مواد شیمیایی ماندگار در ظروف آشپزی، لباسها، محصولات آرایشی و بستهبندی مواد غذایی یافت میشوند.
شاید متوجهشان نشوید، اما ترکیبات پرفلوئوروآلکیل و پلیفلوئوروآلکیل، که اغلب از آنها با عنوان «مواد شیمیایی ماندگار» یاد میشود، در بسیاری از وسایل روزمره رخنه کردهاند.
مواد شیمیایی ماندگار که به ضدآب و ضدلکهبودن معروف هستند، در طیف وسیعی از وسایل روزمره یافت میشوند و از آنجا که به همین راحتیها تجزیه نمیشوند، در بدن باقی میمانند.
برای نمونه، اگر تخممرغ صبحانهتان به لطف روکش نچسب ماهیتابه بهراحتی از تابه جدا میشود، باید بدانید که با خوردن آن راه را برای مواد شیمیایی ماندگار باز میکنید.
به زندگی در سایه «مواد شیمیایی ماندگار» خوش آمدید.
مواد شیمیایی ماندگار در بسیاری از وسایل روزمره از جمله ظروف نچسب و پارچههای ضدلکه یافت میشوند. نهادهای نظارتی تلاش زیادی برای کنترل آنها به خرج میدهند، اما ترکیبات جایگزین ممکن است ایمن نباشند و نگرانی درباره این ترکیبات همچنان ادامه دارد.
ضرورت استفاده از مواد شیمیایی ماندگار
در دهه ۱۹۳۰ که یخچالهای برقی به خانهها راه پیدا کردند، صنایع شیمیایی به این فکر افتادند که ماده خنککننده ایمنتری برای یخچالها پیدا کنند.
روی جی. پلانکت، پژوهشگر شرکت دوپون، در جریان تحقیقات مربوط به تولید مواد خنککننده ایمن بهطور تصادفی به ماده شیمیایی جدیدی برخورد که از پیوند مستحکم اتمهای کربن و فلوئور تشکیل شده بود.
این ماده شیمیایی، سفیدرنگ، مومیشکل، لغزنده و مقاوم به گرما بود و پلیتترافلوئورواتیلن نام داشت که بعدها به «تفلون» معروف شد.
همین پیوند منحصربهفرد کربن و فلوئور است که باعث شده تفلون و تمام مواد شیمیایی ماندگار از مقاومت بالایی برخوردار باشند.
پایداری و دوام مواد شیمیایی ماندگار باعث شد کاربرد گستردهای پیدا کنند و در اقلام مختلف مانند ظروف آشپزی، پوشاک، بستهبندی مواد غذایی و تجهیزات اطفای حریق مورد استفاده قرار بگیرند.
یک دامدار در سال ۱۹۹۰ متوجه شد دامهایش بعد از نوشیدن آب آلوده به پساب صنعتی کارخانه دوپون، که آن روزها تفلون تولید میکرد، تلف میشوند. این قضیه به تشکیل پرونده قضایی و آغاز تحقیقات درباره خطرات این مواد منجر شد.
تفلون در دمای محیط ایمن و بیضرر است، اما ترکیب شیمیایی مورد استفاده در فرایند تولید آن، که پرفلوئورواکتانوئیک اسید نام دارد، برای انسانها سمی و سرطانزاست. پرفلوئورواکتانوئیک اسید بهتدریج از چرخه تولید خارج شد.
خطر دیگر ماهیتابههای تفلون این است که روکش شیمیایی آنها در مواجهه با گرما تجزیه شده و باعث ایجاد بخارات سمی میشود.
بخارات تفلون بهقدری سمی هستند که گفته میشود جان پرندگان خانگی را میگیرند و در انسانها علائمی شبیه آنفلوآنزا ایجاد میکنند که «تب تفلون» نام دارد.
وسایل روزمره که حاوی مواد شیمیایی ماندگار هستند
مواد شیمیایی ماندگار اغلب به پلاستیکها نسبت داده میشوند، اما همه محصولات پلاستیکی لزوماً حاوی چنین ترکیباتی نیستند.
اصطلاحاتی مانند ضدلکه، ضدآب، مقاوم به چربی و نچسب میتوانند نشانه وجود مواد شیمیایی ماندگار باشند.
ظروف نچسب و منسوجات و پارچههای ضدآب و ضدلکه از جمله لباسهای بیرون، فرشها، روکشها و مبلمان دارای روکش ضدآب چند نمونه از محصولاتی هستند که ممکن است حاوی مواد شیمیایی ماندگار باشند.
بستهبندی مواد غذایی از جمله پاکت پاپکورن، بسته غذاهای فوری، جعبههای پیتزا و دیگر ظروف ضدآب و ضدروغن هم منبع مواد شیمیایی ماندگار هستند.
محصولات آرایشی ضدآب مانند ریمل، کرمپودر و ضدآفتاب ضدآب هم ممکن است حاوی مواد شیمیایی ماندگار باشند.
اگر بخواهیم از محیطهای درمانی مثال بزنیم، باید بگوییم که تجهیزات روکشدار مانند سوندها، گایدوایرها (سیمهای راهنما) و ایمپلنتها جزو منابع مهم اما کمتر دیدهشده مواد شیمیایی ماندگار هستند.
فومهای اطفای حریق که در مراکز صنعتی و تمرینات آموزشی کاربرد دارند، یکی دیگر از منابع مواد شیمیایی ماندگار هستند. تأثیر این فومها در اطفای حریق از مواد شیمیایی فلوئوردار آنها نشأت میگیرد که باعث میشوند آتش بهشکل مؤثر مهار شود. این ترکیبات بسیار سمی هستند و جایگزینی آنها با فومهای فاقد فلوئور در دست بررسی است.
در محصولات شوینده بهویژه لکهبرها یا اسپریهای محافظ پارچه برای ایجاد ویژگی ضدآب وضدلکه از مواد شیمیایی ماندگار استفاده میشود. بهطور کلی، هرمحصولی که با برچسب ضدآب، ضدلکه یا ضدچربی، نچسب یا مقاوم به گرما عرضه شود، ممکن است حاوی مواد شیمیایی ماندگار باشد.
خطرات مواجهه با مواد شیمیایی ماندگار
مواجهه با مواد شیمیایی ماندگار برای خانمهای باردار، نوزادان و کودکان خردسال خطرات بیشتری به دنبال دارد. پژوهشگران مواجهه با مواد شیمیایی ماندگار در دوران بارداری و سالهای ابتدایی زندگی را با اختلالات رشد کودکان مرتبط میدانند.
مواد شیمیایی ماندگار در دوران بارداری از سد جفت عبور میکنند. از اینرو، جنینِ درحالرشد میتواند این ترکیبات را بهشکل مستقیم از مادر دریافت کند.
دکتر مت تامسون، جراح عروق و مدیرعامل شرکت فناوری زیستماده آوودا نچرالز، که در زمینه تولید محصولات سازگار با محیطزیست فعالیت دارد، به اپک تایمز گفت: «رشد و تکامل اندامهای کودکان از جمله کبد، کلیه و غدد درونریز ممکن است آنها را در مقایسه با بزرگسالان نسبت به ترکیبات شیمیایی حساستر کند.»
مواد شیمیایی ماندگار بهمرور زمان در بدن موجودات زنده انباشته میشوند و مواجهه طولانیمدت با آنها با سرطان، آسیبدیدگی سیستم ایمنی، مشکلات تیروئید و اختلالات رشدی کودکان ارتباط مستقیم دارد.
آتشنشانها بهدلیل مواجهه با فوم آتشنشانی که حاوی مواد شیمیایی ماندگار است، بیش از دیگران در معرض این ترکیبات قرار دارند.
آیا نهادهای نظارتی متوجه این خطرات هستند؟
برخی از کشورها برای مواد شیمیایی ماندگار بهویژه ترکیبات مضر زنجیرهبلند ممنوعیت یا محدودیت در نظر گرفتهاند.
مواد شیمیایی زنجیرهبلند بهدلیل ضدروغن، ضدچربی و ضدآببودن مورد استفاده قرار میگیرند.
اتحادیه اروپا طرح محدودیت حدود ۱۲ هزار ماده شیمیایی ماندگار را به اجرا درآورده و به دنبال حذف تدریجی این ترکیبات است.
آژانس حفاظت محیطزیست آمریکا اعلام کرده که قصد دارد محدودیتهایی را در قبال برخی از مواد شیمیایی ماندگار موجود در آب آشامیدنی اعمال کند و تولیدکنندگان را به کاهش یا حذف این مواد ترغیب میکند.
برخی از شرکتها بهصورت داوطلبانه از مواد شیمیایی ماندگار استفاده نمیکنند .
کالیفرنیا، نیویورک و ورمانت طرح محدودیتها و سیاست سختگیرانه حذف تدریجی مواد شیمیایی ماندگار موجود در آب آشامیدنی، بستهبندی مواد غذایی و محصولات مصرفی را به اجرا درآوردهاند. مقررات ایالتی اغلب مؤثرتر از تدابیر فدرال هستند و تأثیر بیشتری در پیشگیری از آلودگی مواد شیمیایی ماندگار و خطرات ناشی از مواجهه با آنها دارند.
آژانس حفاظت محیطزیست آمریکا اخیراً پیشنهاد کرده که محدودیتهای مربوط به چهار ماده شیمیایی ماندگار به نامهای جنایکس، پرفلوئوروهگزانسولفونیک اسید، پرفلوئونونانوئیک اسید و پرفلوئوروبوتانسولفونیک اسید لغو شوند. با اینحال، این سازمان محدودیتهای مربوط به دو ترکیب رایج پرفلوئورواکتانوئیک اسید و سولفونات پرفلوئورواکتان را تمدید کرده است.
جایگزینهای ایمنتری هم برای مواد شیمیایی ماندگار در حوزه اقلام خانگی و صنعتی وجود دارد که برای نمونه میتوان به روکشهای سرامیکی و روکشهای زیستپایه اشاره کرد. با اینحال، استفاده از این ترکیبات بهدلیل هزینه بالا با مانع روبهروست؛ هزینهای که ممکن است پنج برابر هزینه فعلی باشد.
آیا اکنون در وضعیت ایمنتری هستیم؟
بسیاری از صنایع درحال جایگزینی مواد شیمیایی زنجیرهبلند با نمونههای زنجیرهکوتاه هستند. با اینحال، ترکیبات جایگزین کمتر مورد بررسی قرار گرفتهاند و ممکن است همچنان سلامتی ما را به خطر بیاندازند.
دکتر جنیفر برندون، متخصص میکروپلاستیک، که دکتری اقیانوسشناسی زیستی خود را از مؤسسه اقیانوسشناسی اسکریپس دریافت کرده است، به اپک تایمز گفت: «ترکیبات جایگزین ممکن است حتی بدتر از ترکیبات اولیه باشند.»
برندون به مواد شیمیایی ماندگار موسوم به جنایکس اشاره کرد که نام اصلی آن هگزافلوئوروپروپیلن اکسید دیمر اسید است. این ماده بهطور گسترده بهعنوان جایگزین پرفلوئورواکتانوئیک اسید مورد استفاده قرار میگیرد که یکی از مضرترین مواد شیمیایی ماندگار است.
برندون گفت: «جنایکس به این دلیل انتخاب شد که نیمهعمر کوتاهتری دارد. اما این ماده به اندازه کافی مورد مطالعه قرار نگرفته و میتواند سمیتر باشد و از محل اولیه آلودگی فاصله بگیرد و به نقاط دیگر سرایت کند.»
الکس لوبو، پژوهشگر و مالک شرکت مشاوره اکسپوژر اسسمنت، به اپک تایمز گفت: «یکی از نکات مهمی که باید در نظر بگیریم این است که مواد شیمیایی ماندگار در انجام کاری که برای آن طراحی شدهاند مؤثر عمل میکنند و به همین دلیل است که هنوز مورد استفاده قرار میگیرند.»
او افزود: «اما شرکتها با توجه به مشکلات ناشی از مواجهه با این مواد با دقت بیشتری عمل میکنند تا مطمئن شوند که محصولات جایگزین مانند مواد شیمیایی ماندگار دردسرساز نمیشوند.»
لوبو گفت برخی از ترکیبات جایگزین امیدوارکننده ظاهر شدهاند، اما شرکتها برای اطمینان از سرنوشت این مواد در محیطزیست و تضمین ایمنی آنها برای انسانها به زمان نیاز دارند.
او افزود که این فرایند زمانبر است و اگر عجله کنیم، ممکن است دوباره گرفتار پیامدهای مواد شیمیایی ماندگار شویم.
کاهش مواجهه با مواد شیمیایی ماندگار در زندگی روزمره
مواد شیمیایی ماندگار همهجا هستند و اجتناب کامل از آنها دشوار است، اما راههای مختلفی وجود دارد که میتوانیم میزان مواجهه را به حداقل برسانیم و از سلامت خود اطمینان یابیم.
برای آشپزی از ظروف استیل، چدن یا سرامیکی استفاده کنید. هنگام خرید بهتر است از بستهبندیهای دارای روکش نچسب یا لفافهای مقاوم به چربی اجتناب کنید و سراغ ظروف شیشهای یا بستهبندیهای کاغذی بروید.
برای لباسهای بیرون و پوشاک ورزشی سراغ گزینههایی بروید که از الیاف طبیعی مانند پنبه، پشم یا کتان تولید شدهاند. پارچههای مومی بدون نیاز به مواد شیمیایی ماندگار میتوانند حالت ضدآب داشته باشند.
از اسپریهای ضدلکه و ضدآب کمتر استفاده کنید
از استفاده منظم از اسپریهای ضدلکه یا ضدآب برای مبلمان، فرشها یا لباسها اجتناب کنید. درصورت لزوم از محصولاتی استفاده کنید که عبارت «فاقد مواد شیمیایی ماندگار» روی برچسبشان درج شده و از آنها در محیطهای دارای تهویه مناسب استفاده کنید.
بهبود کیفیت هوای داخل خانه و تهویه
فرشها و روکشهای مبلمان را بهطور منظم با جاروبرقیهای مجهز به فیلتر هپا تمیز کنید تا سطح مواد شیمیایی کاهش یابد. از عملکرد مناسب دستگاه تهویه مطمئن شوید تا غلظت مواد شیمیایی در فضای خانه به حداقل برسد.
به صفر رساندن مواجهه با این مواد دشوار است، اما اقدامات پیشگیرانه فوق به حفاظت از سلامت ما و نسلهای آتی در قبال خطرات احتمالی مواد شیمیایی ماندگار کمک میکنند.
