نویسنده: حسن روحانی، دکترای اقتصاد
تنگه هرمز، تنگه استراتژیکی است که حدود ۲۰ درصد نفت دنیا از این مسیر ترانزیت میشود.
براساس گزارش اداره اطلاعات انرژی ایالات متحده (EIA) در سه ماهه اول ۲۰۲۵ جریان صادرات و واردات نفت و میعانات گازی از تنگه هرمز به نحوی است که عربستان سعودی با سهم ۳۷.۲ درصد بزرگترین صادرکننده نفت و میعانات گازی از طریق تنگه هرمز است. در رتبههای بعدی عراق با ۲۲.۸ درصد و امارات متحده عربی ۱۲.۹ درصد قرار دارند. ایران نیز با سهم ۱۰.۶ درصدی در جایگاه چهارم صادرات نفت از طریق تنگه هرمز قرار دارد، اما در سمت واردکنندگان نفت و میعانات گازی از این تنگه، چین با سهم واردات ۳۷.۷ درصدی در جایگاه اول و هند با ۱۴.۷ درصد در جایگاه دوم قرار دارند. در مجموع حدود ۸۹.۲ درصد واردات نفت از طریق این تنگه توسط کشورهای آسیایی انجام میشود. اروپا با سهم واردات ۳.۸ درصدی در جایگاه ششم و ایالات متحده با سهم ۲.۵ درصد واردات نفت در جایگاه هفتم قرار دارد. اکنون با توجه به این اطلاعات به بررسی تاثیرپذیری کشورهای مختلف از مسدود شدن تنگه هرمز میپردازیم.
چین بازنده اصلی
چین اولین کشوری است که بیشترین تاثیر را از مسدود شدن تنگه هرمز میپذیرد، زیرا علاوه بر این که حدود ۳۷.۲ درصد نفت صادراتی تنگه هرمز توسط چین وارد میشود، چین در سال ۲۰۲۴ روزانه ۱۱ میلیون و صد هزار بشکه در روز واردات داشته که حدود ۵ میلیون و سیصد و پنجاه هزار بشکه از این نفت یعنی حدودا معادل ۴۸ درصد نفت وارداتی چین به عنوان دومین واردکننده نفت دنیا و دومین قدرت اقتصادی دنیا از تنگه هرمز تامین میشد، بنابراین میتوان گفت تحولات تنگه هرمز و افزایش قیمت نفت بیشترین ضربه را به اقتصاد چین خواهد زد.
هند با سهم ۱۴.۷ درصدی دومین واردکننده بزرگ نفت از تنگه هرمز است. این کشور روزانه در سال ۲۰۲۴ معادل ۵.۶ میلیون بشکه در روز مصرف داشته و از نظر مصرف سومین کشور مصرف کننده نفت در دنیا محسوب میشود. از طرفی از آنجا که حدود ۲ میلیون و نود هزار بشکه در روز از تنگه هرمز وارد میکرد که معادل ۳۸ درصد نفت وارداتی این کشور است، به نظر میرسد که دومین کشور متضرر از حوادث تنگه هرمز و افزایش قیمت نفت هند است.
امریکا به عنوان بزرگترین مصرفکننده نفت در دنیا روزانه حدود ۱۸.۷ میلیون بشکه در روز مصرف میکند و تنها سهم ۲.۵ درصدی از واردات نفت تنگه هرمز دارد و روزانه حدود ۹۰۰ هزار بشکه نفت از این تنگه وارد کرده است که معادل حدودی ۵ درصد نفت این کشور میشود. اما با بررسی ترکیب نفت این کشور میتوان به حقایق بیشتری هم پی برد. حدود ۱۲ درصد نفت وارداتی آمریکا خارج از آمریکای شمالی تامین میشود. از طرفی استخراج نفت شیل برای استخراجکنندگان آمریکایی هزینه معادل ۵۵ تا ۶۵ دلار در هر بشکه دارد. به عبارت دیگر میتوان گفت با افزایش قیمت جهانی نفت، سرمایهگذاری در بخش استخراج نفت شیل آمریکا توجیه بیشتر اقتصادی پیدا میکند و میتوان گفت تولید نفت در آمریکا افزایش خواهد یافت و وابستگی کشورهای دنیا نیز به نفت آمریکا بیشتر خواهد شد.
ترامپ در ژانویه ۲۰۲۵ تلاش کرد با وضع تعرفههای تجاری، کسری تراز تجاری آمریکا را بهبود بخشد، اما دیوان عالی آمریکا در ۲۰ فوریه ۲۰۲۵ با این اقدام او مخالفت کرد و مانع اجرای آن شد. اکنون به نظر میرسد با افزایش قیمت انرژی، قدرتهای بزرگ اقتصادی دنیا مانند چین و هند که عملا خطری از لحاظ اقتصادی نیز برای آمریکا محسوب میشدند، با افزایش هزینه تولید روبرو شده و تا حدودی همان نقش تعرفهها در کاهش صادرات این کشورها را ایجاد خواهد کرد. از طرفی طبق آمار اداره انرژی ایالات متحده، آمریکا در سال ۲۰۲۴ صادرات نفتش نسبت به واردات نفت افزایش یافته است. بنابراین با افزایش قیمت انرژی نه تنها آمریکا سود میکند، بلکه با افزایش هزینه انرژی، میتوان گفت قدرت صادراتی کشورهای رقیب آمریکا نیز کاهش مییابد و همان هدف ترامپ که قرار بود با وضع تعرفهها محقق شود از طریق افزایش قیمت نفت به علت مسدود شدن تنگه هرمز محقق شده است.
در مورد ایران نیز میتوان گفت در کوتاهمدت علاوه بر گرفتن عوارض عبور و مرور از کشتیها، با فروش نفت بیشتر نیز به درآمدهای بیشتری دست خواهد یافت، اما بسته نگه داشتن تنگه هرمز هیچ وقت نمیتوان به عنوان اهرم دائمی استفاده شود؛ چون همین اکنون نیز عربستان با استفاده از خط لوله انتقال نفت موسوم به (شرق به غرب)، نفت خود را منابع شرقی به بندر ینبع در دریای سرخ منتقل میکند و عملا تنگه هرمز را دور میزند. این خط لوله، ظرفیت انتقال ۷ میلیون بشکه در روز را دارد. از طرف دیگر امارات متحده عربی نیز با احداث خط لوله حبشان-فجیره به طول ۳۷۰ کیلومتر، قادر است نفت خام ابوظبی را به بندر فجیره در دریای عمان منتقل میکند تا با دور زدن تنگه هرمز، صادرات را تسهیل کند. این خط لوله ظرفیت انتقال حدود ۱.۵ تا ۱.۸ میلیون بشکه نفت در روز را دارد.
بنابراین با طولانی شدن محدودیتهای تنگه هرمز اقدامات مشابه جهت دور زدن تنگه هرمز افزایش خواهد یافت.
به طور خلاصه میتوان گفت که آمریکا بزرگترین برنده مسدود شدن تنگه هرمز بوده و بیشترین ضربه را نیز چین متحمل خواهد شد. روسیه نیز به عنوان سومین تولیدکننده نفت دنیا در سال ۲۰۲۵ با افزایش صادرات و کاهش حریمها روبرو شده است تا کسری نفت ایجاد شده در دنیا جبران شود و درآمدهای بزرگی را نصیب این کشور کرده است.
