نویسنده: فرح شیرازی
از دهه ۱۹۶۰ میلادی تاکنون، شهرک بینالمللی هنر پاریس یکی از معروفترین مراکز تعامل و اقامت هنرمندان جهان بوده است. حضور ایران در این مجموعه با حمایتهای مستقیم فرح و محمدرضا شاه پهلوی انجام شد. با خرید و تجهیز چهار آتلیه اختصاصی، ایران به جمع کشورهای حاضر در سیته پیوست. این مجموعه شامل کارگاهها و اقامتگاههایی بود که برای آشنایی هنرمندان برجسته ایرانی با جریانهای هنری بینالمللی ساخته شده بودند. هنرمندان خوشنامی چون سهراب سپهری از جمله کسانی بودند که با حضور در سیته تلاش کردند پلهای فرهنگی جدیدی بسازند.
دوران پهلوی؛ ساخت ویترین ایران در قلب اروپا
علاوه بر آتلیهها، یک مرکز فرهنگی اقامتی با معماری مدرن با نام «خانه ایران» برای هنرمندان ایرانی، با حمایتهای حکومت وقت تجهیز و ساخته شد. این پروژه که به همت شاه و فرح پهلوی به عنوان پروژهای بزرگتر افتتاح شد، با پوشش گسترده رسانهای همراه بود و نقش ایران را به عنوان یکی از فعالترین کشورهای عضو سیته پررنگتر کرد. این ساختمان با معماری مدرن و نوآورانه، با همکاری معماران برجسته ایرانی از جمله محسن فروغی و حیدر غیایی و معماران فرانسوی چون کلود پرنت، آندره بلوک و رنه سارگر، به عنوان ویترین فرهنگی ایران ساخته شد.
از تبادل هنری تا رکود مدیریتی
روابط و مدیریت فرهنگی ایران در این مراکز پس از انقلاب ۱۳۵۷ تغییرات زیادی کرد. در سالهای نخست، اعزام هنرمندان به سیته همچنان ادامه داشت، اما در دهه ۱۳۷۰ روند اعزام به تدریج کاهش چشمگیری پیدا کرد و بودجه نگهداری و بازسازی به شدت کم شد. ساختمان «خانه ایران» به «بنیاد ابن سینا» تغییر نام داد و مدیریت آن به تدریج از اختیار ایران خارج شد. بودجه اعزام هنرمندان به سیته به مرور قطع گردید و شورای اعزام منحل شد. این بنا سالهاست که از محل اسکان دانشجویان ایرانی و محل برگزاری رویدادهای هنری، به ساختمانی خالی و بلااستفاده تبدیل شده است.
جواد صادقی، کارشناس هنری موزه هنرهای معاصر و مسئول پیگیری این پرونده گفت: «اگر برای این فضا اهمیت قائل بودند، اجازه نمیدادند چنین امکانی از دست برود. این ماجرا باید بهطور جدی پیگیری شود؛ چه در سطح حقوق بینالملل، چه در حوزه دیپلماسی فرهنگی. ما نمیتوانیم در برابر این خسارت فرهنگی سرمان را پایین بیندازیم و سکوت کنیم.»
سکوت پنج ساله و حذف ایران از فهرست
براساس آییننامه سیته، کشورهایی که بیش از پنج سال متوالی هیچ فعالیتی در آتلیه خود نداشته باشند و هنرمندی اعزام نکنند، مالکیت و حق استفاده از فضا را از دست میدهند. سالها عدم پیگیری شفاف مقامات و عدم پاسخگویی به مکاتبات باعث شد حق استفاده ایران سلب شود. هزینه بازسازی تنها ۲۰۰ هزار یورو بود که در مقایسه با بودجه جشنوارههای داخلی بسیار ناچیز به نظر میرسید. با این وجود وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی با اختصاص ندادن بودجه و عدم بازسازی این مکان باعث شد، پنج ماه پیش مدیریت سیته با رای هیئت مدیره، مالکیت چهار آتلیه ایران را لغو کند و حضور رسمی ایران را در این مجموعه پایان دهد. صادقی با تأکید بر بی نظمی های موجود افزود: «تعداد زیادی جلسه برگزار شد، اما بدون امضا. هیچ توافق رسمی وجود نداشت. مدیریت سیته بارها درخواست رسمی داد اما اقدام مؤثری انجام نشد. حتی به تلفن هم پاسخ داده نمیشد. این یک فاجعه مدیریتی است.»
ضربه فرهنگی و حیثیتی
با وجود سفر «بندیکت آلیوت» مدیر سیته در سال ۱۳۹۸ و اعلام رتبه ششم ایران در میان شصت کشور جهان، هیچ تعاملی با مدیریت سیته انجام نشد. جواد صادقی در ادامه افزود: «سیته فقط یک ساختمان نبود؛ ویترینی جهانی برای فرهنگ و هنر ایران و فرصتی برای گفتگو با هنرمندان دیگر کشورها و دیده شدن هنرمندان جوان ایجاد میکرد. این بلندگو را با بیتوجهی خاموش کردیم.» او تأکید کرد که حذف ایران یک شکست مدیریتی آشکار بود. امروزه برای بسیاری از کشورها، دسترسی به یک آتلیه بسیار کوچک در سیته تنها در سایه سالها مذاکره و با هزینههای بسیار گزاف به دست میآید. ایران که جزو اولین اعضای این مجموعه بود، با بیتدبیری جایگاه با ارزش خود را واگذار کرد. شهرک بینالمللی هنر پاریس برای ایران تنها یک فضای هنری نبود بلکه مجمعی عمومی برای شبکهسازی فرهنگی و تعامل مستقیم با جامعه جهانی هنر بهشمار میرفت.
پایان تلخ
حضور ایران در سیته طی شش دهه امکان معرفی هنرمندان ایرانی را در سطح جهانی فراهم کرده بود و شبکه فرهنگی و بینالمللی را در اختیار تهران گذاشته بود. این خروج تأسفبار، روند نگرانکننده عقبگرد ایران از عرصههای دیپلماسی فرهنگی در جهان را نشان میدهد. فراز و فرود این مجموعه، از آغاز پرشکوه در دوره پهلوی با خرید آتلیهها و ساختمان ابن سینا تا حذف کامل پس از انقلاب، تصویری شفاف از فراز و فرودهای فرهنگی ایران در حوزههای بینالمللی ارائه میدهد. فرصتی که با دوراندیشی به دست آمده بود، حالا با بیبرنامگی و بیتوجهی از بین رفت.
دیدگاه ارائهشده در این مقاله نقطه نظر نویسنده بوده و لزوماً منعکسکننده دیدگاه اپک تایمز نیست.
