چینِ کمونیست به شکل بیسابقهای به خرید نفت تحریمی ایران ادامه میدهد. در این گزارش بررسی میکنیم که پکن و تهران از چه راهی برای دور زدن تحریمهای آمریکا استفاده میکنند.
دولت ترامپ در هفته گذشته تحریمهای جدیدی را علیه چند نهاد چینی اعمال کرد که گفته میشود در خرید و واردات نفت تحریمی ایران دخیل بودهاند.
حمایت حزب کمونیست چین از جمهوری اسلامی از منظر اقتصادی و سیاسی در حدود سه دهه گذشته بیوقفه افزایش یافته است. پکن از صنایع تحریمی ایران نیز حمایت کرده است، اما سازوکار دقیق کمکهای چین تا حد زیادی نامعلوم است.
آمریکا در سالهای اخیر تلاش کرده که جلوی فروش نفت ایران را بگیرد، چرا که تهران منابع مالی خود را صرف تأمین مالی تروریسم بینالمللی میکند. اما حزب کمونیست که چین را بهصورت تکحزبی اداره میکند، توانسته جایگاه خود را بهعنوان بزرگترین واردکننده نفت ایران در جهان حفظ کند و از واکنش شدید آمریکا نیز مصون بماند.
در ادامه از تجارت غیرقانونی نفت بین حزب کمونیست چین و جمهوری اسلامی میگوییم.
تاریخچه دور زدن تحریمها
حزب کمونیست چین در اوایل سال ۱۹۹۰ (۱۳۶۹ شمسی) به تقویت روابط خود با جمهوری اسلامی پرداخت؛ درست در مقطعی که چین به دلیل سرکوب خشونتآمیز دانشجویان معترض در میدان تیانآنمن با واکنش منفی غرب روبهرو بود.
روابط پکن و تهران در اواسط دهه ۹۰ (دهه ۶۰ شمسی) به سرمایهگذاری حزب کمونیست چین در زیرساختهای ایران و حمایت دیپلماتیک متقابل از جمهوری اسلامی در سازمان ملل انجامید.
چین در سال ۱۹۹۷ (۱۳۷۶ شمسی) متعهد شد که میدان نفتی اوزن در قزاقستان را با ساخت یک خط لوله ۱ میلیارد دلاری به ایران متصل کند. گفتنی است که ساخت این پروژه هرگز به پایان نرسید.
مؤسسه تحقیقاتی رند در کالیفرنیا در سال ۲۰۰۰ (۱۳۷۹ شمسی) گزارش داد که ایران در آن مقطع ۱۱ درصد از واردات نفت چین را تأمین میکرد. گفتنی است که چین و ایران همزمان بررسی معاملات موسوم به «تبادل اسلحه بهازای نفت» را آغاز کردند تا پکن سلاحهای تحریمی را در اختیار ایران بگذارد و بهازای آن نفت دریافت کند و دیگر اقدام به خرید مستقیم نکند.
حزب کمونیست چین در اوایل سال ۲۰۰۰ (۱۳۷۹ شمسی) به سرمایهگذاریهای چندمیلیارد دلاری در حوزه انرژی ایران ادامه داد. این درحالی است که ابعاد برنامه هستهای ایران به تازگی برملا شده بود.
ایندو کشور در سال ۲۰۲۱ (۱۴۰۰ شمسی) یک توافق جامع راهبردی امضا کردند و آمریکا و متحدان این کشور را «عامل ایجاد بحران» خواندند.
براساس گزارش سرویس تحقیقات کنگره آمریکا، تقریباً کل صادرات نفت ایران از آن روز تاکنون به چین اختصاص داشته است. پکن بزرگترین خریدار نفت تهران است و حدود ۱۵ درصد از واردات نفت این کشور در سال ۲۰۲۵ (۱۴۰۴ شمسی) به واسطه ایران تأمین شده است.
«پالایشگاههای قوری» واردات غیرقانونی پکن را پوشش میدهند
حزب کمونیست چین از سال ۲۰۲۳ (۱۴۰۲ شمسی) انتشار گزارشات مربوط به واردات نفت ایران را متوقف کرد و تحریمهای بینالمللی علیه نفت ایران را غیرقانونی خواند.
با افزایش فشارهای اقتصادی و دیپلماتیک از سوی واشینگتن، پکن مسئولیت واردات نفت ایران را از شرکتهای بزرگ دولتی به دهها نهاد کوچکتر منتقل کرد که بهطور غیررسمی «پالایشگاههای قوری» یا «تی پات» نامیده میشوند.
پالایشگاههای قوری همان پالایشگاههای کوچک چینی هستند که اغلب در پشت صحنه با شرکتهای بزرگ دولتی همکاری میکنند و در سالهای اخیر به سازوکار اصلی حمایت اقتصادی از شرکای حزب کمونیست از جمله ایران، کره شمالی و روسیه تبدیل شدهاند.
اهمیت این پالایشگاهها با افزایش تحریمهای نفتی افزایش یافته است. پالایشگاههای قوری از راهبردهای فریبکارانه برای پنهان کردن واردات و پالایش نفت خام ایران استفاده میکنند.
گزارش سرویس تحقیقات کنگره آمریکا نشان میدهد که استفاده از کشتیهای ناوگان سایه، که مالکان آنها قابل شناسایی نیستند، دستکاری اطلاعات مربوط به جیپیاس نفتکشها، ترکیب نفت ایران با نفت غیرایرانی در دریا و تغییر نام محصولات پتروشیمی ایران چند نمونه از راهبردهای پکن هستند.
بسیاری از این پالایشگاههای نیمهمستقل با محدود کردن همکاری خود با سازمانهایی که با نظام مالی آمریکا در ارتباط هستند، تحریمها را دور میزنند. از اینرو، شناسایی آنها دشوار است و به سختی میتوان از فعالیت آنها جلوگیری کرد.
معاملات پایاپای جای دلار را میگیرند
وجود پالایشگاههای قوری در چین نشان میدهد که حزب کمونیست به چه صورت نفت غیرقانونی ایران را خریداری میکند، اما هنوز مشخص نیست که این کشور پول نفت ایران را از چه طریقی به جمهوری اسلامی پرداخت میکند.
نهادهای دولتی چینی با ایران معاملات پایاپای انجام میدهند و تحریمهای مربوط به تراکنشهای ارزی را دور میزنند.
برای نمونه، پکن در سال ۲۰۲۳ (۱۴۰۲ شمسی) موافقت کرد که بالغ بر ۲.۶ میلیارد دلار در زمینه نوسازی بزرگترین فرودگاه ایران سرمایهگذاری کند و بهجای دریافت پول از ایران نفت بگیرد. چین در ایران پروژههای بزرگ دیگری هم دارد که از جمله میتوان به پروژه توسعه میدانهای نفتی، خطوط راهآهن، نیروگاهها و تأسیسات پالایش فلزات اشاره کرد.
این رابطه متقابل بهتدریج علنیتر شده است، اما سازوکار دقیق آن همچنان نامعلوم است، زیرا مقامات حزب کمونیست از سال ۲۰۲۳ (۱۴۰۲ شمسی) انتشار گزارشات رسمی درباره واردات نفت ایران را متوقف کرده و بخشهایی از نظام اقتصادی چین را از مواجهه با نظام اقتصادی بینالمللی دور نگهداشتهاند.
رسانهها با گزارشات متعدد خود تلاش میکنند درباره این موضوع شفافسازی کنند، اما بیشتر گزارشها با استناد به شهادت مقامات ناشناس آمریکایی و چینی تهیه شده و قابل تأیید نیستند.
بلومبرگ در گزارش خود به بررسی انتقال خودروهای قابل مونتاژ چین به ایران پرداخت که هزینه آن بهجای پول با فلزاتی مانند مس پرداخت میشد. گزارش وال استریت ژورنال نیز نشان داد که شرکت بیمه دولتی سایناشور محمولههای نفتی ایران را بیمه کرده و از یک شبکه مخفی برای انتقال پول به پیمانکاران چینی فعال در پروژههای زیرساختی ایران استفاده کرده است.
تحریمهای آمریکا تأثیر چندانی نداشتهاند
تجارت غیرقانونی نفت بین حزب کمونیست چین و جمهوری اسلامی برکسی پوشیده نیست و سازوکار آن بهتدریج علنی شده است، اما هنوز معلوم نیست که آمریکا چگونه میتواند به شکل مؤثر واکنش نشان دهد.
ترامپ در سال جاری در چهار نوبت نهادهای چینی دخیل در خرید و واردات نفت ایران را هدف گرفت، اما به نظر نمیرسد این اقدامات تأثیری بر صادرات غیرقانونی نفت ایران به چین داشته باشند.
دلیل تأثیر ناچیز اقدامات آمریکا این است که تحریمهای این کشور در قبال نفت ایران تولیدکنندگان ایرانی را مجبور کرده که قیمتهای خود را پایین بیاورند تا خریداران ریسک بالای دور زدن تحریمها را به جان بخرند.
به این ترتیب، پالایشگاههای قوری چین میتوانند نفت ایران را با تخفیف قابلتوجهی نسبت به قیمتهای رایج در بازار جهانی خریداری کنند؛ البته به شرطی که به دنبال دور زدن تحریمهای آمریکا باشند. این تخفیفها سالانه به صرفهجویی میلیاردها دلار در تأمین نفت چین منجر میشوند.
به نظر نمیرسد که واردکنندگان چینی مشکلی با ریسک این کار داشته باشند. بعد از آنکه تحریمهای بینالمللی در سال ۲۰۲۲ (۱۴۰۱ شمسی) از نو به اجرا درآمدند، چین واردات نفت ایران را به شکل بیسابقهای افزایش داد که از ارتباط غیرمستقیم تحریمها با خرید نفت ایران حکایت دارد.
در چین کمبود خریدار وجود ندارد. بندر شاندونگ در ژانویه سال جاری اعلام کرد که برای اجتناب از تحریمها از ورود نفتکشهای ایرانی ممانعت خواهد کرد، اما پکن چند ماه بعد پایانههای نفتی جدیدی را دور از چشم نظام مالی آمریکا برای پذیرش نفتکشهای ایرانی راهاندازی کرد.
از اینرو، به نظر میرسد که تحریمها پالایشگاههای قوری را به سمت معاملات غیرقانونی با جمهوری اسلامی سوق دادهاند. با اینحال، لغو تحریمها نیز حجم تجارت رسمی نفت را بین جمهوری اسلامی و شرکتهای دولتی چین افزایش خواهد داد.
