دکتر آنتونیو گراسفو
بیش از ۱۰ سال است که کشورهای عضو بریکس از کاهش وابستگی به دلار میگویند و مسئله ارز و تراکنشهای مالی تقریباً دستور کار تمام نشستهای بریکس بوده است.
کارشناسان و تحلیلگران هربار از پیامدهای فاجعهبار سقوط دلار بهعنوان ارز ذخیره جهانی برای اقتصاد آمریکا میگویند.
این بحث پیش از نشست دوربان در سال ۲۰۱۳ آغاز شد؛ زمانی که مقامات بریکس در کنار راهاندازی بانک توسعه نوین به بررسی امکان معرفی یک ارز مشترک پرداختند. نشست دوربان به تأسیس بانک انجامید، اما خبری از معرفی ارز مشترک نشد.
با اینحال، بانک توسعه نوین بودجه پروژهها را تأمین میکند و نقش بانک مرکزی را ندارد که بتواند ارز مشترک معرفی کند. تسهیلات اولیه این بانک دلاری بودند و تسهیلات غیردلاری از سال ۲۰۱۹ در دستور کار قرار گرفتند.
سلطه دلار همچنان به قوت خود باقی است. اعطای تسهیلات با ارزهای ملی، که عمدتاً برپایه یوآن پرداخت میشود، تنها حدود ۲۲ تا ۲۵ درصد از سبد تسهیلات این بانک را تشکیل میدهد و سهم دیگر ارزها بهمراتب کمتر است.
با اینحال، هیچکدام از پیشنهادات از جمله معرفی ارز مشترک و ارز دیجیتال واحد و پذیرش یوآن از سوی کشورهای عضو بریکس تاکنون عملی نشده است. تحقق هرکدام از این اهداف با مشکلات ساختاری روبهروست که بریکس تاکنون در حلوفصل آنها ناکام بوده است.
هجدهمین نشست سران بریکس هم که در روزهای ۱۲ و ۱۳ سپتامبر در دهلی نو برگزار شد، بینتیجه ماند؛ نه خبری از ارز مشترک بود و نه پیشنهادی مطرح شد.
اعضای بریکس در بیانیه ۱۴۰ بندی دهلی نو، که در نخستین روز نشست به اتفاق آرا تصویب شد، در سه بخش به سازوکار تراکنشهای مالی پرداختند، اما هیچ چارچوبی برای ایجاد ارز مشترک ارائه نکردند. در این بیانیه آمده که کارگروه بریکس درحال بررسی روشهای کارآمد برای تراکنشهای برونمرزی است. این اقدام براساس بیانیه کازان در سال ۲۰۲۴ و بیانیه ریو در سال ۲۰۲۵ در دستور کار قرار دارد. از این گذشته، در بیانیه دهلی نو به انجام تراکنشهای مالی با استفاده از ارزهای ملی اشاره شده است.
این رویکرد منطبق بر دیدگاهی است که هند پیش از نشست ژوهانسبورگ در سال ۲۰۲۳ مطرح کرد. وینای موهان کواترا، وزیر امور خارجه وقت هند، در آن مقطع گفت که هدف بریکس افزایش دادوستد با ارزهای ملی است و این سازمان ارز مشترک نمیخواهد.
در این بیانیه نامی از بریکسپی نیامده است، اما ایجاد ارتباط میان سامانههای پرداخت ملی و پیامرسانی مالی از جمله رابط پرداخت یکپارچه هند، سامانه پرداخت بینبانکی برونمرزی چین، سامانه پرداخت پیکس برزیل و سامانه انتقال پیامهای مالی روسیه در دستور کار قرار دارد.
این شبکه غیرمتمرکز قرار است امکان پرداخت برونمرزی آنی با ارزهای ملی را بدون استفاده از دلار فراهم کند یا شرایط را برای انتقال تراکنشها از طریق جامعه جهانی ارتباطات مالی بینبانکی یا سوئیفت مهیا سازد. این شبکه نه یک ارز مشترک است و نه به اتحادیههای پولی مانند اتحادیه پولی منطقه یورو شباهت دارد.
رسانههای غیررسمی پیش از هرنشست بریکس از سقوط دلار خبر میدهند و جوری درباره بریکسپی حرف میزنند که تصور میکنید همهچیز عملیاتی شده است. رسانههای جریان اصلی و رسانههای حامی پکن هم از تأثیر احتمالی این سامانه بر تجارت کشورهای بریکس و امکان به چالش کشیدن دلار میگویند. با اینحال، بریکسپی هنوز عملیاتی نشده و همچنان در حد یک طرح پیشنهادی و پروژه درحالتوسعه است.
در مجمع تجاری بریکس در مسکو، که اندکی قبل از نشست کازان در سال ۲۰۲۴ برگزار شد، داوطلبان کارتهای ۵۰۰ روبلی دریافت کردند تا امکان پیامرسانی غیرمتمرکز و پرداخت با کدهای پاسخ سریع را بهصورت آزمایشی بررسی کنند.
داوطلبان میتوانستند با کارت ۵۰۰ روبلی خود از مراکز منتخب روسیه کالایی به ارزش ۵ دلار و ۲۰ سنت خریداری کنند. اما نتیجه فاصله زیادی با به چالش کشیدن دلار آمریکا داشت؛ ارزی که ۸۹ درصد از معاملات روزانه ۹.۶ تریلیون دلاری جهان بهواسطه آن انجام میگیرد.
این آزمایش نتوانست مشکل اصلی بریکسپی یعنی ناسازگاری سامانههای پرداخت و بانکی کشورهای عضو را حلوفصل کند.
اختلافات داخلی از پیشرفت این طرح جلوگیری میکنند. روسیه و ایران از توسعه سریع سامانههای جایگزین و دور زدن سوئیفت حمایت میکنند، اما هند با جایگزینکردن دلار یا ایجاد اتحادیه پولی جدید مخالف است و از ایجاد ارتباط میان سامانه ارزهای دیجیتال بانکهای مرکزی و سامانههای پرداخت آنی حمایت میکند.
برزیل تنها عضو بریکس است که رئیسجمهور آن بارها ایده معرفی ارز مشترک را مطرح کرده است. لوئیس ایناسیو لولاداسیلوا، رئیسجمهور برزیل، در سال ۲۰۲۳ پیشنهاد معرفی ارز مشترک با آرژانتین را مطرح کرد. با اینحال، آرژانتین عضو بریکس نیست و خاویر میلی هم قبل از آغاز روند گسترش بریکس در سال ۲۰۲۴ با درخواست عضویت آرژانتین در این سازمان مخالفت کرد.
لولا در همان سال ایده معرفی ارز مشترک در چارچوب بریکس را مطرح کرد و در مراسم معارفه دیلما روسف بهعنوان رئیس بانک توسعه نوین از انجام تجارت بینالمللی با دلار انتقاد کرد. با اینحال، لولا در ادامه وجود چنین طرحی را انکار کرد و در فوریه ۲۰۲۶ به رسانهها گفت برنامهای برای معرفی ارز بریکس وجود ندارد. هیچ عضو دیگری هم از ایده او حمایت نکرده است.
امکان معرفی ارز دیجیتال، که هند از آن حمایت میکند، برای همه اعضا وجود ندارد. هر ۱۰ عضو بریکس درحال بررسی ارزهای دیجیتال بانک مرکزی هستند، اما ۹ کشور به مرحله آزمایشی رسیدهاند و مصر و اتیوپی همچنان در مرحله تحقیقات به سر میبرند. هیچکدام از اعضا هنوز ارز دیجیتال بانک مرکزی خود را راهاندازی نکردهاند و طرحهای آزمایشی جداگانه این کشورها هم فاصله زیادی با راهاندازی یک شبکه تعاملی در چارچوب بریکس دارد. هرکدام از این طرحها براساس استانداردهای فنی، قوانین، مقررات مربوط به کنترل ارز و نظام نظارتی ویژه کشورها توسعه یافتهاند.
دیجیتالیکردن یک ارز بهخودیخود مشکلات مربوط به پرداخت با ارزهای فیزیکی را حلوفصل نمیکند. گزارش مشترک بانک تسویهحسابهای بینالمللی، صندوق بینالمللی پول و بانک جهانی نشان داد که تعامل بین سامانههای ارز دیجیتال بانکهای مرکزی باید هدفمند باشد. از عدم اجماع بینالمللی بر سر استانداردهای فنی و شیوه حکمرانی در این گزارش بهعنوان یکی از موانع اصلی پرداخت برونمرزی با ارزهای دیجیتال بانکهای مرکزی یاد شده است.
بانک مرکزی آلمان هم دیدگاه مشابهی دارد. تفاوت در قوانین ملی، مقررات مربوط به نحوه مدیریت دادهها و الزامات امنیت سایبری از ادغام این سامانهها جلوگیری میکنند، درحالیکه بانکهای مرکزی تمایلی ندارند که استقلال خود را به نهادهای حاکمیتی مشترک واگذار کنند.
ارزهای دیجیتال جزو تعهدات مالی بانکهای مرکزی مربوطه به حساب میآیند و تابع چارچوب حقوقی، مقررات مربوط به کنترل ارز و نظام حقوقی کشورها خواهند بود. از اینرو، تسویهحساب با ارزهای دیجیتال بانکهای مرکزی با همان موانع حاکمیتی و قانونی روبهروست که کشورها در تسویهحساب با ارزهای ملی با آنها دستبهگریبان هستند.
این برای آمریکا به آن معنی است که سلطه دلار به قوت خود باقی خواهد بود. با اینحال، طرفداران پکن احتمالاً قبل از نشست بعدی بریکس دوباره به میدان خواهند آمد و ادعای سقوط دلار را تکرار خواهند کرد.
دیدگاه ارائهشده در این مقاله نقطه نظر نویسنده بوده و لزوماً منعکسکننده دیدگاه اپک تایمز نیست.
دکتر آنتونیو گراسفو تحلیلگر اقتصادی چین است که بیش از ۲۰ سال را در آسیا سپری کرده است. آقای گراسفو فارغالتحصیل دانشگاه ورزش شانگهای است، دارای مدرک امبیای از دانشگاه شانگهای جیائوتنگ است و در دانشگاه نظامی آمریکا در رشته دفاع ملی تحصیل کرده است.
