یلدا جشن پایان تاریکی و زایش روشنایی

یلدا را که مربوط به ایزد مهر دانسته‌اند از رسوم ویژه آریایی­ها است و به خصوص پیروان آیین مهر هزاران سال است در ایران زمین برپا می­دارند. شب یلدا شب زایش و تولد خورشید یا مهر است که به یادگار آن جشن گرفته می­شود. ریشه این باور و اعتقاد برمی­گردد به گاه شماری و اندیشه­هایی که ایرانیان مهرآیین داشتند.

یلدا که امروزه به شب چله نیز شهرت دارد، اولین روز زمستان یا نخستین شب زمستان است که زایش خورشید یا جشن تولد مهر، خورشید شکست ناپذیر بوده است. پس اول دی­­­، به مناسبت آنکه تجدید حیات مهر یا خورشید است به نام یلدا به معنی تولد مشهور و جشن گرفته می­شود. مردم دوران دور و گذشته که پایه زندگی­شان بر کشاورزی – چوپانی قرار داشت، و در طول سال با سپری شدن فصول و تضادهای طبیعی خو داشتند، بر اثر تجربه و گذشت زمان با گردش خورشید و تغییر فصول و بلندی و کوتاهی روز و شب و جهت و حرکت و قرار ستارگان آشنایی داشتند و کارها و فعالیت­ها را بر اثر آن تنظیم می­کردند.

روشنی و روز و تابش خورشید و اعتدال هوا در نظرشان مظاهر نیک و موافق و ایزدی بود. تاریکی و شب و سرما را نیز از اعمال اهریمن پنداشتند. ملاحظه می­کردند که در بعضی ایام و فصول روزها بسیار بلند می­شوند. به همان نسبت بلندی، از روشنی و نور خورشید بیشتر استفاده می­کردند و می­نگریستند که شب­ها کوتاه است. کم کم این اعتقاد برایشان پیدا شد که نور و روشنی و ظلمت و تاریکی مرتب در نبرد و کشمکش هشتند، گاه خورشید و فروغ چیره شده و ساعات بیشتری در پرتو خود مردم را نیرومند و گاه مقهور تاریکی واقع شده و ساعات کمتری با فروغ و تابشی اندک بهره می­رساند.

در طول سال دریافتند که کوتاه­ترین روزها، آخرین روز پاییز، یعنی روز سی­ام آذر و بلند ترین شب­ها­ شب اول زمستان­ یعنی نخستین شب دی ماه است. اما بلافاصله پس از این بلندترین شب سال، روزها به تدریج بلندتر می­شود و شب­ها کوتاه­تر. خورشید هر روز بیشتر در آسمان می­پاید و نور و گرمی نثار میسازد­ به همین جهت آن را شب یلدا نامیدند. زایش خورشید شکست ناپذیر و آن را در آن دوره از تاریخ آغاز سال قرار دادند.

به موجب بلندترین شب که تاریکی بیشتر در زمین می­پایید که مظهر اهریمن است، این شب را نحث و بد یمن می­شمردند. به همین مناسبت در شب­ها آتش می­افروختند تا تاریکی و عاملان اهریمنی و شیطانی نابود شده و بگریزند. همچنان که خورشید به مناسبت فروغ و گرمای کارسازش تقدس پیدا کرده بود آتش نیز همان تقدس و و والایی را نزد مردم دارا شد، در پرتو و روشنی آتش، تاریکی اهریمنی را از میان میٰ­بردند. در شب یلدا یا تولد خورشید، جهت رفع این نحوست آتش می
افروختند. گرد هم جمع می­شدند و خوان می­گستردند. هرآنچه میوه تازه فصل که نگهداری شده بود و میوه­های خشک در سفره می نهادند. این سفره جنبه دینی داشت و مقدس بود. از ایزد خورشید و روشنایی برکت می­جستند تا در زمستان به خوشی سر کنند و میوه­های تازه و خشک در سفره تمثیلی از آن بود که بهار و تابستانی پربرکت در پیش داشته باشند. همه شب را در پرتو چراغ و نور آتش می­گذراندند تا اهریمن فرصت دژخویی و تباهی نیابد.

خورشید، مهر یا میترا، مسیح یا نجات بخش جهان از تسلط اهریمن بود. هنگامی که آیین مهر از ایران در جهان متمدن کهن منتشر شد. در رم و بسیاری از کشورهای اروپایی به همین جهت روز بیستم و یکم دسامبر را که برابر اول دی ماه بود، هنگامی که آیین مهر همگانی شده بود به عنوان روز تولد مهر یا میترای شکست­ناپذیر جشن می­گرفتند. اما در سده چهارم میلادی بر اثر اشتباهاتی که در کبیسه شد، تولد مهر در بیست و پنجم ژانویه افتاد و تثبیت شد. تا آن زمان تولد عیسی مسیح در ششم ژانویه جشن گرفته می­شد. اما دین اغلب رومیان و کشورهای متمدن اروپایی آیین مهر و میترا بود. اما هنگامی که متولیان کلیسا نتوانستند بر برانداختن جشن تولد در بیست و پنج دسامبر غلبه کنند، همان روز را زایش عیسی اعلام کردند که تا این زمان باقی مانده است.

یلدا یک واژه سریانی است به معنی تولد. مسیحیان سریانی واژه یلدا را با خود به ایران آوردند و از آن زمان تاکنون در ایران ماندگار شده است. البته فقط تولد میترا و هنگام و موقع زمانی آن نبود که در مسیحیت دخیل شد. در واقع امروزه همه مسیحیان جهان که شب تولد مسیح را جشن می­گیرند و تا بامداد بلندترین شب سال را بیدار مانده و با خوردن شربت و نوشیدن به شادی می­گذراندند، همان تولد میترا، مسیحای نجات بخش یا سوشیانت را جشن میـگیرند و اغلب مراسم و مناسک و آداب­شان مقتبس از آیین مهر است.

* برگرفته از کتاب “گاه شماری و جشن­های ایران باستان” نوشته هاشم رضی، انتشارات فروهر