بر اساس دادههای بینالمللی کشتیرانی، صادرات نفت خام ایران در ماه مه به پایینترین سطح خود در شش سال گذشته رسید و واردات نفت ایران توسط چین نیز به کمترین میزان از ژانویه ۲۰۲۵ سقوط کرد.
دادههای شرکت کلپر نشان میدهد صادرات نفت خام ایران در ماه مه به ۲۶۰ هزار بشکه در روز کاهش یافته است؛ این پایینترین سطح از دوره میان اواخر سال ۲۰۱۹ تا اوایل ۲۰۲۰ بوده است.
در همین حال، دادههای مؤسسه اویلایکس صادرات نفت ایران را ۳۵۰ هزار بشکه در روز برآورد کردهاند؛ در حالی که میانگین صادرات ایران در سال ۲۰۲۵ حدود ۱.۷ میلیون بشکه در روز بوده است.
بر اساس دادههای کلپر، واردات نفت خام ایران توسط چین در ماه مه به ۱.۱۰ میلیون بشکه در روز رسید که پایینترین میزان از ژانویه ۲۰۲۵ است.
واردات نفت روسیه نیز به ۱.۰۴ میلیون بشکه در روز کاهش یافت که کمترین سطح از ماه اوت گذشته محسوب میشود.
همزمان، روسیه تلاش کرده است در شرایط رکود اقتصاد داخلی چین، خریداران چینی بیشتری را برای نفت خود جذب کند.
تحلیلگران به اپک تایمز گفتند مصرف ذخایر نفتی و نفت ذخیرهشده روی دریا توسط چین نمیتواند برای مدت طولانی ادامه یابد و این مسئله ممکن است پکن را به اتخاذ موضعی فعالتر در قبال مسئله ایران وادار کند.
به گفته آنها، تحریمهای اعمالشده بر نفت ایران و روسیه نیز میتواند این دو کشور را به اقداماتی سوق دهد که پیچیدگیهای ژئوپولیتیکی جهان را افزایش دهد.
صادرات نفت مهمترین منبع درآمد ایران است و حدود ۸۰ درصد صادرات ایران از طریق تنگه هرمز انجام میشود.
آمریکا از روز دوشنبه ۲۴ فروردین بنادر ایران را محاصره کرده است. واشینگتن این اقدام را پس از آن آغاز کرد که جمهوری اسلامی از زمان آغاز جنگ ایران در اواخر فوریه به سمت کشتیهای تجاری عبوری از تنگه هرمز شلیک کرد و این آبراه راهبردی را به گروگان گرفت.
بر اساس تحلیلی که وبسایت اینوستینگ در روز دوشنبه ۸ ژوئن (۱۸ خرداد) منتشر کرد، این محاصره تاکنون نزدیک به ۶ میلیارد دلار از درآمدهای نفتی جمهوری اسلامی را از بین برده است.
دادههای کلپر نشان میدهد حجم نفت ایران ذخیرهشده روی دریا در خارج از منطقه محاصره از حدود ۱۳۰ میلیون بشکه در اواسط آوریل به حدود ۷۹ میلیون بشکه کاهش یافته است.
اختلاف آمار صادرات و واردات
هسیه پی-شیوئه، پژوهشگر مؤسسه مطالعات دفاع و امنیت ملی تایوان، گفت تفاوت میان آمار صادرات نفت ایران و واردات نفت ایران توسط چین ناشی از فاصله زمانی میان بارگیری نفت در مبدأ و رسیدن آن به مقصد و همچنین تفاوت در سطح ذخایر است.
او توضیح داد که صادرات واقعی ایران در ماه مه به ۲۰۹ هزار بشکه در روز سقوط کرده است؛ رقمی که به نفت بارگیریشده روی نفتکشهای خارجشده از بنادر ایران اشاره دارد.
در مقابل، واردات چین همچنان حدود ۱.۱ میلیون بشکه در روز باقی مانده که احتمالاً از ذخایر شناور نفتی تأمین شده است؛ ذخایری که پیش از آغاز محاصره آمریکا بارگیری شده بودند و هنوز در دریا قرار داشتند.
به گفته او، پیش از آغاز محاصره آمریکا، «ناوگان سایه» ایران بین ۷۹ تا ۱۳۰ میلیون بشکه نفت خام را در آبهای نزدیک مالزی و مناطق اطراف چین ذخیره کرده بود.
سون گوئو-شیانگ، استاد روابط بینالملل و تجارت در دانشگاه نانهوا تایوان، نیز گفت نفت وارداتی چین در ماه مه احتمالاً شامل محمولههایی بوده که پیشتر بارگیری شده بودند، نفت ذخیرهشده روی دریا، انتقال کشتی به کشتی، ذخایر شناور و حتی محمولههایی که با برچسب نفت مالزی یا اندونزی وارد شدهاند.
او افزود: «در تجارت نفت برای دور زدن تحریمها، زمان صادرات و زمان ورود محمولهها معمولاً با یکدیگر متفاوت است.»
پالایشگاههای مستقل چین تولید را کاهش دادهاند
بر اساس دادههای عمومی، چین حدود ۸۰ درصد نفت تحریمشده ایران را خریداری میکند و بخش عمده این خریدها توسط پالایشگاههای مستقل موسوم به «تیپات» در استان شاندونگ انجام میشود.
تیپاتها در ظاهر خصوصی، ولی وابسته به حزب کمونیست چین و اعضای آن هستند. حزب به دلیل محدودیت تحریمها این پالایشگاهها را ایجاد کرده تا بتواند تحریمهای خرید نفت از جمهوری اسلامی را دور بزند.
به گفته شو مویو، تحلیلگر ارشد کلپر، این پالایشگاهها به دلیل تداوم رکود اقتصادی چین، تولید خود را کاهش دادهاند و با وجود ارزانتر شدن نفت و کاهش عرضه، تمایل چندانی به خرید بیشتر ندارند.
در همین حال، واردات دریایی نفت خام چین در ماه مه به پایینترین سطح خود در حدود ده سال گذشته رسیده است.
هسیه گفت کاهش تولید پالایشگاههای مستقل بیشتر ناشی از ضعف تقاضای داخلی و کاهش سودآوری است و ارتباط مستقیمی با جنگ ایران ندارد.
او توضیح داد که به دلیل محاصره تنگه هرمز، قیمت جهانی نفت همچنان بالاست؛ در حالی که دولت چین برای فرآوردههایی مانند بنزین و گازوئیل سقف قیمتی تعیین کرده است.
به گفته او: «پالایشگاههای مستقل مجبورند مواد اولیه گران بخرند اما محصولات نهایی را با قیمت پایین بفروشند. در نتیجه، از هر تن نفتی که پالایش میکنند ضرر میدهند.»
او افزود روند احیای بخش حملونقل و سرمایهگذاریهای زیرساختی در چین همچنان کند است و ذخایر فرآوردههای نفتی در سطح بالایی قرار دارد.
بنابراین پالایشگاهها ناچار شدهاند ظرفیت تولید خود را به کمتر از ۶۰ درصد کاهش دهند و به جای خرید نفت جدید، از ذخایر انباشتهشده پیش از محاصره آمریکا استفاده کنند.
سون نیز گفت کاهش فعالیت پالایشگاههای تیپات تنها به دلیل ضعف اقتصاد چین نیست؛ بلکه حاصل ترکیبی از تقاضای ضعیف، زیان پالایشگاهها، مدیریت موجودی انبارها و افزایش هزینههای حملونقل و ریسکهای ناشی از تحریمهاست.
هسیه تأکید کرد چین در موقعیت راهبردی دشواری قرار گرفته است.
او گفت: «اگرچه چین در کوتاهمدت از نفت ارزانتر سود میبرد؛ اما اتکای آن به ذخایر شناور در سواحل مالزی نمیتواند راهحل بلندمدت باشد. هنگامی که این ذخایر به پایان برسند، چین با خطر قطع عرضه روبهرو خواهد شد.»
به اعتقاد او، این وضعیت ممکن است پکن را به اتخاذ موضعی فعالتر در قبال تحولات خاورمیانه وادار کند.
نفت روسیه و پیامدهای ژئوپولیتیکی
در همین حال، قیمت نفت خام روسیه از نوع ایاسپیاو که یکی از انواع محبوب برای پالایشگاههای مستقل چین است نیز کاهش یافته است.
به گزارش رویترز، این نفت برای تحویل در ماه ژوئن با اختلاف قیمت حدود ۳ تا ۴ دلار بالاتر از نفت برنت معامله میشود؛ در حالی که این فاصله در ماه مه ۴ تا ۵ دلار بود.
پس از حمله روسیه به اوکراین در سال ۲۰۲۲، اتحادیه اروپا بیشتر واردات نفت و فرآوردههای نفتی روسیه از طریق دریا را ممنوع کرد و کشورهای گروه هفت، اتحادیه اروپا و استرالیا نیز سازوکار سقف قیمت را برای نفت روسیه اعمال کردند.
آمریکا واردات نفت خام، فرآوردههای نفتی و گاز طبیعی مایع روسیه را ممنوع کرده است؛ اما دولت ترامپ برای کمک به کشورهایی که به دلیل جنگ ایران با بحران انرژی مواجه شدهاند، معافیتی برای خرید نفت دریایی روسیه صادر کرده است.
سون گفت روسیه همچنان قادر به صادرات نفت است؛ اما برای این کار ناچار است تخفیفهای قابل توجهی ارائه دهد و بیشتر به خریداران غیرغربی، بیمهگران جایگزین و نفتکشهای ناوگان سایه متکی باشد.
او افزود پالایشگاههای چینی همچنان میتوانند نفت روسیه را خریداری کنند؛ اما تحریمها هزینه معاملات، حملونقل و بیمه را افزایش داده و ریسکهای حقوقی و اعتباری را بالا بردهاند. به همین دلیل روسیه اغلب مجبور شده نفت خود را با تخفیف به چین و هند بفروشد.
به گفته او، نفت روسیه به دلیل نزدیکی جغرافیایی، قیمت پایینتر و کاهش وابستگی به مسیرهای خاورمیانه و تنگه مالاکا برای چین جذاب است.
هسیه نیز گفت برای جذب خریداران بزرگی مانند چین، روسیه ناچار است تخفیفهای قابل توجهی ارائه دهد.
او افزود: «چین بهعنوان یکی از بزرگترین مراکز تولیدی جهان، به نفت ارزان روسیه برای کاهش هزینههای انرژی نیاز دارد؛ اما ضعف اقتصاد داخلی همچنان تقاضای وارداتی را محدود کرده است.»
سون نیز گفت زمانی که تقاضای داخلی ضعیف، حاشیه سود پالایشگاهها پایین و سطح ذخایر بالا باشد، حتی نفت ارزان روسیه نیز نمیتواند موج بزرگی از خرید ایجاد کند.
هسیه اشاره کرد که دولت ژاپن در ماه مه واردات بخشی از نفت روسیه را از سر گرفته است؛ زیرا بسته شدن تنگه هرمز به اقتصادهای آسیایی آسیب بسیار بیشتری نسبت به آمریکا وارد میکند.
او گفت: «آمریکا از ظرفیت بالای تولید انرژی داخلی برخوردار است؛ اما کشورهایی مانند ژاپن و کره جنوبی مجبورند گزینههایی مانند خرید نفت روسیه را بررسی کنند.»
به گفته او، این روند عملاً بخشی از اثر تحریمهای مالی غرب علیه روسیه را تضعیف میکند.
با این حال، سون معتقد است ژاپن بهعنوان عضو گروه هفت و متحد نزدیک آمریکا، از نظر سیاسی نمیتواند مانند چین یا هند به واردات گسترده نفت روسیه بازگردد.
او در پایان هشدار داد که کاهش درآمدهای نفتی لزوماً ایران یا روسیه را میانهروتر نمیکند؛ بلکه ممکن است آنها را به پذیرش ریسکهای بیشتر سوق دهد.
سون گفت: «بهویژه ایران ممکن است برای جبران فشار اقتصادی، تنشها را در خلیج فارس افزایش دهد، از نیروهای نیابتی استفاده کند، مسیرهای دریایی را تهدید کند یا هزینه دیپلماتیک فشارهای آمریکا و متحدانش را بالا ببرد. در چنین شرایطی، تنگه هرمز به نقطهای بسیار حساس تبدیل میشود.»
