هفته گذشته، همزمان با آنکه دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، مهلت روسیه برای پذیرش توافق آتشبس با اوکراین را کوتاه کرد، اعلام کرد که دستور داده دو زیردریایی هستهای آمریکا برای مقابله با تهدیدی احتمالی از سوی دیمیتری مدودف، رئیسجمهور پیشین روسیه، جابهجا شوند.
ترامپ در توضیح این تصمیم، در پستی در اول اوت (۱۰ مرداد) در پلتفرم «تروث سوشال» نوشت که مدودف «اظهارات بسیار تحریکآمیزی» مطرح کرده است. او گفت دستور جابهجایی زیردریاییها را صادر کرده «برای اینکه اگر این اظهارات احمقانه و شعلهورکننده چیزی فراتر از حرف باشند، آماده باشیم.»
حرکت زیردریاییها معمولاً در نهایت محرمانگی انجام میشود و تصمیم ترامپ برای اعلام عمومی چنین استقراری در اول اوت، نمونهای نادر از نمایش قدرت هستهای آمریکا به شمار میآید.
ترامپ در ادامه پست خود در اول اوت (۱۰ مرداد) نوشت: «کلمات بسیار مهم هستند و اغلب میتوانند به پیامدهای ناخواسته منجر شوند. امیدوارم این یکی از آن موارد نباشد.»
چند روز پیش از آن، ترامپ اعلام کرده بود که مهلت روسیه برای دستیابی به توافق آتشبس با اوکراین را کاهش داده تا از اعمال تحریمها و تعرفههای جدید آمریکا جلوگیری شود.
در واکنش به تشدید ضربالاجل آتشبس از سوی ترامپ، مدودف در ۲۸ ژوئیه (۶ مرداد) در ایکس نوشت که هر اولتیماتوم جدید ترامپ «یک تهدید و گامی به سوی جنگ» است.
ترامپ در پست اول اوت (۱۰ مرداد) خود دقیقاً مشخص نکرد که کدام گفته مدودف باعث جابهجایی نیروهای هستهای آمریکا شده است.
مدودف ممکن است با پستی در شبکههای اجتماعی در ۳۱ ژوئیه (۹ مرداد) که به سامانه «دست مرده» اشاره داشت نیز باعث اعلام استقرار زیردریاییهای هستهای از سوی ترامپ شده باشد. این سامانه به نیروهای هستهای روسیه امکان میدهد در صورت شناسایی حمله هستهای به روسیه، به طور خودکار اقدام به شلیک کنند.
ترامپ در ۴ اوت (۱۳ مرداد) و در پاسخ به پرسشها درباره استقرار زیردریاییها به خبرنگاران گفت که این زیردریاییها «در محل مورد نظر» مستقر شدهاند.
اینکه دقیقاً محل استقرار این دو زیردریایی هستهای آمریکا کجاست، مشخص نیست. همچنین روشن نیست که پس از اعلام ترامپ در اول اوت (۱۰ مرداد)، این زیردریاییها واقعاً چهقدر جابهجا شدهاند؛ اگر اصلاً جابهجایی صورت گرفته باشد.
رقابت در زیر دریا
نیروی دریایی آمریکا در حال حاضر ۶۷ زیردریایی با نیروی محرکه هستهای در اختیار دارد که شامل ۴۹ زیردریایی تهاجمی چندمنظوره، ۱۴ زیردریایی بالستیک کلاس «اوهایو» و چهار زیردریایی موشک هدایتشونده کلاس «اوهایو» میشود.
زیردریاییهای تهاجمی چندمنظوره آمریکا مجهز به موشکهای کروز «تامهاوک» هستند و میتوانند مأموریتهای شناسایی، اعزام نیروهای عملیات ویژه، جنگ مین و پشتیبانی از عملیات گستردهتر ناوگان را انجام دهند.
علاوه بر ۴۹ زیردریایی تهاجمی چندمنظوره در حال خدمت، ۱۴ فروند دیگر نیز در مراحل مختلف ساخت یا آمادهسازی برای ورود به ناوگان هستند.
چهار زیردریایی موشک هدایتشونده کلاس «اوهایو» میتوانند در هر مأموریت تا ۱۵۴ موشک «تامهاوک» و ۶۶ نیروی عملیات ویژه را حمل کنند.
۱۴ زیردریایی بالستیک کلاس «اوهایو» نیز قادرند تا ۲۴ موشک بالستیک شلیکشونده از زیردریایی، از جمله موشکهای مجهز به کلاهک هستهای، را به همراه داشته باشند.
«ابتکار تهدید هستهای» برآورد میکند که روسیه، در مقایسه با ایالات متحده، ۶۴ زیردریایی مختلف در اختیار دارد که شامل ۱۶ زیردریایی بالستیک هستهای، ۱۱ زیردریایی موشک کروز هستهای و ۱۴ زیردریایی تهاجمی هستهای است. روسیه همچنین ۲۳ زیردریایی تهاجمی دیزل-الکتریک دارد که معمولاً پرصداتر و دارای ماندگاری عملیاتی کمتری نسبت به نمونههای هستهای هستند.
بر اساس ارزیابی «ابتکار تهدید هستهای» تا اوت ۲۰۲۴، چین ۶۰ زیردریایی در اختیار داشته که شامل ۴۸ زیردریایی تهاجمی دیزل-الکتریک، شش زیردریایی تهاجمی هستهای و شش زیردریایی بالستیک بوده است. چین در سالهای اخیر ناوگان خود را بهسرعت گسترش داده و این نهاد برآورد کرده که این کشور میتواند تا سال ۲۰۲۵ تعداد زیردریاییهای خود را به ۶۵ فروند برساند.
پیامی برای بازدارندگی
از آنجا که پنهانکاری بخش مهمی از بقا و کارایی یک زیردریایی محسوب میشود، محل استقرار آنها به ندرت بهصورت آنی اعلام میشود. با این حال، رؤسای جمهور گاهی در دورههای افزایش تنش جهانی، به جابهجایی زیردریاییها اشاره کردهاند.
در دسامبر ۲۰۲۰ و همزمان با افزایش تنشهای آمریکا و جمهوری اسلامی ایران در آستانه نخستین سالگرد حمله آمریکا که به کشته شدن قاسم سلیمانی انجامید، فرماندهی مرکزی آمریکا بیانیههایی منتشر کرد که در آنها به حرکت زیردریایی موشک هدایتشونده «یواساس جورجیا» در آبراههای خاورمیانه اشاره شده بود.
در نوامبر ۲۰۲۳، همزمان با تشدید عملیات نظامی نیروهای اسرائیلی علیه گروه حماس در نوار غزه و آمادگی برای مقابله با حملات احتمالی از سوی گروه حزبالله در شمال و حوثیهای یمن در جنوب، دولت بایدن اعزام تجهیزات و نیروهای نظامی بیشتری از آمریکا به منطقه را آغاز کرد. فرماندهی مرکزی آمریکا نیز پستی در شبکه اجتماعی ایکس منتشر کرد که در آن تصویری از یک زیردریایی کلاس «اوهایو» را نشان میداد و اعلام کرده بود این زیردریایی در منطقه فعالیت میکند.
یک زیردریایی آمریکایی همچنین در حمله ۲۲ ژوئن آمریکا به تأسیسات هستهای ایران مشارکت داشت و با شلیک یک رگبار موشکهای کروز «تامهاوک» به تأسیسات اصفهان حمله کرد.
جیمز رابینز، رئیس بخش آموزش مؤسسه سیاستهای جهانی و استراتژیست امنیت ملی، گفت اعلام جابهجایی زیردریاییها از سوی ترامپ، پیامی روشن برای بازدارندگی بود.
رابینز در گفتوگوی تلفنی با اپک تایمز اظهار داشت که ناوگان زیردریایی آمریکا «بیشتر توان هستهای ما را در اختیار دارد، نیروی اصلی بازدارندگی بوده و مقاومترین بخش از سهگانه هستهای محسوب میشود.»
پس از اظهارات مدودف و واکنش ترامپ، دیمیتری پسکوف، سخنگوی کرملین، خواستار احتیاط شد.
به گزارش رسانه دولتی «آرتی»، پسکوف روز ۴ اوت (۱۳ مرداد) به خبرنگاران گفت: «ما معتقدیم که همه باید در بهکار بردن ادبیات هستهای بسیار، بسیار محتاط باشند.»
همزمان، پسکوف چنین القا کرد که استقرار زیردریاییهای آمریکا موضوع تازهای برای نگرانی نیست.
او گفت: «در این مورد، آشکار است که زیردریاییهای آمریکایی هماکنون در حالت آمادهباش رزمی هستند. این یک روند دائمی است.»
هانس کریستنسن، مدیر پروژه اطلاعات هستهای در فدراسیون دانشمندان آمریکایی، چندان مطمئن نبود که پیام ترامپ بتواند روسیه را بازدارد.
کریستنسن در بیانیهای ایمیلی به اپک تایمز نوشت: «فکر نمیکنم اظهارات ترامپ ارزشی در بازدارندگی داشته باشد یا بتواند اقدامات مسکو را مهار کند. زیردریاییهای هستهای آمریکا همیشه در حال استقرار هستند، از جمله در اقیانوس اطلس، و روسیه این را میداند.»
دیپلماسی بر لبه پرتگاه هستهای
این نخستین بار نیست که ترامپ در بحبوحه تنش با یک کشور رقیب، قدرت هستهای آمریکا را به نمایش میگذارد.
پس از آنکه کیم جونگ اون، رهبر کره شمالی، در پیام سال نو ۲۰۱۸ خود ادعا کرد که «دکمه هستهای» روی میز خود دارد، ترامپ در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «من هم یک دکمه هستهای دارم، اما بسیار بزرگتر و قدرتمندتر از دکمه اوست و دکمه من کار میکند!»
در ماههای پس از این واکنش ترامپ، کیم موافقت کرد با او دیدار کند تا درباره خلع سلاح هستهای گفتوگو کنند. این دو تا پایان دوره نخست ریاستجمهوری ترامپ به مذاکره در این زمینه ادامه دادند، اما تا زمان خروج ترامپ از کاخ سفید در سال ۲۰۲۱ به توافقی دست نیافتند.
پسکوف اوایل این هفته در اظهاراتی به خبرنگاران گفت که کرملین اظهارات ترامپ درباره جابهجایی زیردریاییهای آمریکا را نشانه تشدید تنش نمیداند.
سخنگوی کرملین گفت: «ما معتقد نیستیم که اکنون درباره تشدید صحبت میکنیم. روشن است که موضوعات بسیار پیچیده و بسیار حساسی در حال بحث است که البته برای بسیاری از مردم بار احساسی زیادی دارد.»
رهبران روسیه نیز در طول جنگ اوکراین بارها به زرادخانه هستهای این کشور اشاره کردهاند. سال گذشته، ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه، هشدار داد که روسیه میتواند اجازه حملات هستهای به کشورهایی را بدهد که به اوکراین سلاح ارسال میکنند.
کریستنسن هشدار داد که استفاده مکرر از تهدیدات هستهای میتواند اثر بازدارندگی یا ارزش دیپلماتیک آن را کاهش دهد.
کریستنسن گفت: «روسیه این را به سختی تجربه کرده است؛ با مطرح کردن تهدیدات هستهای بسیار، غرب به جایی رسیده که آنها را صرفاً حرف تلقی میکند.»
استیو ویتکاف، فرستاده ویژه آمریکا، این هفته پیش از ضربالاجل ۸ اوت (۱۷ مرداد) ترامپ برای پذیرش آتشبس با اوکراین، به مسکو سفر کرد. ترامپ گزارش داد که این دیدار «بسیار پربار» بوده، اما نشانه روشنی مبنی بر آمادگی پوتین برای توقف جنگ ارائه نکرد.
ترامپ در ۸ اوت (۱۷ مرداد) اعلام کرد که روز ۱۵ اوت (۲۴ مرداد) در آلاسکا با پوتین دیدار خواهد کرد تا برای پایان دادن به جنگ تلاش کند.
