نویسنده: آنتونیو گراسفو
با وجود تحریمها و دو جنگ، یوآن در حال از دست دادن جایگاه خود است و بخش زیادی از رشد قبلی آن به روسیه وابسته بود که اکنون در حال معکوس شدن است.
کرملین امسال یادداشتی تهیه کرد که در آن هفت حوزه برای همگرایی اقتصادی احتمالی با واشنگتن ترسیم شده بود، از جمله پیشنهادی برای بازگشت به تسویهحساب دلاری در معاملات انرژی روسیه. استدلال مطرحشده در این یادداشت این بود که ادغام در نظام دلاری میتواند تراز پرداختها و بازار ارز خارجی روسیه را تثبیت کند. روسیه هرگز واقعاً نمیخواست معاملات خود را با یوآن انجام دهد؛ مسکو تنها به این دلیل به آن روی آورد که بهواسطه تحریمها از سیستم دلاری کنار گذاشته شده بود و گزینه دیگری نداشت.
یوآن یک گزینه اضطراری بود، نه یک انتخاب ترجیحی. تمایل روسیه به بازگشت به تجارت مبتنی بر دلار، در واقع اعترافی ضمنی است به اینکه سازوکار مبتنی بر یوآن نتوانسته ثبات پولی ایجاد کند. این موضوع همچنین نشاندهنده تمایل ولادیمیر پوتین برای کاهش وابستگی روسیه به چین است. پوتین اهداف زیادی برای آینده روسیه دارد، اما یکی از آنها این نیست که کشورش به قدرت درجه دوم در نظمی جهانی با محوریت پکن تبدیل شود.
در آستانه درگیری میان آمریکا و ایران، بسیاری از تحلیلگران معتقد بودند این جنگ به پایان سلطه دلار منجر خواهد شد و در عین حال، بینالمللیشدن یوآن را تسریع میکند.
بلومبرگ مقالهای با عنوان «جنگ ایران، آغاز حضور جهانی چین در نظام پرداختها» منتشر کرد و استدلال کرد که پس از چهار سال آمادهسازی از زمان جنگ اوکراین، این جنگ میتواند یوآن را به یک رقیب جدی تبدیل کند.
روزنامه ساوت چاینا مورنینگ پست نیز به نقل از تحلیلگران نوشت که اختلالهای ناشی از جنگ ممکن است تغییر در تجارت نفت را تسریع کرده و سلطه دیرینه دلار را تهدید کند.
مالیکا ساچدوا، مدیر ارشد بخش ارز در دویچه بانک، در ماه مارس نوشت که جنگ ایران ممکن است بهعنوان نقطه آغاز «فرسایش سلطه پترو دلار و شکلگیری پترویوان» در تاریخ ثبت شود.
با این حال، هیچیک از این پیشبینیها محقق نشد. در واقع، سفارت جمهوری اسلامی در زیمبابوه اعلام کرد زمان آن رسیده که «پترویوان» به بازار جهانی نفت اضافه شود و جمهوری اسلامی نیز خواستار آن شد که نفتکشها تنها در صورتی اجازه عبور داشته باشند که معاملات به یوآن انجام شود.
اما تا این لحظه، تنها تأیید موجود از سوی نشریه Lloyd’s List است که گزارش داده دو کشتی عوارض پرداخت کردهاند، و هیچ مدرک روشنی وجود ندارد که این پرداختها به یوآن انجام شده باشد. همچنین نام این کشتیها منتشر نشده و این احتمال وجود دارد که کشتیهای تحت پرچم چین بوده باشند؛ موضوعی که میتواند به چین امکان دهد ادعا کند روند «دلارزدایی» آغاز شده است.
منطق پشت این باور که سلطه دلار از این درگیری آسیب خواهد دید، این بود که ایالات متحده از تحریمها و حذف از سیستم دلاری بهعنوان سلاحی اصلی علیه جمهوری اسلامی استفاده کرده، همانطور که پیشتر علیه روسیه به کار برده بود. هر بار که واشنگتن دلار را به ابزار فشار تبدیل میکند، به کشورهای غیرغربی انگیزه میدهد تا مسیرهای جایگزین ایجاد کنند. جمهوری اسلامی ایران، چین و روسیه همگی انگیزه دارند که تجارت انرژی را خارج از سوئیفت و نظام تسویه دلاری انجام دهند.
انتظار میرفت یک تقابل بزرگ نظامی و مالی میان آمریکا و جمهوری اسلامی این روند را تسریع کند؛ بهگونهای که فروش نفت ایران به سمت یوآن سوق پیدا کند، استفاده از سیستم CIPS گسترش یابد و چین بتواند یک نظام جایگزین را به نمایش بگذارد. اما دادهها خلاف این را نشان میدهند: دلار هیچ جایگاهی را از دست نداده و یوآن نیز هیچ پیشرفتی نداشته است. اگر روسیه دوباره به دلار بازگردد، یوآن بخش قابلتوجهی از سهم فعلی خود در تجارت جهانی را از دست خواهد داد.
حضور جهانی یوآن نیز از روایت بینالمللیشدن آن که بر پایه تغییرات ناشی از تحریمهای روسیه شکل گرفته بود، پشتیبانی نمیکند. دادههای IMF COFER برای سهماهه سوم سال ۲۰۲۵ سهم یوآن از ذخایر ارزی جهان را ۱.۹۳ درصد نشان میدهد که نسبت به ۱.۹۹ درصد در سهماهه قبل کاهش یافته است، در حالی که سهم دلار ۵۶.۹۲ درصد بوده است. همچنین دادههای SWIFT در نوامبر ۲۰۲۵ سهم یوآن از پرداختهای جهانی را ۲.۹۴ درصد ثبت کرده که در فوریه ۲۰۲۶ به ۲.۷۱ درصد کاهش یافته است.
بین سالهای ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۴، سهم یوآن در تسویه تجارت جهانی تقریباً دو برابر شد و از حدود ۲ درصد به اوج ۴.۷ درصد رسید؛ بر اساس دادههای SWIFT. این رشد ظاهری باعث شد ادعاهای گستردهای مطرح شود مبنی بر اینکه یوآن در حال جایگزینی دلار بهعنوان ارز تجارت جهانی است. اما واقعیت پیچیدهتر است.
برای درک اینکه چه میزان از این رشد واقعی و چه مقدار ناشی از یک رابطه خاص تحت تأثیر تحریمها بوده، میتوان ارزش دلاری آن را برآورد کرد. تجارت جهانی کالا از حدود ۱۷.۶ تریلیون دلار در سال ۲۰۲۰ به ۲۴.۴ تریلیون دلار در سال ۲۰۲۴ رسید؛ به این معنا که حجم تجارت تسویهشده با یوآن از حدود ۳۵۰ میلیارد دلار به ۱.۱۵ تریلیون دلار افزایش یافته، یعنی رشدی حدود ۸۰۰ میلیارد دلار.
در همین بازه، تجارت دوجانبه روسیه و چین از حدود ۱۱۷ میلیارد دلار به ۲۴۵ میلیارد دلار رسید و سهم یوآن در این معاملات از تقریباً صفر قبل از حمله ۲۰۲۲ به اوکراین به حدود ۶۰ درصد در سال ۲۰۲۴ افزایش یافت؛ یعنی حدود ۱۴۵ میلیارد دلار از جریانهای تجاری مبتنی بر یوآن. این مسیر بهتنهایی حدود ۱۵ تا ۲۰ درصد از کل افزایش جهانی در استفاده از یوآن در تجارت را تشکیل میدهد.
اگر روسیه دوباره به دلار بازگردد، یوآن بخشی از سهم فعلی ۲.۷۱ درصدی خود در تسویه تجارت جهانی را از دست خواهد داد. بهطور خلاصه، یوآن در حال گسترش بینالمللی نیست، دلار جایگاه خود را از دست نداده، و حتی دو جنگ همزمان—یکی در اوکراین و دیگری در ایران—برای تسریع پذیرش یوآن بهعنوان ارز تجارت جهانی کافی نبودهاند.
درباره نویسنده: آنتونیو گراسفو، اقتصاددان و تحلیلگر مسایل اقتصادی چین است.
