تموز ایتای
آمریکا بیش از ۳۰ سال با توسعه ناوگان دریایی چین کنار آمد. زیردریاییهای هستهای قدیمی این کشور هم سروصدای زیادی تولید میکردند. صدای متمایز و واضح تجهیزات مکانیکی این زیردریاییها باعث میشد که تجهیزات زیردریاییهای تهاجمی آمریکا و کشورهای متحد آنها را بعد از ورود به آب رهگیری کنند. این همان برگ برنده غرب در اعماق دریا بود. اگر پکن علیه تایوان دست به اقدام میزد یا میکوشید یک زیردریایی مجهز به موشکهای بالستیک خود را وارد اقیانوس آرام کند، واشینگتن در نبرد نامحسوس دست بالا را میداشت.
ارزیابی آژانس اطلاعات دریایی آمریکا در سال ۲۰۰۹ نشان داد که زیردریایی مجهز به موشکهای بالستیک کلاس جین تیپ ۰۹۴ پرسروصداتر از زیردریاییهای دلتا ۳ شوروی هستند که در دهه ۱۹۷۰ به خدمت گرفته شدند. زیردریاییهای تهاجمی قدیمیتر کلاس هان تیپ ۰۹۱ هم در محافل نظامی بهعنوان «تراکتورهای زیرآبی» شناخته میشدند. زیردریاییهای تیپ ۰۹۳ در این زمینه پیشرفت کردند، اما همچنان به پای زیردریاییهای کلاس ویرجینیای آمریکا نمیرسیدند.
این مسئله اهمیت بسزایی دارد. دکترین نظامی مدرن در حوزه جنگ زمینی، هوایی و دریایی حاکی از آن است که غبار جنگ صرفاً بهپشتوانه برخورداری از اطلاعات لحظهای فرومینشیند. اما اقیانوس به لحاظ فیزیکی در خلأ قرار دارد. رادار نمیتواند در آب نفوذ کند و حسگرهای ماهوارهای در اعماق دریا کارایی ندارند. نبردهای زیر دریا تابع قوانین فیزیک صوت هستند و برخورداری از قابلیت سکوت در این عرصه تنها زرهی است که مؤثر عمل میکند.
با اینحال، برتری فناورانه آمریکا بهشکل قابلتوجهی به مخاطره افتاده است.
پنهانکاری صوتی چگونه عمل میکند
برای اینکه بدانیم چرا از بین رفتن این فاصله امنیت جهان را دستخوش تغییر میکند، قبل از هرچیز باید اصول مهندسیِ پنهانکاری صوتی را بشناسیم. زیردریایی هستهای حکم شهری را دارد که انرژی آن از طریق یک رآکتور هستهای تأمین میشود؛ رآکتوری که در استوانهای توخالی از جنس فولاد قرار گرفته است. پمپهای دَورانی، توربینها، چرخدندههای کاهنده و سامانه خنککننده همگی ارتعاشات مکانیکی ایجاد میکنند. از آنجا که فولاد انرژی ارتعاشی را به آب منتقل میکند، هرگونه نقص مکانیکی در زیردریایی مثل یک فرستنده رادیویی عمل خواهد کرد.
برای پنهانکاری صوتی باید سه مورد زیر را بهطور همزمان رعایت کنیم:
۱. جداسازی مکانیکی و پویایی رآکتور: توربینهای سنگین و تجهیزات جانبی باید با استفاده از عرشههای معلق و ایزوله و با بهکارگیری پایههای ضربهگیر الاستومری از بدنه زیردریایی جدا شوند. طراحی هسته رآکتور باید بهشکلی باشد که بتواند از گردش طبیعی آب استفاده کند. پیشروی زیردریایی باید باعث بالا رفتن آب گرم و پایین آمدن آب سرد شود تا رآکتور در حین گشتزنی بدون نیاز به پمپهای پرسروصدا خنک بماند.
۲. پیشرانش و حفرهزایی: پروانههای معمولی با افت فشار آب در نوک پرهها باعث تشکیل حباب میشوند که ترکیدن آنها در زیر آب سروصدا ایجاد میکند (حفرهزایی). به تأخیر انداختن حفرهزایی مستلزم استفاده از پیشرانهای پمپ جت یا پرههای چندمحوره است که با دقت میلیمتری طراحی میشوند.
۳. ساختار شیمیایی پلیمرهای ویسکوالاستیک: بدنه زیردریایی باید با لایههای لاستیکیِ عایق صدا پوشانده شود که امواج سونار را جذب کرده و ارتعاشات داخلی را به حرارتی در مقیاس میکروسکوپی تبدیل میکنند. یکی از محدودیتهای این کار به دمای انتقال شیشهای پلیمر برمیگردد. لاستیک در دماهای پایینتر خشک میشود. از اینرو، اگر این لایه ساختار شیمیایی مناسبی نداشته باشد، در آبهای سرد یا اعماق دریا ترک میخورد و از بدنه جدا میشود یا در سرعت بالا کنده شده و فولاد را بیحفاظ میگذارد. چسبندگی این لایه فقط یکی از مسائل مربوط به عایق صدا بهشمار میرود. جداسازی تجهیزات، کیفیت محورهای انتقال نیرو و طراحی دقیق پیشرانها هم به همین اندازه اهمیت دارند.
از آنجا که این موارد باید در هماهنگی کامل با یکدیگر باشند، تحلیلگران غربی سالها بر این باور بودند که رقابت در زمینه پنهانکاری صوتی روند طولانی و طاقتفرسایی است. اما تجربه نشان داده که با انتقال دانش ساخت و اطلاعات طراحی از یک کشور به کشور دیگر میتوان مسیر پیشرفت را کوتاهتر کرد.
پرونده توشیبا در دهه ۱۹۸۰
پنهانکاری صوتی در اعماق دریا گاهی از دلِ پژوهشهای داخلی و بلندمدت محقق میشود، اما انتقال دانش فنی تولید از کشوری به کشور دیگر میتواند مسیر پیشرفت را کوتاهتر کند.
تام کلنسی در سال ۱۹۸۴ کتاب «شکار اکتبر سرخ» را منتشر کرد و کابوسی هولناک از دوران جنگ سرد را به تصویر کشید: زیردریایی شوروی بهقدری بیسروصدا بود که میتوانست از چشم شبکههای هشدار زودهنگام اقیانوس اطلس دور بماند و بدون شناسایی در نزدیکی سواحل آمریکا مستقر شود؛ قابلیتی که آن را به سلاحی برای حمله هستهای پیشدستانه تبدیل میکرد.
این کتاب از نگاه خوانندگان فقط یک داستان بود، اما پشت درهای بسته اتفاق دیگری جریان داشت. شرکت توشیبا ماشین ژاپن و شرکت کونگسبرگ نروژ در فاصله سالهای ۱۹۸۲ تا ۱۹۸۴ دستگاههای فرز کامپیوتری نهمحوره و نرمافزارهای محاسباتی خود را بهطور غیرقانونی در اختیار اتحاد جماهیر شوروی قرار دادند. شوروی به اهمیت فنی پروانههای کمصدا واقف بود، اما برای تراشدادن پرهها با دقت میکروسکوپی به ابزارهای ماشینکاری لازم دسترسی نداشت.
این معامله غیرقانونی تنها بخشی از برنامه گسترده شوروی برای کاهش صدای زیردریاییها بود؛ برنامهای که به ساخت زیردریایی کلاس آکولا از پروژه ۹۷۱ انجامید. ارزیابی پنتاگون از این حکایت داشت که شوروی با استفاده از دستگاههای مذکور در ساخت پرهها چندین سال جلو افتاده است. بهبود عایقکاری و پوشش بدنه در نسل بعدی زیردریاییهای کلاس آکولا باعث شد که رهگیری این زیردریاییها برای سامانه شنود اقیانوس اطلس دشوارتر شود.
بازیابی برتری در حوزه رهگیری مستلزم تلاش گسترده و پرهزینه آمریکا در حوزه جنگ ضدزیردریایی بود. هزینه ۳۰ میلیارد دلاری آمریکا که اغلب به آن اشاره میشود، حدودی بوده و جزو آمار و ارقام رسمی به حساب نمیآید.
حزب کمونیست چین فاصلهها را کمتر کرده است
این الگوی قدیمی یکبار دیگر در مقیاس بزرگتر تکرار شده است. چین با راهبرد سهگانه خود دارد فاصلهها را کمتر میکند:
- معامله راهبردی با روسیه: مسکو که در خلال جنگ اوکراین از دسترسی به تجهیزات غربی محروم مانده است، بخشی از اسرار دریایی ارزشمند خود را بهازای دریافت ماشینآلات صنعتی، نیمهرساناها و کمکهای صنعتی دومنظوره چین در اختیار پکن میگذارد. مقامات آمریکایی از سال ۲۰۲۴ بهطور علنی به این موضوع اشاره کردهاند. کورت کمپل، معاون وقت وزیر امور خارجه آمریکا، گفت روسیه در زمینههایی مانند عملیات زیردریایی، هوانوردی با قابلیت پنهانکاری و فناوری موشکی به چین کمک میکند. این درحالی است که پیشتر تمایلی به انجام این کار نداشت. دریاسالار ساموئل پاپارو، فرمانده وقت فرماندهی هند-آرام ایالات متحده، هم معتقد است که مسکو فناوری زیردریایی خود را در اختیار پکن میگذارد؛ اتفاقی که میتواند برتری آمریکا در اعماق دریا را متزلزل کند. جانشینان پاپارو هم درباره کمکهای احتمالی مسکو در زمینه کاهش صدای زیردریاییها صحبت کردهاند.
- هدفگرفتن مالکیت فکری غرب: چین برای دستیابی به حسگرها و ترکیبات ریزمقیاس، شماری از مراکز پژوهشی غرب را هدف گرفته است. پروندههای قضایی فدرال از جمله محکومیت شان شی در سال ۲۰۲۰ از سرقت اسرار تجاری مربوط به فومهای مصنوعی ویژه اعماق دریا حکایت دارند؛ کامپوزیتی با استحکام بالا و چگالی پایین که در ماژولهای شناورِ مورد استفاده در حفاری زیر آب و وسایل نقلیه زیرآبی به کار میرود و کاربرد نظامی و غیرنظامی دارد. این ترکیب با پوشش عایق صدای بدنه زیردریاییها تفاوت دارد، اما روند امور نشان میدهد که چین قصد دارد فناوری تولید این ترکیب را از چنگ غربیها درآورد. چین همزمان به کمک برنامههای دولتی در پی دستیابی به تحقیقات دانشگاهی غرب در زمینه فرامادههای آکوستیک و بلورهای فونونیک بوده که به ساخت عایقهای مورد نیاز برای جذب امواج سونار کمک میکنند.
- مقیاس صنعتی: چین در کارخانه کشتیسازی بوهای در هولوداو چند سالن بزرگ و سرپوشیده برای مونتاژ ساخته که از امکان مونتاژ همزمان چندین زیردریایی هستهای برخوردارند و خط مونتاژ را از دید ماهوارهها پنهان نگهمیدارند.
پیامدهای ژئوپلیتیکی
اگر نسل جدید زیردریاییهای ساخت چین (زیردریایی تهاجمی تیپ ۰۹۵ و زیردریایی مجهز به موشکهای بالستیک تیپ ۰۹۶) طبق گفته طراحان بیسروصدا باشند، استفاده عملیاتی از آنها میتواند معادله بازدارندگی را در منطقه هند-آرام دستخوش تغییر کند.
نخست آنکه زنجیره جزیرهای اول دیگر بازدارنده نیست و به مسیر تردد زیردریاییهای چین تبدیل شده است. اگر زیردریاییهای تهاجمی چین بتوانند بیسروصدا در اعماق این منطقه تردد کنند، قطعاً میتوانند بهشکل پنهانی از تنگه میاکو و لوزون هم عبور کنند (که بهترتیب از مسیرهای بین تایوان و اوکیناوا و مسیرهای بین تایوان و فیلیپین میگذرند). این قابلیت به آنها اجازه میدهد که خطوط دریایی تدارکاتی میان هاوایی، گوآم و استرالیا را به خطر بیاندازند.
دوم آنکه دفاع از تایوان با چالش جدی روبهرو خواهد شد. ارزیابیها حاکی از آن هستند که اگر جنگی در دو سوی تنگه تایوان دربگیرد، زیردریاییهای تهاجمی آمریکا نقش پررنگی در آبهای کمعمق میان چین و تایوان خواهند داشت: جلوگیری از انتقال نیرو و تجهیزات با شناورهای آبیخاکی. اگر نیروی دریایی ارتش آزادیبخش خلق از زیردریاییهای تهاجمی کمصدای تیپ ۰۹۵ استفاده کند، زیردریاییهای آمریکایی دیگر یک شکارچی بیرقیب نخواهند بود و باید این احتمال را در نظر بگیرند که خودشان هم ممکن است توسط چینیها شکار شوند.
زیردریاییهای مجهز به موشکهای بالستیک هستهای باعث تقویت توان بازدارندگی هستهای چین خواهند شد. برد موشکهای جیال-۳ («موج غولپیکر ۳») حدود ۱۰ هزار کیلومتر برآورد میشود که به گفته فرماندهان آمریکایی میتواند خاک آمریکا از آبهای چین تهدید کند. یک زیردریایی تیپ ۰۹۶ که در دریای جنوبی چین یا دریای بوهای و زیر پوشش هوایی و موشکی گشتزنی میکند، در مقایسه با زیردریاییهای جدید و پرسروصدای تیپ ۰۹۴ چین، از شانس بیشتری برای انجام حملات تلافیجویانه برخوردار است. این روند جای نگرانی دارد، اما هنوز با زیردریاییهایی سروکار نداریم که قابل رهگیری نباشند.
توازن راهبردی قرن بیستویکم در تعداد شناورهای آماده به خدمت خلاصه نمیشود. پنهانکاری در پسِ امواج به همین اندازه اهمیت دارد و اکنون برتری آمریکا در اعماق دریا به چالش کشیده شده است.
دیدگاه ارائهشده در این مقاله نقطه نظر نویسنده بوده و لزوماً منعکسکننده دیدگاه اپک تایمز نیست.
