توافقات سه کشور ارمنستان، آذربایجان و آمریکا که روز جمعه در کاخ سفید برای ایجاد کریدور تجاری موسوم به «مسیر ترامپ برای صلح و شکوفایی بینالمللی» امضا شد، با واکنش کاربران ایرانی در شبکههای اجتماعی همراه بوده است.
برخی کاربران اجرای این توافقات اقتصادی را به معنای انزوای ژئوپلیتیکی ایران تعبیر میکنند و آن را نتیجه سیاستهای جمهوری اسلامی میدانند.
کاخ سفید با انتشار اعلامیه درباره این توافق اعلام کرده است براساس توافقنامههای اقتصادی دوجانبه که ارمنستان و آذربایجان با ایالات متحده امضا کردند، قرار است ظرفیتهای عظیم منطقه قفقاز جنوبی در تجارت، ترانزیت، انرژی، زیرساختها و فناوری شکوفا شود.
رسانههای آمریکایی گزارش دادهاند که این مسیر، از منطقه سیونیک (زنگزور) عبور میکند و جمهوری آذربایجان را به نخجوان متصل میسازد؛ در حالی که کنترل کریدور یادشده بر عهده دولت ارمنستان خواهد بود، اما اختیارات توسعه و بهرهبرداری در اختیار کنسرسیومی از شرکتهای آمریکایی به مدت ۹۹ ساله اجاره خواهد شد.
وزارت امورخارجه جمهوری اسلامی یک روز بعد از امضای توافقات، با اشاره تلویحی به امکان حضور آمریکا در منطقه قفقاز جنوبی، نگرانی خود را درباره مداخله خارجی در مجاورت مرزهای مشترک با ارمنستان ابراز کرده است.
علی اکبر ولایتی، مشاور رهبر جمهوری اسلامی نیز در واکنش به تسنیم گفت: «مگر قفقاز جنوبی یک منطقه بیصاحب است که ترامپ آن را اجاره کند؟ قفقاز یکی از حساسترین نقاط جغرافیایی دنیاست و این گذرگاه نه به دالانی در مالکیت ترامپ، بلکه به گورستانی برای مزدوران ترامپ تبدیل خواهد شد.»
اهمیت توافقنامه
این توافقنامه برای منطقه و آمریکا مهم تلقی میشود، زیرا ایالات متحده با یک توافق رسمی برای اولین بار پس از فروپاشی بلوک کمونیستی شوروی، حضور استراتژیک اقتصادی و لجستیکی در نقطه اتصال ایران، ارمنستان و آذربایجان پیدا کرده است.
دونالد ترامپ روز جمعه به مناسبت امضای توافق صلح دوجانبه ارمنستان و آذربایجان و انعقاد توافقنامههای اقتصادی گفت: «بیش از ۳۵ سال، ارمنستان و آذربایجان درگیر یک درگیری تلخ بودهاند که منجر به رنج عظیمی برای هر دو ملت شده است… بسیاری تلاش کردند تا به یک راهحل برسند… ولی آنها ناموفق بودند. با این توافق، ما سرانجام موفق به برقراری صلح شدیم.»
الهام علیاف، رئیس جمهور آذربایجان نیز گفت: «این روزی است که مردم آذربایجان با احساس غرور و قدردانی از رئیس جمهور ترامپ به یاد خواهند آورد… ظرف چند ماه، او توانست به درگیریها در آسیا، آفریقا و اکنون در قفقاز جنوبی پایان دهد، صلحی که ما بیش از ۳۰ سال نتوانستیم به آن دست یابیم… ما دوره بنبست در روابط، رویارویی و خونریزی را پشت سرخواهیم گذاشت و آیندهای روشن و امن برای فرزندانمان فراهم خواهیم کرد.»
نیکول پاشینیان نخست وزیر ارمنستان به همین مناسبت بیان کرد: «امروز، ما به یک نقطه عطف مهم در روابط ارمنستان و آذربایجان رسیدهایم. ما در حال بنیان گذاشتن پایههایی برای رقم زدن سرنوشتی بهتر از آنچه در گذشته داشتیم، هستیم. این پیشرفت بدون تعامل شخصی رئیس جمهور ترامپ و تعهد قاطع او به صلح بهسادگی امکانپذیر نبود.»
تحلیلگران معتقدند با محوریشدن نقش آمریکا در ترانزیت قفقاز و اجرای پروژه TRIPPتحت حمایت واشینگتن، نفوذ راهبردی تهران و مسکو در این منطقه کمرنگ خواهد شد.
یک مقام ارشد کاخ سفید درباره این توافق گفته است که بازندگان این توافق دولتهای چین، روسیه و ایران هستند.
واکنشهای کاربران به توافقات
حسین آقایی، تحلیلگر ارشد سیاسی نیز در صفحه ایکس خود نوشته است: «زنگزور فقط یک کریدور حملونقل نیست. این بخشی از پازل نظم نوین با تبعات ژرف ژئوپلیتیک، ژئواکونومیک، امنیتی و استراتژیک برای ایران است. این کریدور هم یک تهدید میتواند باشد و هم یک فرصت است. این ما هستیم که تعیین میکنیم چه بر سر خودمان بیاید…»
سینا یوسفی، کارشناس حقوق بینالملل در صفحه ایکس خود بند سوم و چهارم توافق صلح جمهوری آذربایجان و ارمنستان را منتشر کرده و افزوده است: «آذربایجان از توافق صلح، ارتباط و عبور بدون مانع میان بخش اصلی خود و جمهوری خودمختار نخجوان را میخواست که در بند ۳ تضمین شده است. موضوع مهمی که وجود دارد و در بند ۴ به آن اشاره شده، این است که علیرغم تاکید به حاکمیت ارمنستان، تعیین ورود طرفهای ثالث به پروژه بطور مشترک با ایالات متحده و ارمنستان است و این به معنی محرومیت ایران از هرگونه ورود به این پروژه در شرایط فعلی میباشد.»
مولود حاجیزاده، روزنامهنگار نیز در اینباره نوشته است: «کریدور زنگزور میتوانست برای ایران اهرم ژئواستراتژیک در قفقاز باشد. جمهوری اسلامی چهار دهه با ایدئولوژی خود، منافع ملی را نادیده گرفت و فرصتهای راهبردی کشور را به رقبای منطقهای و فرامنطقهای واگذار کرد و حالا زنگزور نیز نمونهای از تکرار خیانت به منافع ایران است. کریدور زنگزور (در صورت وجود یک حکومت ملی)، قادر بود ایران را به یکی از حلقههای اصلی اتصال شرق به غرب بدل کرده، زمان و هزینه ترانزیت به اروپا را کاهش دهد و دسترسی به آن علاوه بر منافع اقتصادی مستقیم، قدرت چانهزنی ایران را در معادلات قفقاز و اوراسیا تقویت میکرد.»
او ادامه داد: «اما جمهوری اسلامی در تداوم الگوی بیتوجهی به منافع ملی و گرفتار ماندن در چارچوبهای ایدئولوژیک، این فرصت راهبردی را برای کشور از بین برد و به سایرین واگذار کرد. امروز، در غیاب نقشآفرینی موثر ایران، بازیگران خارجی، جایگاهی پررنگتر در معادلات شمال ایران و منطقه قفقاز جنوبی یافتهاند. این کریدور بدون حضور یک حکومت ملی در ایران، موازنه قدرت منطقهای را بدون در نظر گرفتن منافع ایران بازتعریف میکند. این قبیل ناکامیها در گذشته نیز بارها تکرار شده: در میدان مشترک گازی آرش، فرزاد، میادین آزادگان، آبهای مرزی هیرمند، سهم ایران در دریای خزر و … »
برخی تحلیلگران معتقدند که هر چند اجرا شدن برنامه TRIPP به معنای از دست رفتن مرز رسمی ایران با ارمنستان نیست، اما میتواند دسترسی ایران به بازارهای اروپایی را محدود کند.
«چهارراه صلح» و تحقق اتصال ریلی ایران
نخست وزیر ارمنستان در پاسخ به نگرانیها در ایران گفته است: «از طریق این پروژه، ارمنستان به یک اتصال ریلی با ایران دست مییابد که بسیار مهم است… این تفسیر وجود دارد که این توافق مشکلاتی را برای منافع روسیه یا ایران ایجاد میکند، اما بیایید از منظر دیگری به آن نگاه کنیم و شاید این پروژه بتواند به فرصت خوبی برای شروع همکاری اقتصادی بین ایران و ایالات متحده، روسیه و ایالات متحده تبدیل شود.»
او افزود: «فراموش نکنیم که شرکت ایرانی در حال ساخت بزرگراه شمال-جنوب است. در آینده نزدیک ساخت راهآهن را در بخش مغری آغاز خواهیم کرد که میتواند فرصت مهمی برای همکاری ایجاد کند. منظورم این است که این پروژه میتواند به مکانی برای برخی مشارکتهای غیرمنتظره اما مثبت تبدیل شود و چهارراه صلح با این کار، بوجود خواهد آمد، زیرا کشورهایی که ممکن است مشکلاتی داشته باشند، این فرصت را برای همکاری در ارمنستان و قفقاز جنوبی به دست آورند.»
پاشینیان توافق صلح با جمهوری آذربایجان در کاخ سفید را «معامله بزرگ» خواند و خاطرنشان کرد: «ما قادر خواهیم بود با ایالات متحده به صلح و رفاه دست یابیم.»
