی کنند، این نظامی پاسخ میدهد: «با خشونت.»
او مدعی است نیروهای قطعه صفر به افراد شلیک میکردند و خودروهای خود را از روی مردم عبور میدادند.
جوزف لاد، تفنگدار دریایی بازنشسته، روایت مشابهی ارائه میکند.
او گفت: «آنها از خودرو استفاده میکردند. مردم را زیر میگرفتند. مردم را میکشتند. به آنها شلیک میکردند. به داخل جمعیت تیراندازی میکردند.»
لاد افزود: «ما شاهد جنایتها، شاهد جنایات جنگی بودیم و نمیتوانستیم هیچ کاری برای جلوگیری از آن انجام دهیم.»
یک مقام نظامی آمریکایی در این مستند میگوید هیچ گزارش رسمی مبنی بر شلیک نیروهای واحد صفر به داخل جمعیت به مقر فرماندهی او نرسیده و شخصا نیز چنین رویدادی را مشاهده نکرده است.
با این حال، زمانی که مصاحبهکننده میگوید حدود ۱۲ تفنگدار دریایی مدعی مشاهده این وقایع هستند، این مقام پاسخ میدهد که تصور نمیکند همه آنها چنین چیزی را ساخته باشند.
ادعاهای مطرحشده درباره «اعدام» غیرنظامیان یا وقوع «جنایات جنگی» در این مستند مبتنی بر روایت شاهدان است و در متن ارائهشده، نتیجه یک رسیدگی قضایی مستقل درباره آنها ذکر نشده است.
با وجود اتهامهای مطرحشده درباره نحوه برخورد «واحدهای صفر» با جمعیت، نظامیان آمریکایی حاضر در مستند تاکید میکنند که این نیروها برای حفظ کنترل فرودگاه ضروری بودند.
یکی از تفنگداران دریایی میگوید: «قاطعانه معتقدم اگر با نیروهای اناسیو همکاری نکرده بودیم، اگر آنها برای کمک به ما نیامده بودند، امروز اینجا نبودیم.»
یک مقام نظامی نیز تایید میکند که بدون این نیروها، آمریکاییها حتی قادر به حفظ فرودگاه نبودند.
براساس مستند والاستریت ژورنال، سیا برای تضمین همکاری واحدهای صفر، خروج اعضای این نیروها و خانوادههایشان از افغانستان را در اولویت قرار داد.
در این مستند گفته میشود از حدود ۱۲۴ هزار نفری که در عملیات تخلیه از افغانستان خارج شدند، حدود ۳۰ هزار نفر اعضای واحدهای صفر و خانوادههای آنها بودند؛ رقمی معادل تقریبا یکچهارم کل افراد تخلیهشده از افغانستان.
در مقابل، شمار زیادی از افغانهایی که با آمریکا و متحدانش همکاری کرده بودند، پشت دروازههای فرودگاه باقی ماندند.
نظامیانی که باید درباره سرنوشت مردم تصمیم میگرفتند
مستند همچنین به فشار روانی واردشده بر تفنگداران دریایی میپردازد که باید در میان هزاران شهروند افغانستانی مستاصل، تصمیم میگرفتند چه کسی اجازه ورود به فرودگاه داشته باشد.
ادوارد گونزالس، تفنگدار دریایی بازنشسته، ماجرای زنی را بازگو میکند که تمام شب از او درخواست میکرد اجازه دهد وارد فرودگاه شود. این زن نگران بود که به دلیل مجرد بودن، در صورت بازگشت به کابل با آزار طالبان مواجه شود.
گونزالس میگوید اجازه ورود او را نداشت، زیرا مدارکش با معیارهای تعیینشده مطابقت نمیکرد.
به گفته او، معیارهای پذیرش افراد مرتب تغییر میکرد؛ بهگونهای که برخی مدارک در یک روز پذیرفته نمیشد، اما ممکن بود یک یا دو روز بعد برای ورود به فرودگاه معتبر باشد.
انتقاد از تصمیمهای دولت بایدن
مستند «مسیر به سوی صفر» بخش قابلتوجهی از مسئولیت بحران را متوجه تصمیمهای سیاسی دولت بایدن میداند.
یکی از موضوعات مورد انتقاد، خروج نیروهای آمریکایی از پایگاه هوایی بگرام در ژوئیه ۲۰۲۱، حدود یک ماه پیش از سقوط کابل است. این پایگاه از سال ۲۰۰۱ یکی از مهمترین مراکز عملیات نظامی آمریکا در افغانستان بود.
ژنرال مککنزی در مستند میگوید بحران نهایی به این دلیل شکل گرفت که در ماه آوریل برای خروج زودهنگام سفارت، شهروندان آمریکایی و افغانهای در معرض خطر تصمیمگیری نشد.
او مسئولیت را از نیروهای نظامی حاضر در میدان جدا میکند و میگوید: «مسئولیت بر عهده رهبری سیاسی است که تصمیم گرفت چشمانش را بر وضعیت افغانستان ببندد و اجازه دهد اوضاع تا ماه اوت به نقطه جوش برسد.»
پل گیگوت، سردبیر صفحه سرمقاله والاستریت ژورنال نیز میگوید بایدن مصمم بود به جنگ ۲۰ ساله آمریکا در افغانستان پایان دهد.
به گفته گیگوت، نحوه اجرای خروج از افغانستان، برداشت افکار عمومی آمریکا از شایستگی و توانایی بایدن را تضعیف کرد.
او می افزاید: «به گمان من این تصور را در میان دشمنان ایجاد کرد که این رئیسجمهور (بایدن) اراده لازم برای انجام آنچه برای دفاع از منافع حیاتی آمریکا ضروری بود، ندارد. فکر میکنم این اتفاق باعث شکلگیری این تصور در مسکو، تهران و غزه شد که میتوانند از این وضعیت بهرهبرداری کنند و معتقدم همین کار را هم کردند.»
