حافظه بهتر، زندگی باکیفیتتر و استقلال بیشتر از جمله مزایای احتمالی درمان زودهنگام فشار خون بالا هستند. اما همه نمیتوانند از این مزایا استفاده کنند.
فراموشی در سنین میانسالی اغلب به استرس یا سن بالا نسبت داده میشود. با اینحال، تحقیقات نشان داده که فشار خون یکی از سادهترین شاخصهای سنجش سلامت مغز است.
انجمن قلب و کالج قلب ایالات متحده در نخستین بهروزرسانی مهم دستورالعمل فشار خون آمریکا، که در سال ۲۰۱۷ انتشار یافته بود، از پزشکان خواستهاند که زودتر وارد عمل شوند و حتی افزایش جزئی فشار خون را به چشم تهدیدی جدی برای سلامت قلب و مغز ببینند.
دکتر دنیل جونز، رئیس کمیسیون دستورالعمل فشار خون، در بیانیهای مطبوعاتی گفت: «هدف این است که پزشکان و بیماران به راهکارهای سریعتر و مناسبتری دسترسی پیدا کنند تا بار بیماریهای قلبی، کلیوی، دیابت و زوال عقل به حداقل برسد.»
دکتر شیام پرابهاکاران، رئیس بخش نورولوژی دانشگاه شیکاگو، به اپک تایمز گفت: «فشار خون بالا بیش از سایر عوامل خطر مرتبط با سکته و امراض مغزی قابل کنترل است. این عارضه به تدریج بر مغز اثر میگذارد. مغز امکان بازسازی ندارد. از اینرو، آسیب به مرور زمان آشکار خواهد شد. از همینرو، سلامت مغز در دستورالعمل جدید در اولویت قرار گرفته است.»
تهدیدی خاموش برای مغز
فشار خون بالا به ماده سفید مغز آسیب میرساند و تغییراتی در مغز ایجاد میکند که سالها قبل از بروز اختلالات حافظه در امآرآی قابل رؤیت هستند. این آسیب پنهان یکی از مهمترین عواملی است که از ابتلا به زوال عقل خبر میدهد.
پرابهاکاران گفت: «فشار خون بالا نیروی فشار به عروق کوچک مغز وارد میکند. این عروق قادر به تحمل چنین فشاری نیستند. از اینرو، ضخیم میشوند یا دچار نشت و پارگی میشوند. این مسئله به سکتههای خاموش، آسیبدیدگی ماده سفید و حتی خونریزیهای میکروسکوپی منجر میشود که سالها قبل از بروز مشکلات حافظه رخ میدهد. سکته خاموش به سکتهای اطلاق میشود که به مغز آسیب میزند، اما علائم مشخصی ندارد.»
نتایج یک تحلیل در سال ۲۰۲۳ نشان داد که نزدیک به ۱۶ درصد از افراد مبتلا به زوال عقل در سراسر جهان-حدود ۹.۵ میلیون نفر- با فشار خون بالا دستبهگریبان هستند. حتی اگر بتوانید زوال عقل را به مدت ۵ سال به تعویق بیاندازید، نرخ ابتلا به این عارضه به نصف خواهد رسید که به منزله برخورداری از حافظه قویتر و استقلال بیشتر در سالهای متمادی است.
مطالعه محققان دانشگاه جانز هاپکینز که با حضور ۱۳ هزار بزرگسال انجام گرفت، نشان داد که فشار خون بالا در میانسالی با تسریع روند افت عملکرد شناختی در دو دهه آتی ارتباط دارد. افرادی که فشار خونشان را کنترل میکنند، در آینده کمتر دچار افت عملکرد شناختی میشوند.
پرابهاکاران گفت: «افت عملکرد شناختی میتواند سالها قبل از بروز علائم آغاز شود. درمان زودهنگام فشار خون به منزله تثبیت حافظه و استقلال بیشتر در سنین بالاتر خواهد بود.»
توجه به اقدام زودهنگام
تعریف فشار خون بالا تغییری نکرده است: فشار کمتر از ۱۲۰ روی ۸۰ طبیعی است و فشار ۱۳۰ تا ۱۳۹ روی ۸۰ تا ۸۹ به منزله فشار خون گرید ۱ و فشار ۱۴۰ روی ۹۰ یا بالاتر به منزله فشار خون گرید ۲ است. چیزی که تغییر کرده است، نحوه واکنش جامعه پزشکی به فشار خون «مرزی» است.
در گذشته میگفتند فقط حواستان به فشار خون مرزی باشد. اکنون میگویند زودتر اقدام کنید، زیرا افزایش جزئی فشار خون نیز میتواند به عروق قلب و مغز آسیب بزند.
برای بیمارانی که با دیابت، نارسایی کلیوی، سکته قبلی یا خطر ۷.۵ درصدی ابتلا به بیماری قلبی در ۱۰ سال آتی دستبهگریبان هستند، فوراً دارو تجویز میشود. دیگر بیماران بهجای رویکردهای قبلی تحت پایش دقیقتر و معاینات منظمتر قرار میگیرند.
پایین بودن فشار خون همیشه بهتر نیست
پایین بودن فشار خون همیشه بهتر نیست، بهویژه اگر جزو سالمندان باشید. نتایج یک مطالعه در سال ۲۰۲۰ نشان داد سالمندانی که حتی در یک پیادهروری کوتاه به مشکل میخوردند، با داشتن فشار خون بالا بیشتر عمر میکردند. کارآزمایی مداخله مبتنی بر فشار خون سیستولیک نشان داد که داشتن اهداف سختگیرانه سودمند است، اما با آسیب کلیوی بیشتر، عدم تعادل مواد معدنی و غش و ضعف در افرادی همراه بود که داروهای سنگینتری مصرف میکردند.
بعضی از پزشکان از جمله دکتر کنی لین، مدیر بخش طب خانواده در بیمارستان عمومی لنکستر و نویسنده دستورالعمل فشار خون ۲۰۲۲ در انجمن پزشکی خانواده آمریکا، معتقدند که نمیتوانیم این اعداد را به همه بیماران تعمیم دهیم.
پزشک در یک معاینه ۱۵ دقیقهای نهتنها فشار خون را کنترل میکند، بلکه به دیابت، چاقی، آپنه خواب و افسردگی نیز توجه خواهد کرد. رعایت پروتکلهای تحقیقاتی- استراحت ۵ دقیقهای بیمار و خالی بودن مثانه قبل از معاینه- نیمی از وقت معاینه را میگیرد.
حتی رساندن فشار خون بیمار به زیر ۱۴۰ روی ۹۰ نیز دشوار است. رساندن فشار به ۱۲۰ یا ۱۳۰ معمولاً مستلزم مصرف داروی دوم یا سوم است که هزینه، عوارض جانبی و خطرات ناشی از مصرف داروهای مختلف را افزایش میدهد. سرگیجه و آسیب حاد کلیوی شایعترین عوارض داروهای فشار خون هستند. به گفته لین، عملکرد کلیه اغلب بهبود مییابد، اما قبل از بهبودی استرس شدیدی به پزشک و بیمار وارد میشود.
مزایای کاهش فشار خون قابلتوجه اما محدود هستند. این کار از بروز سکته قلبی جلوگیری میکند، اما هزینهبردار است. از اینرو، بعضی از پزشکان معتقدند که روند درمان باید شخصیسازی شود و معیار واحدی وجود نداشته باشد. دکتر اندی لازریس، پزشک سالمندان و نویسنده کتاب «طب شفابخش»، گفت که در دستورالعملها اغلب از شرایط پیچیده بیماران مسن چشمپوشی میشود.
درمجموع، شواهد نشان میدهند که باید دقت بیشتری به خرج دهیم. تنگ شدن شریانها در سنین بالا باعث میشود که برای حفظ جریان خون به فشار بالاتری احتیاج پیدا کنیم. از این گذشته، ما باید در روند درمان بین حفاظت از مغز و خطر زمین خوردن و غش کردن، که بر اثر کاهش سختگیرانه فشار خون رخ میدهد، تعادل ایجاد کنیم.
سبک زندگی به مثابه اولین نسخه درمانی
در دستورالعملها تأکید شده که اولین نسخه برای فشار خون بالا این نیست که قرص بخورید، بلکه باید به عادتهای روزانهتان توجه کنید. پزشکان از بیماران میخواهند که وزن خود را کنترل کنند، سبزیجات بیشتری بخورند، مصرف نمک را به حداقل برسانند، فعالیت کنند، خوب بخوابند، سطح استرس خود را پایین بیاورند و کمتر الکل بنوشند.
حتی یک تغییر کوچک نیز میتواند مؤثر باشد. کاهش هزار میلیگرم سدیم در روز، که بیشتر از طریق غذاهای فرآوریشده وارد بدن میشود، میتواند فشار خون شما را حدود ۵ واحد پایین بیاورد. افزایش پتاسیم نیز با شل کردن عروق باعث کاهش فشار خون میشود. برای اولینبار در دستورالعملها به استفاده از نمک پتاسیمدار اشاره شده است. البته این گزینه برای همه مناسب نیست.
دکتر استفن فدم، متخصص کلیه و رئیس هیئت مشاوره پزشکی انجمن بیماران کلیوی آمریکا، در ایمیلی به اپک تایمز نوشت: «افراد مبتلا به بیماری کلیوی و بهویژه افراد دیابتی ممکن است در دفع پتاسیم دچار مشکل شوند. بعضی از داروهای تجویزی ممکن است به این مشکل دامن بزنند.»
ورزش بازدهی قابلتوجهی دارد. مطالعه مروری گزارشات فشار خون نشان داده که فعالیت منظم میتواند مثل بعضی از داروها فشار سیستولیک را ۵ تا ۷ واحد کاهش دهد. فعالیت بدنی همچنین گردش خون را افزایش میدهد و باعث آزادسازی ترکیبات شیمیایی در مغز میشود که به تقویت حافظه کمک میکنند.
خواب نیز نقش محافظ را دارد و در پاکسازی پروتئینهای مرتبط با آلزایمر به مغز کمک میکند. کنترل استرس نیز از آسیبهای عروقی ناشی از کورتیزول و افت عملکرد شناختی جلوگیری به عمل میآورد.
وقتی تغییر سبک زندگی کفایت نمیکند یا وقتی که سطح خطر از ابتدا بالا باشد، تعداد داروها افزایش مییابد. بیشتر افراد با فشار خون ۱۴۰ روی ۹۰ یا بالاتر به دارو نیاز پیدا میکنند. در مواردی که بیماران با خطر کمتری دستوپنجه نرم میکنند، پزشکان ۳ تا ۶ ماه تغییر سبک زندگی روزانه را توصیه میکنند و اگر فشار خون همچنان بالاتر از ۱۳۰ روی ۸۰ باشد، دارو تجویز میکنند.
دکتر پرابهاکاران گفت: «ورزش و خواب خوب علاوه بر کاهش فشار خون برای مغز هم مفید هستند، زیرا جریان خون را بهبود میبخشند، التهاب را به حداقل میرسانند و در درازمدت از پیری مغز جلوگیری میکنند. تغییر سبک زندگی اغلب مشکل فشار خون را بهبود میبخشد، اما مسئله سلامت مغز نیز حائز اهمیت است.»
ابزارهایی برای کلینیک و خانه
در دستورالعملها به ابزارهای جدیدی برای پیشگیری اشاره شده که برای نمونه میتوان به محاسبهگر خطر بیماریهای قلبیعروقی اشاره کرد که در سال ۲۰۲۳ معرفی شد. این محاسبهگر میتواند خطر بیماری قلبی را از سی سالگی برای ۱۰ و ۳۰ سال آتی تخمین بزند.
برخلاف مدلهای قدیمی، این محاسبهگر علاوه بر حمله قلبی و سکته، نارسایی قلبی را نیز در نظر میگیرد و از شاخصهای سلامتی مانند فشار خون، کلسترول، قند خون و عملکرد کلیه در کنار سن، جنسیت و محل زندگی بهره میگیرد. احتمالاً پزشکان در آینده نزدیک در معاینات معمول از این ابزار استفاده خواهند کرد تا بیماران درک بهتری از خطرات بلندمدت داشته باشند.
این محاسبهگر به پزشکان کمک میکند که برآوردهای خود را شخصیسازی کنند. «هشت توصیه حیاتی» انجمن قلب آمریکا نیز راهکارهای مشخصی را برای کاهش سطح خطر پیش پای بیماران میگذارند که از جمله میتوان به رژیم غذایی، ورزش و خواب اشاره کرد. هردو راهکار نشان میدهند که باید از توصیههای کلی فاصله بگیریم و از راهکارهای شخصیتر و عملیتر استفاده کنیم.
در دستورالعملها از پزشکان خواسته شده که به اندازهگیری فشار خون در مطب بسنده نکنند. دستگاههای خانگی و گجتهای پوشیدنی که فشار خون را بهطور مداوم رصد میکنند، شما را مشکلاتی مانند فشار خون پنهان یا فشار خون شبانه مطلع خواهند کرد. یک تحلیل فراگیر در سال ۲۰۲۴ نشان داد که اندازهگیری فشار خون در خارج از مطب در پیشبینی خطر بیماریهای قلبیعروقی از اندازهگیری فشار خون در مطب بهتر عمل میکند.
اندازهگیری فشار خون در خانه تنها زمانی مؤثر خواهد بود که بیمار آموزش دیده یا بهصورت ازراهدور تحت مراقبت باشد تا اعداد و ارقام فشارسنج را درک کند. استفاده از فشارسنج و عدم مراجعه به پزشک بهتنهایی کفایت نمیکند.
توصیه میشود که نسبت به گجتها محتاط باشید. ساعتهای هوشمند و فشارسنجهای دیجیتالی در موارد بالینی قابل اتکا نیستند. در حال حاضر فشارسنجهای بازویی استاندارد هستند و باید در اولویت قرار بگیرند.
از اعداد و ارقام تا زندگی روزمره
اهداف جدید واضح هستند، اما کمتر کسی به آنها دست پیدا میکند. براساس آمار مراکز کنترل و پیشگیری از بیماریها، تنها یکچهارم از بزرگسالان مبتلا به فشار خون بالا میتوانند اوضاع را تحت کنترل درآورند که به معاینات عجولانه، رژیم غذایی نامناسب و خواب ناکافی نسبت داده میشود.
دستورالعمل بیماران ساده است: از فشار خون خود مطلع باشید و آن را در خانه کنترل کنید. حتی اگر مشکل خاصی ندارید، دست به کار شوید. اطلاع از فشار خون بالا صرفاً به دردِ جلوگیری از سکته یا حمله قلبی نمیخورد، بلکه به شما کمک میکند تا ذهنتان را فعال نگهدارید، همچنان رانندگی کنید و تا سنین بالا مستقل باشید.
پرابهاکاران گفت: «ربط دادن فشار خون به سلامت مغز باعث میشود که ترغیب شوید و فشار خون را بهویژه در میانسالی جدیتر بگیرید. هیچکس دوست ندارد استقلال یا کیفیت زندگی خود را در سنین بالا از دست بدهد. کنترل فشار خون برای مغز یک راهبرد پیشگیرانه و ضدسالخوردگی است.»
پرابهاکاران افزود: «مردم اغلب گمان میکنند که میتوانند تا سنین بالاتر صبر کنند تا خطر ملموستر شود. اما سلامت مغز به آیندهای گره خورده که همه به آن اهمیت میدهیم؛ اینکه بتوانیم از زندگی لذت ببریم و استقلال خود را در سالهای پایانی زندگی حفظ کنیم.»
