نویسنده: دکتر دنیل لاکاله
صحبتهای زیادی در رابطه با پایان سلطه دلار آمریکا بهعنوان ارز ذخیره جهانی مطرح شده است. این حرفها معمولاً زمانی شنیده میشوند که شاخص دلار سیر نزولی پیدا میکند. اما گزارشاتی که از «سقوط دلار» خبر میدهند، بهشدت اغراقآمیز هستند و از پاسخ به این پرسش ساده نیز بازمیمانند: چه ارزی جایگزین دلار خواهد شد؟
برخی یورو را بهعنوان ارز ذخیره جهانی مطرح میکنند؛ آن هم پیش از معرفی یوروی دیجیتال که قرار است محدودیتهای مربوط به کارهای نظارتی و تدابیر افراطی بانک مرکزی را از سر راه بردارد. ازاینگذشته، هزینههای هنگفت نظامی و برنامههای مربوط به هزینهکرد عمومی در سال ۲۰۲۵، به افزایش تعهدات مالی سنگین و بلاتکلیفِ کشورهای عضو اتحادیه اروپا دامن زدهاند. برای نمونه، این هزینهها در آلمان به ۳.۵ درصد و در اسپانیا به ۵ درصد از تولید ناخالص داخلی رسیدهاند.
یوآن چین تنها در ۴.۵ درصد از معاملات جهانی مورد استفاده قرار میگیرد. با توجه به کنترل سرمایه، تعیین دستوری نرخ ارز، مشکلات حقوقی و ناامنی سرمایهگذاری که به سلطه دولت بر نهادها مربوط میشود، تصورِ اینکه یوآن چین بتواند جایگزین دلار آمریکا شود دشوار است. ازاینگذشته، به نظر نمیرسد حکومت چین تمایلی به حذف این موانع داشته و در پی تبدیل یوآن به ارز ذخیره جهانی باشد. واحدهای پولی برزیل، روسیه، هند و آفریقای جنوبی نیز با مشکلات مشابهی مواجه هستند. چه کسی حاضر است اندوختهاش به ارزی باشد که با کنترل سرمایه و مشکلات جدی حقوقی و امنیت سرمایهگذاری دستوپنجه نرم میکند؟
طلا و بیتکوین گزینههایی هستند که میتوانید از آنها برای حفظ ارزش پولتان در برابر ارزهای کاغذی استفاده کنید، اما به دلیل نقدشَوَندگی ضعیف و عرضه محدود نمیتوانند جای دلار آمریکا را بگیرند.
در پی سقوط ارزش یورو در حد سال ۲۰۲۴ و سنگینترین کاهش ارزش ین در ۴۰ سال اخیر، با کاهش ارزش دلار مواجه شدهایم. با اینحال، شاهد هستیم که سرمایهگذاران ریسک بیشتری را به جان میخرند.
بانک مرکزی آمریکا چه نقشی در کاهش ارزش دلار دارد؟
خرید اوراق قرضه آمریکا برای سرمایهگذاران بینالمللی به دلیل هزینه بالای پوشش ریسک بهصرفه نیست، زیرا نرخهای آمریکا بسیار بالا هستند. در عینحال، نرخهای اروپا نزولی هستند که باعث شده خرید داراییها و اوراق قرضه اروپایی بهرغم وجود نقطهضعفهای ساختاری و مشکلات مالی منطقیتر به نظر برسد. بانک مرکزی آمریکا که از تصور افزایش تورم واهمه دارد، با ثابت نگهداشتن نرخهای بالا عامدانه باعث کاهش ارزش دلار میشود.
انتقادات زیادی در رابطه با تعرفهها مطرح میشود، اما تعرفهها باعث ایجاد تورم، افزایش تعداد اسکناسها و افزایش سرعت گردش پول نمیشوند. چیزی که باعث تورم میشود، خرجکرد دولت و چاپ پول است. همچنین کسانی که نگران تأثیر تعرفهها بر قیمتها هستند، هرگز به سطح بالای ظرفیت مازاد در بازار صادرات، پیچیدگی زنجیرههای تأمین یا مشکلات مربوط به سرمایه در گردش توجه نمیکنند؛ مسائلی که همگی از عدم صادرات به آمریکا نشأت میگیرند.
بهرغم انتشار اخبار منفی و نقش مخرب بانک مرکزی، شاخص دلار آمریکا به شکل قابلتوجهی بالاتر از سالهای ۲۰۰۹ تا ۲۰۱۸ است که آن هم به رشد کوتاهمدت یورو و ین مربوط میشود (که ۷۳ درصد از وزن شاخص دلار را تشکیل میدهند).
شاخص دلار در پایان روز ۱۸ ژوئیه روی عدد ۹۸.۵ قرار داشت. میانگین این شاخص در دوره ریاستجمهوری اوباما حدود ۹۳.۱۵ و در دوره بایدن حدود ۱۰۰ بود. همچنین شاخص دلار آمریکا با وزن تجاری روی عدد ۱۲۰.۳۵ ایستاده است. میانگین این شاخص در دوره اوباما ۹۸ و در دوره بایدن ۱۱۸ بود. ازاینرو، نمیتوان اعداد فعلی را به منزله «سقوط» در نظر گرفت.
نرخ بالای بهره آمریکا و معاملات سوداگرانه باعث افزایش ریسکپذیری در بازار شدهاند.
واقعیتهای ساختاری، نهادی و بازاری موجود به برتری دلار آمریکا دامن میزنند. این درحالی است که پیشنهادات زیادی برای پایان دادن به سلطه دلار مطرح شده و گمانهزنیهایی نیز درباره جایگزینهای احتمالی دلار صورت گرفته است.
۱. بازارهای مالی عمیق و نقدشونده
- آمریکا بزرگترین، شفافترین و نقدشوندهترین بازار سرمایه جهان را در اختیار دارد.
- اوراق قرضه آمریکا همچنان اصلیترین دارایی ذخیره بانکهای مرکزی سراسر جهان هستند. طلا در رتبه بعدی قرار دارد. براساس آمار اخیر بلومبرگ، جایگاه یورو بهعنوان دارایی ذخیره بانک مرکزی نزولی شده است.
- به گزارش بانک تسویهحسابهای بینالمللی، در سال ۲۰۲۵ حدود ۹۰ درصد از کل معاملات جهانی با دلار آمریکا انجام گرفته است.
۲. چارچوبهای حقوقی و نهادی مورد اطمینان
- نظام حقوقی شفاف، حقوق منسجم در حوزه مالکیت و وجود نهادهای مستقل باعث جذب سرمایهگذاران جهانی شده و سطح اعتماد به دلار را افزایش دادهاند.
- برتری دلار در اندازه اقتصاد آمریکا خلاصه نمیشود، بلکه به مطمئن بودن نظارتهای قانونی و سیاسی نیز بستگی دارد.
۳. تجارت جهانی و اثر شبکهای
- در حدود ۵۴ درصد از صادرات جهان از دلار استفاده میشود که با دیگر ارزهای بزرگ اختلاف فاحش دارد. سهم یورو حدود ۳۰ درصد و سهم یوآن چین تنها ۴ درصد است.
- بازارهای کالا از جمله نفت به دلار وابسته هستند. بالغ بر ۴۸ درصد از تراکنشهای جهانی سوئیفت براساس دلار انجام میگیرند، درحالیکه سهم یوآن تنها ۴.۵ درصد است. جالب اینجاست که حتی شرکتهای نفتی چین و روسیه هم تراکنشهای خود را با ارز داخلی انجام نمیدهند.
برای آنکه ارز یک کشور به ارز ذخیره جهانی تبدیل شود، کشور مربوطه باید از بازارهای آزاد، قابلیت تبدیل حسابهای سرمایه، شفافیت حقوقی و داراییهای سرمایهپذیر برخوردار باشد. هیچ ارزی بهجز دلار آمریکا چنین شرایطی ندارد. یورو با خطر حذف صفر و احتمال معرفی یوروی دیجیتال از جانب بانک مرکزی روبهروست و از سیاست مالی یکپارچهای تبعیت نمیکند. یوآن چین نیز به دلیل کنترل سرمایه، مداخله دولت و نظام حقوقی نهچندان آزاد خود با محدودیت مواجه است.
جایگاه دلار آمریکا بهعنوان ارز ذخیره جهانی همچنان مستحکم است، زیرا هیچ جایگزینی برای ارزهای کاغذی وجود ندارد. طلا و بیتکوین ممکن است برای سرمایهگذاری مناسب باشند، اما از کارکرد و اطمینان لازم در سطح جهانی برخوردار نیستند.
تنها ریسکی که متوجه آمریکا خواهد بود، این است که اگر بینظمی مالی باعث اعتمادزدایی از دلار شود، برخورداری از ارز ذخیره جهانی به انباشت بدهی سنگین منجر خواهد شد. اما مسئله مهمی که در دنیای ارزهای کاغذی وجود دارد، این نیست که چه کسی برنده میشود، بلکه این است که چه کسی زودتر شکست میخورد.
اگر دولتی از نظر مالی بیپروارتر باشد، نهادهای آن کشور استقلال کمتری داشته و بازارهای سرمایه بستهتری نسبت به آمریکا داشته باشد، ارز کاغذی آن کشور نیز نمیتواند جایگزین دلار آمریکا شود.
مسئلهای که باعث شده دلار آمریکا بهعنوان ارز ذخیره جهانی پابرجا بماند، این است که وضعیت مالی، حقوقی و اقتصادی رقبای احتمالی بهمراتب بدتر است.
دلار آمریکا همچنان ارز ذخیره جهان است، چرا که هیچ رقیبی ندارد. مسئله این نیست که سیاستهای دولت و بانک مرکزی آمریکا همیشه درست بودهاند، زیرا وضعیت دیگران بهمراتب وخیمتر است. بزرگترین مواردی که برتری دلار را تهدید میکنند، مشکلات داخلی اعم از کسریهای مالی و تجاری و ناهماهنگیهای سیاسی هستند. با اینحال، تا وقتی که ارز دیگری نتواند به عمق، اطمینان، نقدشوندگی و جایگاه حقوقی دلار آمریکا دست پیدا کند، استیلای آن ادامه خواهد یافت. اگر در جایگاه نازلتری باشید، نمیتوانید دلار آمریکا را از سریر قدرت به زیر بکشید.
دیدگاه ارائهشده در این مقاله نقطه نظر نویسنده بوده و لزوماً منعکسکننده دیدگاه اپک تایمز نیست.
درباره نویسنده: دکتر دنیل لاکاله دکترای اقتصاد دارد و اقتصاددان ارشد صندوق پوشش ریسک ترسیس و نویسنده کتابهای پرفروش «آزادی یا برابری» (۲۰۲۰)، «فرار از تله بانک مرکزی» (۲۰۱۷)، «دنیای انرژی مسطح است» (۲۰۱۵) و «زندگی در بازارهای مالی» است.
