تنها کمی بیش از یک ساعت استفاده اضافی از شبکههای اجتماعی در روز، میتواند نمرات خواندن و حافظه نوجوانان را کاهش دهد. این نتیجه پژوهش جدیدی است که بیش از ۶۵۰۰ کودک را در دوره افزایش استفاده از صفحهنمایش در سالهای آغازین نوجوانی دنبال کرده است.
بر اساس دادههای طرح «رشد شناختی مغز نوجوانان»، پژوهشگران مهارتهای شناختی کودکان ۹ تا ۱۳ ساله را با آزمونهای استاندارد خواندن، حافظه و واژگان سنجیدند. یافتهها نشان داد حتی میزان اندکی افزایش در استفاده از شبکههای اجتماعی نیز با افت قابلاندازهگیری در عملکرد شناختی آنان همراه است.
افزایشهای کوچک، اثرات قابلاندازهگیری
این پژوهش که بهتازگی در نشریه جاما منتشر شده، شرکتکنندگان را بر اساس میزان استفاده از شبکههای اجتماعی به سه گروه تقسیم کرد: در یک گروه حدود ۵۸ درصد اصلاً یا بسیار کم از شبکههای اجتماعی استفاده میکردند، در گروهی دیگر ۳۷ درصد افزایش اندک اما تدریجی داشتند، و در گروه سوم نزدیک به ۶ درصد استفاده فزاینده و بالا نشان دادند.
نوجوانانی که حدود ۸۰ دقیقه در روز از شبکههای اجتماعی استفاده میکردند، در مقایسه با کسانی که تنها حدود ۲۰ دقیقه در روز آنلاین بودند، تعداد کمتری واژه را بهدرستی میخواندند و هنگام تطبیق یک واژه شنیدهشده با تصویر مربوط به آن، اشتباهات بیشتری داشتند. عملکرد آنها در آزمون حافظه هم ضعیفتر بود. آنهایی که استفاده بالای فزاینده داشتند و تقریباً سه ساعت در روز به شبکههای اجتماعی اضافه کردند، تا چهار نمره کمتر در آزمونها کسب کردند.
نویسندگان پژوهش نوشتند: «این تحلیل نشان داد که حتی افزایش اندک و نیز افزایش زیاد استفاده از شبکههای اجتماعی در اوایل نوجوانی، با افت قابلتوجه عملکرد در جنبههای خاصی از تواناییهای شناختی همراه است.»
پژوهشگران تأکید کردند هرچند این اختلاف نمرهها ممکن است کوچک به نظر برسد، اما میتواند پیامدهای واقعی در مدرسه داشته باشد؛ ازجمله طولانیتر شدن زمان انجام تکالیف یا عقبماندن دانشآموزان در درسهایی که نیاز به یادگیری تجمعی دارند، مثل ریاضی و خواندن.
تأثیر در «دنیای واقعی»
شری مدیگان، روانشناس بالینی از دانشگاه کلگری، و همکارانش در سرمقالهای همراه با این پژوهش توضیح دادند که تفاوتهای شناختی میان کودکانی که مدت طولانی از شبکههای اجتماعی استفاده میکنند با آنهایی که استفاده کمی دارند، در سطح جمعیت احتمالاً معنادار است.
آنها نوشتند: «تفاوتهای ظریف در تواناییهای شناختی در سطح گروهی ممکن است باعث شود دانشآموزان بهطور میانگین زمان بیشتری برای انجام تکالیف صرف کنند؛ در درسهایی که یادگیری آنها تجمعی است، مثل ریاضی و خواندن، عقب بیفتند؛ یا حتی بهطور کامل از درس و مدرسه فاصله بگیرند.»
این یافتهها در زمانی منتشر میشود که برخی مدارس در حال بررسی ممنوعیت استفاده از تلفن همراه در ساعات آموزشی هستند؛ موضوعی که اکنون با شواهد تازهای درباره تأثیر احتمالی شبکههای اجتماعی بر یادگیری همراه شده است.
با این حال، کارشناسان هشدار میدهند که نباید با قطعیت درباره رابطه علت و معلولی حکم صادر کرد.
دکتر نونا کوچر، روانپزشک مستقر در میامی در مجموعه «کوینتسنس روانپزشکی» که در این پژوهش نقشی نداشته، به اپک تایمز گفت: «سخت است بگوییم که فقط شبکههای اجتماعی باعث این تغییرات شدهاند. این پژوهش یک ارتباط را نشان میدهد، نه اثبات علت و معلول.»
او افزود: «کودکانی که بیشتر آنلاین هستند ممکن است کمتر بخوابند، کمتر مطالعه کنند یا همزمان چند کار انجام دهند؛ و همه این موارد میتوانند بر حافظه و تمرکز اثر بگذارند.»
به گفته او، محیط خانه، حجم تکالیف مدرسه و ویژگیهای شخصیتی نیز میتوانند نقش داشته باشند. «پس شبکههای اجتماعی شاید بخشی از ماجرا باشد، اما احتمالاً فقط یک قطعه از یک پازل بسیار بزرگتر است.»
پژوهشگران نیز به محدودیتهایی اشاره کردهاند؛ از جمله تکیه بر گزارشدهی خود کودکان درباره میزان استفاده از شبکههای اجتماعی و اینکه ماهیت مشاهدهای این پژوهش نمیتواند رابطه علت و معلول را ثابت کند.
صفحهنمایشها «زمان کودکان را میربایند»
دکتر راهول بانسال، روانپزشک کودک و نوجوان و بنیانگذار مرکز MindWeal Health که در این پژوهش نقشی نداشته، مسئله را نه «آسیب مستقیم»، بلکه «جابهجایی فعالیتها» میداند.
او به اپک تایمز گفت: «فکر نمیکنم شبکههای اجتماعی مغز بچهها را دوباره سیمکشی کنند یا مثل یک سم عمل کنند؛ اما بدون تردید زمان آنها را میربایند.» او افزود: «هر ساعتی که صرف اسکرول کردن میشود، ساعتی است که صرف خواندن، یادگیری یا تجربه چیزهای جدید نمیشود.»
بهگفته بانسال، «مغز زمانی رشد میکند که به چالش کشیده شود؛ اما شبکههای اجتماعی این چالش را با یک محرک دائمی جایگزین میکنند.» او اضافه کرد که شبکههای اجتماعی عادتهای بدی هم ایجاد میکنند؛ مثل دیر خوابیدن و کمبود خواب، که باعث بروز مشکل در تمرکز در کلاس میشود. «وقتی خواب و کنجکاوی پایین میآید، یادگیری همیشه آسیب میبیند.»
بانسال به والدین توصیه نمیکند استفاده از شبکههای اجتماعی را ممنوع کنند، بلکه پیشنهاد میدهد آن را «مربیگری» کنند. او میگوید باید محدودیتهای روشن تعیین شود و زمان استفاده از صفحهنمایش تبدیل شود به چیزی که کودک پس از انجام مسئولیتهای روزانهاش بهدست میآورد؛ «مثل یک دستمزد.»
او گفت: «دستگاهها را از اتاق خواب دور نگه دارید، قبل از خواب زمانی آرام و بیصدا ایجاد کنید و بدانید فرزندتان از چه پلتفرمهایی استفاده میکند. اگر با فکر و برنامه استفاده شود، شبکههای اجتماعی میتوانند به بچهها برای ارتباط گرفتن کمک کنند، بدون اینکه تمرکز یا خوابشان را بدزدند.»
پژوهشهای قبلی جیسون ناگاتا، نویسنده این مطالعه و استادیار کودکان در دانشکده پزشکی دانشگاه کالیفرنیا، سانفرانسیسکو، بیشتر بر پیامدهای سلامت روان مانند افسردگی و اضطراب ناشی از استفاده از شبکههای اجتماعی تمرکز داشت.
کوچر اشاره میکند که استفاده زیاد از شبکههای اجتماعی میتواند در برخی نوجوانان اضطراب یا افسردگی را تشدید کند، بهویژه وقتی خود را با دیگران مقایسه میکنند یا در «چرخههای بازخورد آنلاین» گرفتار میشوند.
مطالعه جدید اما دامنه فهم ما را به حوزه شناختی گسترش میدهد؛ حوزهای که تاکنون پژوهشهای کمتری در آن انجام شده است.
