اگر آب کافی ننوشید، باعث کمآبی بدن میشوید. با اینحال، نوشیدن آب زیاد هم میتواند خطرناک باشد.
یک دانشآموز دبیرستانی در تایوان در مسابقه نوشیدن آب شرکت کرد و تنها در ۳۰ دقیقه ۶ لیتر آب نوشید. او بعد از بازگشت به خانه دچار سرگیجه و استفراغ شد و تشنج کرد و فوراً به بیمارستان منتقل شد و تا آستانه مرگ پیش رفت. این اتفاق نمونه بارز «مسمومیت حاد با آب» یا مسمومیت آبی است؛ حالتی که بر اثر نوشیدن بیش از اندازه آب رخ میدهد و با رقیق کردن سدیم موجود در خون باعث مختل شدن عملکرد مغز و بدن میشود.
آب مایه حیات است، اما گزاره «هرچه بیشتر، بهتر» درباره آن صدق نمیکند.
دیدگاه طب سنتی چینی درباره سوختوساز آب
خیلیها در فصل تابستان با اشتیاق فراوان آب مینوشند، اما نمیدانند کلیههایی که نقش اصلی را در تنظیم سوختوساز آب برعهده دارند، از ظرفیت محدودی برخوردارند و ممکن است نتوانند حجم بالای آب را کنترل کنند. به گفته نایوین هو، درمانگر طب سنتی چینی، احتباس آب میتواند باعث تورم دست و پا، تکرر ادرار و بیخوابی شود؛ عواملی که کیفیت خواب را تقلیل داده و سطح انرژی بدن را به حداقل میرسانند.
از دیدگاه طب سنتی چینی، سوختوساز آب تنها به عملکرد کلیهها مربوط نمیشود، بلکه به یک طحال قوی هم احتیاج دارد. سازوکار انرژی طحال با معده، روده و لوزالمعده یکی است و این اندام علاوه بر جذب مواد مغذی مسئولیت تنظیم آب بدن را هم برعهده دارد.
افت عملکرد طحال و معده باعث بروز پدیده «رطوبت» یا انباشت بیشازحد آب در بدن میشود، بهویژه اگر فرد بیش از اندازه آب بنوشد. افراد در این حالت با صورت پفکرده، سردی دستها و پاها و خشکی دهان مواجه میشوند، حتی اگر در طول روز آب زیادی بنوشند. اگر زیادهروی در نوشیدن آب ادامه پیدا کند، ناهماهنگیها تشدید شده و فرد در چرخه نفخ، سنگینی و کاهش سطح انرژی گرفتار خواهد شد.
در طول روز چه مقدار آب بنوشیم؟
به گفته هو، پاسخ مشخصی برای این پرسش وجود ندارد. مقدار آبی که باید بنوشید، بسته به شرایط جسمانی، شرایط آبوهوایی و عادتهای زندگی متفاوت خواهد بود. بهجای آنکه کورکورانه به یک عدد ثابت پایبند باشید، بهتر است به نیاز واقعی بدنتان توجه کنید.
بدن انسان از «قابلیت هشدار آب» یا گیرنده اسمزی برخوردار است که غلظت خون را بهطور مداوم رصد میکند. اگر غلظت خون بالا برود، مغز بهطور طبیعی حس تشنگی را به شما القا میکند و بدن فوراً شما را به سمت آب سوق میدهد.
از این گذشته، سبک زندگی روزانه نیز بر مقدار آب مورد نیاز بدن اثر میگذارد. آیا در طول روز به تهویه مطبوع دسترسی دارید؟ خیلی ورزش میکنید؟ زیاد عرق میریزید؟ پاسخ این پرسشها مقدار آب مورد نیاز بدنتان را مشخص میکند.
به گفته هو، سادهترین راه برای تشخیص کمآبی بدن این است که به رنگ ادرارتان توجه کنید:
- ادرار شفاف و بیرنگ نشاندهنده نوشیدن آب فراوان است.
- زرد روشن رنگ ایدهآل ادرار است و از دریافت آب کافی و سوختوساز طبیعی بدن حکایت دارد.
- رنگ زرد تیره یا نارنجی نشانه کمآبی است. در این حالت باید فوراً آب بنوشید.
- رنگ نارنجی تیره یا قهوهای میتواند نشانه مشکلات کبدی یا دیگر اختلالات متابولیکی باشد. در این حالت، نوشیدن آب کفایت نمیکند و باید فوراً به پزشک مراجعه کنید.
لازم به ذکر است که رنگ ادرار میتواند به واسطه رژیم غذایی تغییر کند. برای نمونه، خوردن لبو، میوه اژدها یا مصرف ویتامینهای گروه ب باعث قرمزی یا زردی ادرار میشود. از اینرو، تشخیص کمآبی نیازمند ارزیابی کامل است و نباید با مشاهده تغییر موقت رنگ ادرار نگران شوید. زردی ادرارِ اول صبح طبیعی است و معمولاً به این دلیل رخ میدهد که چند ساعت آب ننوشیدهاید. با نوشیدن آب کافی در طول روز رنگ ادرار بهتدریج روشنتر خواهد شد.
عوامل مؤثر بر میزان مصرف آب
هو افزود که هرکسی بسته به طبع خود به مقدار آب متفاوتی احتیاج دارد. اگر طبع گرم دارید، زیاد عرق میکنید و دهانتان خشک میشود، پس به آب بیشتری نیاز دارید. اما اگر طبع سرد دارید، دستها و پاهای شما اغلب سرد است یا با اسهال دستبهگریبان هستید، نوشیدن آب فراوان به سودتان نخواهد بود؛ چرا که آب زیاد به طحال و کلیه آسیب میرساند.
بعضیها بر این باورند که نوشیدن آب فراوان به عملکرد روده و دفع کمک میکند. با اینحال، کوپین وو، کارشناس طب سنتی چینی، معتقد است که این روش برای خیلیها مفید است. اما افرادی که مزاج ضعیفی دارند و از یبوست رنج میبرند، از نوشیدن آب با معده خالی نتیجه عکس میگیرند.
او به یکی از بیماران خود اشاره کرد که برای درمان یبوست هر روز صبح با معده خالی یک لیوان بزرگ آب مینوشید (حدود ۳۰۰ تا ۵۰۰ میلیلیتر). با اینحال، نهتنها یبوست او بهبود نیافت، بلکه دچار اگزما و نفخ شد. در طب سنتی چینی، اگزما نشانه رطوبت بیشازحد بدن است. وو به او توصیه کرد که از نوشیدن آب زیاد قبل از صبحانه خودداری کند و تنها درصورت تشنگی ۱۰۰ میلیلیتر آب بنوشد. یبوست این بیمار بعد از یک هفته بهبود پیدا کرد.
چرا اولین لیوان آبِ روز اهمیت دارد
هو بر اهمیت نوشیدن اولین لیوان آبِ روز تأکید دارد و آن را «آب نجاتبخش» مینامد. بدن در طول خواب شبانه دچار کمآبی خفیف میشود. از اینرو، جریان خون کاهش یافته و غلظت آن افزایش مییابد. فشار خون هم در ساعات اولیه صبح بهطور طبیعی بالا میرود. به همین دلیل است که خطر بروز سکته قلبی یا مغزی از نظر آماری بعد از بیداری در بالاترین سطح ممکن است. افرادی که مشکلات قلبیعروقی دارند، باید بدانند که ترکیب خون غلیظ و فشار خون بالا میتواند فشار مضاعفی به قلب و عروق آنها وارد کند.
نوشیدن یک لیوان آب گرم بلافاصله بعد از بیداری به رقیق شدن خون، بهبود گردش خون و کاهش خطر بیماریهای قلبیعروقی صبحگاهی کمک میکند. به تعبیر دیگر، این کار احتمال تشکیل لخته خون را کاهش داده و فشار وارده به قلب را به حداقل میرساند.
حتی افرادی که بیماری قلبی ندارند، میتوانند از فواید سلامتی نوشیدن یک لیوان آب در صبح استفاده کنند:
- جبران کمآبی: آبی که در طول شب از طریق تنفس و تعریق از دست میرود، با نوشیدن اولین لیوان آب جایگزین میشود.
- کمک به گوارش: نوشیدن آب معده و رودهها را برای آغاز سوختوساز روزانه به کار میاندازد. آب به بهبود حرکات روده کمک میکند، اما افرادی که مزاج ضعیفی دارند و از یبوست رنج میبرند، نباید در نوشیدن آب زیادهروی کنند.
- سمزدایی: عملکرد کلیهها را تقویت کرده و به دفع مواد زائد حاصل از سوختوساز کمک میکند.
- افزایش انرژی: سطح آب بدن را متعادل میکند و باعث احساس سبکی و سرزندگی میشود.
توصیه هو این است که «بعد از بیدار شدن حدود ۲۰۰ میلیلیتر آب گرم بنوشید. آب را جرعهجرعه و آهسته بنوشید تا بهتدریج جذب بدن شود.» او هشدار میدهد که آب را یکباره سر نکشید، زیرا نوشیدن آب زیاد در مدت کوتاه میتواند غلظت خون را پایین بیاورد و فشار مضاعفی به قلب و کلیهها وارد کند.
مهمترین زمان برای نوشیدن آب
علاوه بر صبح زود، سه زمان دیگر هم وجود دارد که تأمین آب بدن در آن ساعات از اهمیت ویژهای برخوردار است:
- بیحالی عصرگاهی: بسیاری از کارمندان بعدازظهر شروع به خمیازه کشیدن میکنند که ربطی به خستگی ندارد و به کمآبی خفیف بدن مربوط میشود. اگر حوالی ساعت ۲ یا ۳ بعدازظهر احساس سنگینی و کرختی میکنید، نوشیدن یک لیوان آب میتواند تمرکز و شادابی شما را احیا کند.
- تعریق زیاد: ورزش، حمام آب گرم یا استفاده از چشمههای آب گرم باعث میشود که آب بدنتان را از دست بدهید. اگر این کمبود را جبران نکنید، تنظیم دمای بدن مختل شده و احتمال گرمازدگی افزایش خواهد یافت.
- سفرهای هوایی: رطوبت هوای داخل کابین هواپیما حدود ۲۰ درصد است. خشکی هوا باعث کمآبی پوست میشود. از اینرو، نوشیدن آب بهطور مکرر در طول پرواز ضروری است.
کمآبی تنها بر جسم شما اثر نمیگذارد، بلکه با افت عملکرد ذهنی و تضعیف خلقوخو همراه است. تحقیقات نشان دادهاند که از دست دادن تنها ۲ درصد از حجم آب بدن باعث افت عملکرد شناختی میشود و بهویژه روی تمرکز، تصمیمگیری و هماهنگیهای حرکتی اثر میگذارد. از اینرو، توجه به مقدار آب اهمیت بسیاری دارد.
