کارشناسان میگویند رژیم چین برای تقابل با آمریکا به جمهوری اسلامی کمک خواهد کرد تا فروپاشی آن به تعویق بیافتد، اما حاضر نیست منافع خود را برای تهران به خطر بیاندازد.
همزمان با ادامه محاصره بنادر ایران از سوی ارتش آمریکا، جمهوری اسلامی حملونقل ریلی با چین را افزایش داده تا پیامدهای اقتصادی ویرانگر محاصره را به حداقل برساند.
با اینحال، تحلیلگران به اپک تایمز گفتند که تجارت ریلی تنها بخش کوچکی از ظرفیت حملونقل دریایی را پوشش میدهد و صرفاً میتواند فروپاشی اقتصاد ایران را به تعویق بیاندازد.
در واکنش به انسداد تنگه هرمز از سوی رژیم ایران و به گروگان گرفتن کشتیرانی بینالمللی در جریان جنگ با آمریکا، نیروی دریایی این کشور طی سه هفته گذشته بنادر ایران را محاصره کرده است. این محاصره درعمل بخش عمده صادرات نفت و واردات کالاهای اساسی تهران را متوقف کرده است. اقتصاد ایران در آستانه فروپاشی قرار دارد و ارزش پول ملی این کشور به شکل بیسابقهای کاهش یافته است؛ بهنحوی که هر دلار آمریکا در روز ۱۰ مه به قیمت ۱ میلیون و ۳۱۱ هزار و ۵۰۰ ریال ایران معامله میشد.
کامبیز اعتمادی، رئیس کمیته کانتینر انجمن کشتیرانی ایران، هفته گذشته به خبرگزاری فارس گفت ایران میتواند ۴۰ درصد از تجارت دریایی خود را به مسیرهای زمینی منتقل کند.
از اواسط آوریل که ارتش آمریکا بنادر ایران را به محاصره خود آورد، تعداد قطارهای باری از مبدأ شیآن در شمالغرب چین به مقصد تهران از یک مورد در هفته به یک مورد در هر ۳ تا ۴ روز رسیده است. به گزارش بلومبرگ، نرخ حملونقل کانتینرهای استاندارد ۴۰ فوتی همزمان با افزایش تقاضا با جهش ۴۰ درصدی به حدود ۷ هزار و ۴۹۰ دلار رسیده است.
این مسیر ریلی بخشی از ابتکار کمربند و جاده پکن است؛ پروژه جهانی رژیم چین که برای گسترش نفوذ سیاسی و اقتصادی پکن از طریق سرمایهگذاری در زیرساختهای دیگر کشورها به اجرا درآمده است.
این مسیر ریلی از شیآن آغاز میشود و با عبور از قزاقستان و ترکمنستان به ایران میرسد. این خط از سال ۲۰۱۴ فعال بوده و در سال ۲۰۲۵ ارتقا یافته است. براساس دادههای عمومی، حملونقل بار در این مسیر تنها ۱۵ روز زمان میبرد که بیش از دو برابر سریعتر از حملونقل دریایی است که بین ۳۰ تا ۴۰ روز به طول میانجامد.
دادههای صنعتی نشان میدهند که حملونقل ریلی از ظرفیت کافی برای پشتیبانی از صادرات انرژی ایران برخوردار نیست. یک نفتکش بسیار بزرگ میتواند در هر نوبت بین ۱٫۹ تا ۲٫۲ میلیون بشکه نفت خام را بارگیری کند، اما قطارهای ۱۱۰ واگنی مخصوص حمل نفت فقط حدود ۷۰ هزار بشکه ظرفیت دارند.
شرکت تحلیلی «انرژی نیوز بیت» اعلام کرده که ایران برای جایگزینی ظرفیت حمل یک نفتکش به ۲۵ تا ۳۵ قطار کامل نیاز دارد. مسیر ریلی چین به ایران تا اینجا عمدتاً برای حملونقل کانتینرها و کالاهای باارزش استفاده شده و زیرساختهای لازم برای انتقال انبوه نفت خام بهشدت محدود است.
تحلیلگران از محدودبودن ظرفیت راهآهن میگویند
تحلیلگران میگویند هزینه بالا و ظرفیت محدود راهآهن چین و ایران نمیتواند مشکل صادرات نفت را حل کند و از آنجا که ایران مسیر اصلی دریایی خود را از دست داده است، مسیر زمینی صرفاً روند فروپاشی اقتصاد تحت محاصره آمریکا را به تعویق میاندازد.
این محاصره صادرات نفت ایران را بهشدت محدود کرده و چاههای نفت این کشور را بهدلیل محدودبودن ظرفیت ذخیرهسازی در آستانه تعطیلی قرار داده است؛ اتفاقی که میتواند به مخازن نفت آسیب جدی وارد کند.
مارک کائو، تحلیلگر نظامی ساکن آمریکا و مجری کانال یوتیوبی چینیزبان «مارک اسپیس» که اخبار نظامی را پوشش میدهد، به اپک تایمز گفت: «با وجود محدودبودن ظرفیت راهآهن، ایران میتواند روند تعطیلی چاههای نفت خود را با استفاده از مسیرهای زمینی تا حدی به تعویق بیاندازد.»
کائو گفت: «با اینحال، حملونقل زمینی نمیتواند جایگزین حملونقل دریایی شود. این راهبرد فقط میتواند اقتصاد رژیم ایران را برای مدتی سرپا نگهدارد و از فروپاشی فوری و ناگهانی آن جلوگیری کند.»
سان کوسیانگ، استاد روابط بینالملل و تجارت در دانشگاه نانهوا در تایوان، به اپک تایمز گفت: «راهآهن چین و ایران برای حملونقل کالاهای باارزش، قطعات یدکی، تجهیزات الکترونیکی، ماشینآلات، اقلام دومنظوره نظامی و غیرنظامی و کمکهای اضطراری سودمند است، اما نمیتواند نفت خام، سوخت، غلات، مواد اولیه یا کالاهای کانتینری را به اندازه کشتیهای بزرگ جابهجا کند.»
کائو گفت: «حزب کمونیست چین تلاش میکند که جمهوری اسلامی سرپا بماند. حزب کمونیست امیدوار است که ایران تا حد امکان آمریکا را درگیر نگهدارد تا ضربه شدیدتری به دولت ترامپ وارد شود، زیرا هرچه این وضعیت بیشتر ادامه پیدا کند، مشکلات ترامپ بیشتر خواهد شد.»
علاوه بر مسیر ریلی چین، ایران میلیاردها دلار برای ساخت کریدور بینالمللی شمال-جنوب تا روسیه سرمایهگذاری کرده تا اروپا را به اقیانوس هند متصل کند. این کریدور عملیاتی شده است، اما ساخت آن هنوز به پایان نرسیده و تحتالشعاع جنگ روسیه و اوکراین قرار گرفته است. از اینرو، این کریدور در مقایسه با مسیر ریلی چین ثبات کمتری دارد.
کائو گفت روسیه بهشدت درگیر جنگ اوکراین است و افزود: «برآورد من این است که کمک روسیه به ایران بسیار محدود خواهد بود، چرا که روسیه هم تولیدکننده نفت است و نیازی به نفت خام ندارد و بخش تولیدی آن هم چندان توسعه پیدا نکرده است.»
کائو گفت چین تنها کشوری است که به نفت خام ایران نیاز دارد و همزمان میتواند مایحتاج اساسی روزمره ایران و اقلام دومنظوره نظامی و غیرنظامی مورد نیاز این کشور را تأمین کند.
کائو گفت: «سرنوشت جمهوری اسلامی بهطور کامل در دستان حزب کمونیست چین قرار گرفته است. به این ترتیب، اهرم فشار حزب کمونیست علیه ایران قویتر خواهد شد و نفوذ پکن بهویژه در ارتباط با مذاکرات ایران و آمریکا بهمراتب پررنگتر خواهد شد.»
او افزود: «به نظرم این مسئله یکی از محورهای اصلی اختلافنظر و چانهزنی راهبردی شی و ترامپ در نشست آتی خواهد بود.»
قرار بر این است که دونالد ترامپ و شی جینپینگ، رهبر حزب کمونیست چین، در روزهای ۱۴ و ۱۵ مه در پکن ملاقات کنند.
کائو گفت: «مسئله این است که حزب کمونیست چین رژیم ایران را سرپا نگهداشته و بهطور مشخص از مسیرهای زمینی برای جلوگیری از فروپاشی رژیم حاکم بر این کشور استفاده کرده است. از اینرو، شی جینپینگ در دیدار آتی خود با ترامپ اهرم فوقالعاده قدرتمندی برای چانهزنی خواهد داشت.»
کائو افزود: «ایران از یکسو تلاش میکند که مشکلات اقتصادی خود را با صادرات نفت خام از مسیرهای زمینی حلوفصل کند و همزمان مایحتاج ضروری خود را تأمین کند.»
وانگ هه، تحلیلگر چینی ساکن آمریکا، به اپک تایمز گفت: «اهمیت اصلی مسیر ریلی در این است که به شریان حیاتی انتقال کالاهای مصرفی ساخت چین بهویژه تجهیزات پزشکی ضروری به ایران تبدیل شده است.»
استفاده متقابل
به گفته تحلیلگران، خطر حمله نظامی آمریکا به مسیرهای زمینی از جمله بمباران خطوط راهآهن یا قطارها در مقایسه با مسیرهای دریایی تحت محاصره این کشور ناچیز بهنظر میرسد.
وانگ گفت آمریکا درحالحاضر تمام توجه خود را به محاصره بنادر ایران در خلیج فارس معطوف کرده است. از اینرو، تا زمانی که حزب کمونیست چین قصدی برای انتقال تجهیزات نظامی از طریق مسیرهای زمینی به ایران نداشته باشد، آمریکا به محمولههای ریلی حمله نخواهد کرد.
سان گفت این مسیر از چین، آسیای مرکزی و ایران عبور میکند و بمباران قطارها یا زیرساختهای ریلی خارج از ایران میتواند به نقض حاکمیت کشورهای ثالث و گسترش دامنه جنگ منجر شود.
او افزود: «اینکه محمولهای وارد ایران شود و بهوضوح با زنجیره تأمین نظامی مرتبط باشد، هدف معقولانهتری خواهد بود.»
به گفته وانگ، نقش چین عمدتاً به فروش کالاهای دومنظوره نظامی و غیرنظامی به ایران محدود میشود و پکن جرأت ندارد بهطور مستقیم سلاح گرم، مهمات یا موشک در اختیار ایران بگذارد.
او گفت: «پکن اجازه نمیدهد که حمایت از جمهوری اسلامی روی مذاکرات آتی این کشور با آمریکا اثر بگذارد. این مسئله جزو خطوط قرمز اصلی حزب کمونیست چین است.»
کائو گفت کالاهایی که حزب کمونیست چین از طریق مسیر ریلی به ایران میفرستد، به دست مردم عادی ایران نمیرسد، بلکه در اختیار رژیم ایران قرار میگیرد. او افزود: «حکومت ایران از این اقلام برای حفظ حاکمیت خود استفاده میکند و منابع خود را در اختیار سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، طبقه حاکم یا خواص میگذارد.»
کائو گفت: «حفظ جمهوری اسلامی، مهمترین هدف حزب کمونیست چین است.»
در همینحال، ارتش ایران در روز ۴ مه یک نفتکش متعلق به چین را در نزدیکی تنگه هرمز هدف گرفت. همچنین نیروی دریایی ایران در روز ۸ مه اعلام کرد که یک نفتکش چینی را توقیف کرده که به شرکتی در شانگهای تعلق دارد.
براساس دادههای عمومی، پکن بهدلیل نگرانی از اوضاع بیثبات ایران تاکنون به توافق سال ۲۰۲۱ برای سرمایهگذاری ۴۰۰ میلیارد دلاری در ایران در یک دوره ۲۵ ساله عمل نکرده است. حجم تجارت و سرمایهگذاری چین در عربستان سعودی و امارات متحده عربی بهمراتب بیشتر از ایران است.
وانگ گفت: «چین برنامه سرمایهگذاری ۴۰۰ میلیارد دلاری در چارچوب توافق ۲۵ ساله را به تعویق انداخته و این موضوع نارضایتی رژیم ایران را در پی داشته است. ایران از سال ۲۰۲۵ از طریق کانالهای دیپلماتیک از چین خواسته که روند سرمایهگذاری خود را سریعتر کند.»
وانگ درباره روابط ایران و حزب کمونیست چین گفت: «دو طرف همچنان از یکدیگر استفاده میکنند، اما هیچکدام تا آنجا پیش نمیروند که موجودیت خود را برای دفاع از دیگری به خطر بیاندازند. جمهوری اسلامی به دنبال آن است که حزب کمونیست چین را وارد تله جنگ با آمریکا کند، اما حزب کمونیست از تمام ابزارهای ممکن برای جلوگیری از ورود به این مناقشه استفاده میکند.»
وانگ درباره تحولات آتی گفت: «تعامل دو طرف در سطح دیپلماتیک باقی خواهد ماند. بزرگترین کاری که احتمال دارد حزب کمونیست برای دفاع از حکومت ایران انجام دهد، این است که از حق وتوی خود برای جلوگیری از تصویب قطعنامههای شورای امنیت سازمان ملل استفاده کند.»
سان گفت ایران ممکن است تحت فشار نظامی آمریکا و در آستانه فروپاشی اقتصادی با این کشور به توافق برسد، اما نه به شکلی که شبیه تسلیمشدن باشد.
او افزود: «تهران ممکن است با یک توافق موقت موافقت کند. محتملترین سناریو دستیابی به یک توافق چندمرحلهای آبرومندانه است که شامل بازگشایی محدود تنگه هرمز، جلوگیری از تشدید تنشها، معافیتهای بشردوستانه یا نفتی و تعویق مذاکرات هستهای خواهد بود.»
