یک منبع آمریکایی به رسانههای غربی گفته است که ایالات متحده و جمهوری اسلامی بهصورت اولیه بر سر یک تفاهمنامه ۶۰ روزه برای تمدید آتشبس فعلی و ادامه مذاکرات درباره برنامه هستهای ایران به توافق رسیدهاند. این توافق هنوز نیازمند تأیید نهایی دونالد ترامپ است. وبسایت اکسیوس نخستین رسانهای بود که این خبر را منتشر کرد.
این تفاهم پس از آن شکل گرفت که ترامپ در ۲۸ فوریه دستور آغاز عملیات نظامی علیه جمهوری اسلامی را صادر کرد؛ درگیریهایی که ۳۸ روز ادامه داشت تا اینکه واشنگتن و تهران در ۷ آوریل با آتشبس موافقت کردند.
با وجود آتشبس، تنشها همچنان بالا مانده و نیروهای آمریکا و جمهوری اسلامی چندین بار با یکدیگر درگیر شدهاند؛ از جمله چند دور تبادل آتش در شب ۲۷ مه.
فرماندهی مرکزی آمریکا اعلام کرده که اقدامات اخیر جمهوری اسلامی، از جمله پرتاب پهپاد به سمت تنگه هرمز و شلیک موشک به سوی کویت، «نقض جدی آتشبس» بوده است.
در مقابل، تهران از ادامه محاصره بنادر ایران توسط آمریکا انتقاد کرده؛ اقدامی که ترامپ تنها چند روز پس از آتشبس ۷ آوریل آغاز کرده بود.
نگرانیهای هستهای؛ محور اصلی اختلاف
ترامپ بارها تأکید کرده که اجازه نخواهد داد ایران به سلاح هستهای دست پیدا کند و این موضوع را یکی از دلایل اصلی آغاز عملیات نظامی علیه جمهوری اسلامی دانسته است.
مقامهای دولت ترامپ، از جمله پیت هگست، وزیر جنگ گفتهاند هدف حملات اخیر آمریکا، از بین بردن سپر دفاعی جمهوری اسلامی برای جلوگیری از حرکت احتمالی تهران به سمت تولید سلاح هستهای بوده است.
پس از خروج ترامپ از توافق هستهای برجام در سال ۲۰۱۸ و آغاز سیاست «فشار حداکثری»، جمهوری اسلامی ذخایر اورانیوم خود را افزایش داد و سطح غنیسازی را بالا برد؛ اقدامی که به گفته آژانس بینالمللی انرژی اتمی، فاصله آن تا دستیابی به سوخت هستهای با درجه تسلیحاتی را کاهش داده است.
سال گذشته، ترامپ دستور حمله به تأسیسات هستهای در اصفهان، فردو و نطنز را صادر کرد؛ حملاتی که با استفاده از بمبافکنهای رادارگریز B-2 انجام شد.
در مذاکرات اخیر، تمرکز ترامپ بر نحوه از بین بردن ذخایر اورانیوم غنیشده بوده است؛ ذخایری که احتمال میرود هنوز در سایتهای هدف قرار گرفته باقی مانده باشند.
ترامپ در نشست کابینه ۲۷ مه، ایده انتقال ذخایر اورانیوم به چین یا روسیه را رد کرد و گفت: «با این موضوع راحت نیستم.»
او سه گزینه را مطرح کرده است: تحویل ذخایر اورانیوم به آمریکا، نابودی آنها در داخل ایران یا از بین بردن آنها زیر نظر ناظران بینالمللی.
در مقابل، مقامهای جمهوری اسلامی خواهان حفظ بخشی از ظرفیت غنیسازی داخلی در هر توافق نهایی هستند.
مسائل دیگر؛ از تحریمها تا نقش منطقهای ایران
چند عامل دیگر نیز میتواند روند دستیابی به تفاهمنامه ۶۰ روزه و حلوفصل پایدار تنشها در خاورمیانه را دشوار کند.
اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت خارجه ایران، گفته است تفاهمنامه در حال شکلگیری ابتدا بر توقف درگیریها و پایان محاصره بنادر ایران تمرکز دارد و سپس زمینه را برای مذاکرات درباره برنامه هستهای و سایر موضوعات مورد اختلاف فراهم میکند.
جمهوری اسلامی پس از آغاز حملات آمریکا و اسرائیل در ۲۸ فوریه، حمله به کشتیهای تجاری در تنگه هرمز و خلیج فارس را آغاز کرد. همزمان با آتشبس و محاصره دریایی آمریکا، تهران تلاش کرده کنترل عبور و مرور از تنگه هرمز را با ایجاد یک نهاد جدید دریافت عوارض رسمیتر کند.
وزارت خزانهداری آمریکا در ۲۸ مه تحریمهای تازهای علیه این نهاد تازهتأسیس اعمال کرد.
بقایی همچنین اشاره کرده که این تفاهمنامه میتواند در نهایت به کاهش تحریمهای اقتصادی علیه جمهوری اسلامی منجر شود.
ترامپ در نشست کابینه اخیر گفت فعلاً قصد کاهش فوری تحریمها را ندارد، اما احتمال آزادسازی بخشی از داراییهای بلوکهشده ایران در آینده را رد نکرد.
او گفت: «ما کنترل پولی را در اختیار داریم که آنها ادعا میکنند متعلق به خودشان است. این پول را نگه میداریم و وقتی رفتار درستی داشته باشند، اجازه دسترسی به آن را میدهیم.»
حمایت جمهوری اسلامی از گروههایی که در سطح بینالمللی تروریستی شناخته میشوند، بهویژه حزبالله لبنان، یکی دیگر از موضوعات حساس مذاکرات است.
ترامپ در سخنرانی اول آوریل گفته بود عملیات مشترک آمریکا و اسرائیل با هدف تضعیف حمایت تهران از گروههای مسلح منطقه انجام شده است.
همزمان با حملات آمریکا و اسرائیل به ایران، حزبالله نیز دور تازهای از حملات علیه اسرائیل را آغاز کرد. در پاسخ، اسرائیل حملات هوایی خود در لبنان را تشدید و عملیات زمینی در جنوب لبنان را گسترش داد.
درگیریها در لبنان حتی پس از آتشبس ایران و آمریکا نیز ادامه پیدا کرد؛ موضوعی که با اعتراض تهران روبهرو شد. آمریکا بعداً برای لبنان نیز آتشبس جداگانهای میانجیگری کرد، هرچند درگیریها همچنان ادامه دارد.
