دنیایی از تضادها و تفاوتها. سرزمینی که یک پایش در گذشته است و یک پایش به سوی آینده. هند در حالی فضا را فتح کرده و به جمع کشورهای دارای موشکهای ماهوارهبر پیوسته است که حدود ٧٠ درصد از جمعیت این کشور در روستاها زندگی میکنند. نیروی انسانی هند از دید فنی و علمی در شرایطی مقام هشتم دنیا را داراست که بیش از نیمی از جمعیت هند هنوز سواد خواندن و نوشتن هم ندارند. در حالی هند هسته اتم را شکافته و از برق هستهای بهره میبرد که در بسیاری از روستاهای هند، فضولات خشک شده گاوها منبع تامین انرژی است. از یک سو میتوان شاهد برجها و مراکز مجلل تجاری در شهرهای بزرگی نظیر بمبئی بود و از سویی دیگر در فاصله کمی از این مراکز زاغههایی محقر یافت میشود که کمترین استانداردهای شهرنشینی و نوینسازی در آنها دیده نمیشود.
۶۶ سال پیش در ٢۶ ژانویه ١٩۵٠، قانون اساسی هند به عنوان سند رسمی استقلال این سرزمین به اجرا درآمد. هند به مدت یک و نیم قرن مستعمره بریتانیا بود تا اینکه در ماه اوت ١٩۴٧ پس از سالها جنگ و مبارزه، آخرین سرباز بریتانیایی خاک این کشور را ترک گفت. اکنون پس از گذشت بیش از شش دهه، هند به بزرگترین دموکراسی دنیا با اقتصادی پویا و رو به رشد تبدیل شده است. هر ساله در روز جمهوری هند خیابانهای این کشور شاهد جشنهایی رنگین و پرزرق و برق است.
رشد اقتصادی هند در سالهای اخیر موجب شده که این کشور در مسیر تبدیل شدن به یکی از بزرگان اقتصاد جهان در قرن ٢١ حرکت کند. هند با سپری کردن یک دوره کند رشد اقتصادی، از دهه ١٩٩٠ شاهد یک جهش در رشد اقتصادی بوده است. از سال ۱۹۹۱ وزیر دارایی هند، «مانموهان سینگ» با لغو تدریجی قوانین مالیاتی دست و پاگیر، قوانین صادرات و واردات را تعدیل کرد. به طوری که امکان سرمایهگذاری خارجی فراهم شد و امنیت سرمایههای داخلی تامین شد. مانموهانسینگ اکنون نخستوزیر هند است و توسعه طرحهایی را که خود شروع کرده ادامه میدهد. نتیجه این اصلاحات اقتصادی چنین شد که نرخ رشد سالانه هند از ۵/۵ درصد در دهه ١٩٨٠ به ١/۶ درصد در دهه ١٩٩٠ افزایش یافت. با آغاز هزاره سوم این رشد شتاب بیشتری گرفت، به شکلی که تا سال ٢٠٠۵ رشد اقتصادی هند از مرز هشت درصد عبور کرد. تحلیلگران اقتصادی پیشبینی میکنند هند تا سال ۲۰۲۰ میلادی پس از آمریکا و چین سومین کشور صنعتی جهان باشد و درآمد سرانه کشور به ۵۰۰۰ دلار یعنی دو برابر میزان فعلی برسد. هر چند که دولت سعی دارد بین رشد اقتصادی و برابری اجتماعی توازنی برقرار کند و اگرچه از آغاز استقلال، میزان فقر کاهش چشمگیری یافته، اما همچنان فقر به عنوان یک معضل جدی پا برجا است. بهطوری که حدود ۴٠٠ میلیون فقیر در هند زندگی میکنند.
در آخرین سرشماری هند جمعیت این کشور بیش از یک میلیارد و ٢١٠ میلیون نفر اعلام شد. هند پس از چین دومین کشور پرجمعیت دنیا است. دولت هند سعی دارد با هدف جلوگیری از آشفتگی اجتماعی منافع حاصل از توسعه اقتصادی را به طبقات مختلف جامعه منتقل کند. اما برای رسیدن به این هدف چالشهای زیادی را پیشرو دارد. دولت برای مهار تورم که یکی از دلایل آن را افزایش جمعیت عنوان میکند، طرح پرداخت یارانه را در نظر گرفته است. بیش از ٣۵٠ میلیون نفر تحت پوشش یارانههای غلات، خواربار و مواد غذایی قرار دارند. دولت هند همچنین به بسیاری از صنایع و محصولات، از گازوییل تا غذا یارانه میدهد. آب در روستاها رایگان است و بهای آن از سوی دولت پرداخت میشود و کشاورزان از برق رایگان استفاده میکنند و یارانهها با هدف گسترش فعالیتهای دولت و جبران هزینههای قشر مورد نظر پرداخت میشود. به طوری که پرداخت یارانههای وسیع، از آنجا که موجب کسری اقتصادی میشود، مورد انتقاد مجامعی همچون بانک جهانی قرار گرفته است.
در سالهای اخیر دولت هند ١١ منطقه ویژه اقتصادی را تاسیس کرده که این مناطق در زمینه وامهای اعتباری و کسر مالیاتها امتیازات زیادی را به سرمایهگذاران اعطا میکند. در صنعت ارتباطات به دستور دولت برای پروژههای دارای نسبت سرمایهگذاری خارجی کمتر از ۴٩ درصد نیاز به هیچ مجوزی نیست. هند هماکنون به عنوان چهارمین اقتصاد بزرگ جهان، یکی از مطلوبترین مقصدها برای سرمایهگذاری مستقیم خارجی است. تلاش هند در جذب سرمایههای خارجی موفقیتهای بزرگی را در برداشته است. دولت هند سرمایهگذاری مستقیم خارجی تا حد صددرصد را در تجارت و اقتصاد مجاز اعلام کرده است. نتیجه این شده است که اتحادیه جهانی تشکیلات اقتصادی (VIP) هند را در رده ١٠ کشور اولی قرار داده است که بیشترین ظرفیت سرمایهگذاری در جهان را دارند. برای نمونه پیشرفتهای علمی هند در زمینه فناوری اطلاعات، نرمافزار و زیرساختهای ارتباطات جهانی باعث شده که هند محلی برای رقابت شرکتهای عظیمی نظیر مایکروسافت، اینتل و سیسکو با رقبای تجاریشان شود. وجود نسل جوان تحصیلکرده و مسلط به زبان انگلیسی در هند، این کشور را برای آن دسته از شرکتهای بینالمللی که خدمات به مشتریان میدهند و پشتیبانی فنی خود را برونسپاری میکنند به یک مقصد مطمئن تبدیل کرده است. هند یکی از مهمترین صادرکنندگان نیروی کار متخصص در زمینههای خدمات مالی و مهندسی نرمافزار است. البته در این میان خصوصیسازی صنایع دولتی و آزاد کردن برخی بخشها به نفع منافع بخش خصوصی و خارجی، در میان بحث و جدلهای سیاسی به کندی پیش رفتهاست. بورس اوراق بهادار هند به مرکزیت شهر بمبئی یکی از معتبرترین سازمانهای بورس در آسیا محسوب میشود. از شاخص این بازار برای سنجش توان اقتصاد هند استفاده میشود.
در کنار همه گزارشهای مثبت، گزارشهایی هم حاکی از آن است که در حال حاضر سیاستهای دولت فعلی مانع ار بهرهگیری از تمام ظرفیتهای اقتصادی در هند میشود. در گزارش «سازمان همکاریهای اقتصادی و توسعه» آمده است که میزان سرمایهگذاری با روندی ملایم در کوتاهمدت رو به افزایش است. رشد اقتصاد در سال جاری و آینده در اثر سیاستهای پولی ادامه خواهد داشت، با این حال نرخ تورم بالا باعث نگرانی است. این گزارش ادامه میدهد که عدم سیاستهای پایدار میتواند منجر به تضعیف انگیزه برای سرمایهگذاری و کاهش رشد در کوتاه مدت و صدمه وارد شدن به آن در درازمدت شود. در این گزارش اضافه شده است که نرخ رشد در هند در سال ٢٠٢٠ از چین پیشی خواهد گرفت. مجله اکونومیست در تحلیلی از اقتصاد هند اشاره میکند که این کشور در نیم قرن آینده تبدیل به یک ابرقدرت اقتصادی در جهان خواهد شد. هند هماکنون یک برنامه کاری به نام «چشمانداز ٢٠٢٠» را با هدف تبدیل به یکی از چهار و یا حتی سه کشور قدرتمند جهان ترسیم کرده است.
با توجه به رشد سریع نیازهای هند در زمینه انرژی، این کشور در حال برنامهریزی برای افزایش ظرفیت انرژی هستهای خود است. نیروی هستهای برای هند امروزی جدا از موضوع نظامی یکی از شاخصههای نوینسازی و خارج شدن از جمع کشورهای جهان سوم محسوب میشود. سال گذشته هند اعلام کرد که یکی از بزرگترین ذخایر اورانیوم جهان را کشف کرده است. «سریکومار بانرجی» رییس کمیسیون انرژی اتمی هند، در این رابطه گفت که مطالعات نشان داده است که این منطقه میتواند حاوی ١۵٠هزار تن از این ماده کمیاب باشد. حدود سهدرصد تولید برق در هندوستان از طریق نیروگاههای هستهای تامین میشود. مقامات هند اظهار داشتهاند که قصد دارند تا سال ٢٠٣۵ تولید انرژی هستهای را به ۶٠ گیگاوات برسانند که تقریبا ١٠درصد کل ظرفیت مورد انتظار را شامل میشود. مقامات هندی مدعی هستند که توافقاتی با ایالات متحده، فرانسه، روسیه و قزاقستان در مورد همکاریهای هستهای غیرنظامی امضا کردهاند، مذاکراتی که برای نهایی کردن خرید و واردات رآکتورهای هستهای انجام شده است. هند در ١٨ آوریل سال ٢٠٠١ با پرتاب موفق فضاپیمای GSLV دستاورد بینظیری برای صنعت هوا فضای خود به ارمغان آورد. بدینترتیب هند به جمع کشورهایی نظیر آمریکا، روسیه، چین و ژاپن پیوست و توانایی در مدار قراردادن ماهوارههای مخابراتی سنگین را که برای ارتباطات پیشرفته استفاده میشود کسب کرد.
بزرگترین دموکراسی در دنیا
به سختی میتوان کشوری را یافت که این تعداد زیاد مذهب، فرقه و آیین مختلف را با انواع فرهنگها و گویشها در یک جغرافیا و گستره اقلیمی با آرامش سیاسی در خود جای دهد. هرچند که سالهاست که داخل هند بین قومیتها ستیز و کشمکش وجود دارد، اما این ستیز در سطح جامعه باقی مانده و وقتی به سطح حاکمیت میرسیم، تمام قومیتها و گروههای گوناگون در ایفای نقشهای سیاسی سهیم و شریک هستند و تمام گروهها و عقاید و تفکرات در هند محترم هستند. هند با وجود تمام تفاوتها به دموکراسی پایبند است. زمانی که در سال ١٩۴٧ هند مستقل متولد شد، رهبران این کشور چالشهای بزرگی را در مسیر اداره کشور داشتند. صدها هزار تن بر اثر جنگ و ستیز استقلالطلبانه جان خود را از دست داده بودند. میلیونها نفر آواره شده بودند و اقتصاد هند در وضعیت وخیمی بود. ارتش از هم پاشیده شده بود و درگیریهای قومی و فرقهای نیز همچنان ادامه داشت. اداره یک کشور جدید با وجود تمام این مشکلات و چالشهای پیشرو کار سادهای نیست. اما با تمام اینها هند توانست در نهایت بهعنوان یک کشور آزاد با احزاب گوناگون دموکراسی را به اجرا درآورد. هند نشان داد که جمعیت زیاد، فقر، تنوع قومی و مذهبی، آن هم در ابعاد شبه قاره هند هیچکدام مانع تحقق دموکراسی نمیشود. دموکراسی در هند بر پایه باور به وجود تنوع و کثرتگرایی استوار است.
قانون اساسی هند از ۲۶ ژانویه ۱۹۵۰ تا به امروز با موفقیت اجرا شده است. تنها یکبار در اواخر دهه ۱۹۷۰ در روند دموکراسی این کشور وقفهای ایجاد شد که طی آن درگیریهای داخلی منجر به اعلام حالت فوقالعاده از سوی «ایندیرا گاندی» و در نهایت سرنگونی دولت وی توسط ارتش شد. اولین انتخابات سراسری هند در ۱۹۵۲ برگزار شد. طبق قانون اساسی هند نخست وزیر در نظام سیاسی بالاترین مقام اجرایی کشور است و توسط حزبی که اکثریت آرا را در انتخابات به دست آورد تعیین میشود. «جواهر لعل نهرو» یکی از بزرگترین رهبران جنبش استقلال هند از کنگره ملی هند، اولین نخستوزیر این کشور بود. دو مجلس مردمی عوام (لوک سابا) و سنا (راجیاسابا) ساختار قانونگذاری هند را تشکیل میدهند که از این طریق نخست وزیر و هیات دولت انتخاب میشوند. حزب کنگره ملی هند (INC) با قدمتی نزدیک به ١٢٠ سال قدیمیترین حزب هند است. در سال ۱۹۱۴ ورود «مهاتما گاندی» به حزب کنگره ملی هند باعث شد که این حزب وارد مرحله نوینی شود. گاندی از طریق رهبری حزب کنگره پرچمدار نهضت استقلال هند شد و در اثر مبارزات مستمر، سرانجام هند در سال ۱۹۴۷ به استقلال رسید. پس از استقلال، بیش از چهار دهه حکومت هند در دست حزب کنگره ملی قرار داشت. هماکنون بیش از ۷۰۰حزب سیاسی در هند وجود دارند که به سه گروه ملی، منطقهای (ایالتی) و محلی تقسیم میشوند. از میان آنها حزب کنگره ملی هند، حزب بهاراتیا جاناتا (BJP) و حزب کمونیست مارکسیست هند (CPI-M)، از بزرگترین احزاب بهشمار میروند.
چالشها در برابر فرصتها
مهمترین چالشهای امنیتی و نظامی هند در سالهای نخست پس از استقلال، مقابله با آشوبهای داخلی، قومی و تروریستها بود. اما معضل بعدی و بسیار بزرگتر هند، درگیری و تنش با پاکستان بر سر موضوعاتی نظیر ایالات جامو و کشمیر بوده است. تنشی که بیش از شش دهه بدون وقفه ادامه داشته است و منجر به وقوع چندین جنگ تمام عیار بین دو کشور در سالهای ١٩۶۵، ١٩٧١ و ١٩٩٩ شده است. هند و پاکستان در زمان استعمار بریتانیا از یکدیگر مجزا نبودند و در قالب سرزمینی متحد اداره میشدند. هر دو کشور منطقه کشمیر را جزیی از قلمروی خود میدانند. با ورود هند در دهه ١٩۶٠ به جمع کشورهای هستهای و متعاقب آن هستهای شدن پاکستان، تنش بین دو کشور وارد مرحله مسابقه تسلیحات هستهای شد و بارها آزمایشهای هستهای دو طرف آرامش را از شبهقاره ربوده است. وقتی هند در ماه می ١٩٩٨ سلاحهای هستهای خود را آزمایش کرد، بسیاری از هندیها احساس کردند کشورشان در ردیف ابرقدرتها قرار گرفته است. اما داشتن سلاحهای هستهای تنها شرط کافی برای ابرقدرت شدن نیست. در جهان امروز سلاح هستهای ابزاری غیرقانونی برای اعمال زور بر کشورهایی است که فاقد آن میباشند. هند و پاکستان هیچکدام عضو پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای (NPT) نیستند. هر دو دارای تسلیحات هستهای هستند، هر دو کشور نسبت به هم خصومت دارند، پرجمعیت هستند و ژنرالهای تندرویی دارند که فکر میکنند با از بین بردن طرف مقابل به قهرمانان ملی تبدیل خواهند شد. به هر حال این موضوع که دولتمردان آینده هند و پاکستان چه نگرش و رویکردی نسبت به سلاحهای هستهای خواهند داشت میتواند تاثیر بزرگی بر آینده شبه قاره داشته باشد. خوشبختانه در سالهای اخیر گامهای مثبتی از هر دو طرف برای عادیسازی روابط برداشته شده و کانالهای ارتباطی مثبتی بین دو طرف برقرار شده است. هرچند موضوع کشمیر همچنان لاینحل باقی مانده که محلی برای درگیری است، اما سیاستهای اعتمادسازی میتواند به سمت صلح پایدار در این منطقه پیش رود.
