ترکیبات شیمیایی موجود در غذاهایی که می‌خوریم، آبی که می‌نوشیم و هوایی که نفس می‌کشیم، عامل اصلی شیوع عارضه‌ای هستند که تا حد زیادی ثمره عملکرد خودمان محسوب می‌شود.
دوازده میلیون نفر در سراسر جهان با بیماری پارکینسون زندگی می‌کنند. این رقم طی شش سال تقریباً دوبرابر شده است.
پژوهشگران می‌گویند پارکینسون برخلاف بسیاری از بیماری‌های عصبی تا حد زیادی ثمره کارهایی است که با بدن‌مان می‌کنیم.
پارکینسون در طول تاریخ همیشه جزو بیماری‌های نادر بوده است. در متون کهن شواهدی مبنی بر ابتلا به پارکینسون به چشم می‌خورد، اما نخستین مستندات پزشکی مربوط به این بیماری حدود ۲۰۰ سال پیش در سال ۱۸۱۷ به ثبت رسیده‌اند.
دکتر ری دورسی، متخصص مغز و اعصاب و از نویسندگان کتاب «طرح پارکینسون»، به اپک تایمز گفت: «این بیماری ربطی به دی‌ان‌ای ندارد، بلکه از محیط پیرامون ما نشأت می‌گیرد. تنها ۱۳ درصد از آمریکایی‌ها با عوامل ژنتیکی مرتبط با این بیماری دست‌به‌گریبان هستند و علت اصلی بیماری به ترکیبات شیمیایی موجود در غذا، آب و هوا مربوط می‌شود.»
بیماری ساخته دست بشر؟
براساس مطالعه‌ای که در سال ۲۰۲۵ در نشریه بی‌ام‌جی منتشر شد، حدود ۸۵ تا ۹۰ درصد از موارد پارکینسون با عوامل محیطی یا ترکیبی از عوامل محیطی و استعداد ژنتیکی سروکار دارند.
پژوهشگران افزودند که تنها ۱۰ تا ۱۵ درصد از موارد پارکینسون به جهش‌های ژنتیکی موروثی مربوط می‌شوند. این بیماری در اکثر افراد «ایدیوپاتیک» (فاقد علت مشخص) تلقی می‌شود که یعنی از عوامل بیرونی و نقاط ضعف زیستی فرد نشأت می‌گیرد.
دورسی و دکتر مایکل اس. اوکان، دیگر نویسنده «طرح پارکینسون»، بالغ بر هزار مقاله نوشته و هزاران بیمار را مداوا کرده‌اند. آن‌ها می‌گویند شگفت‌انگیزترین نتیجه‌ای که در تحقیقات خود به آن رسیده‌اند این است که شاید بتوانند از پارکینسون پیشگیری کنند.
آن‌ها در کتاب خود نوشته‌اند که «ترکیبات شیمیایی موجود در غذا، آب و هوا به شیوع هرچه بیشتر این بیماری، که تا حد زیادی ساخته دست بشر است، دامن زده‌اند. این ترکیبات همه‌جا هستند و بدن ما به هیچ‌کدام نیاز مبرم ندارد.»
دورسی و اوکان در استفاده از عبارت همه‌گیری برای این بیماری تردید نکردند. البته این همه‌گیری عامل ویروسی ندارد، بلکه از عوامل انتقال‌دهنده مانند آفت‌کش‌ها، حلال‌های صنعتی و آلودگی هوا نشأت می‌گیرد.
ترکیبات شیمیایی مشکوک
پژوهشگران در مطالعات مختلف از ترکیبات شیمیایی مشخصی پرده برداشته‌اند که در ابتلا به پارکینسون یا تشدید آن دخیل هستند. برای نمونه می‌توان به آفت‌کش‌ها، حلال‌های مورد استفاده در خشکشویی و صنایع- تری‌کلرواتیلن و پرکلرواتیلن- و آلاینده‌های موجود در هوا اشاره کرد.
دکتر جرمی ام. لیف، متخصص مغز و اعصاب در بیمارستان نورث‌ول لنوکس هیل و عضو ارشد انجمن جراحی عروق عصبی، به اپک تایمز گفت: «دلیل این‌که این سموم مورد توجه قرار گرفته‌اند، این است که نورون‌های مرتبط با پارکینسون را تضعیف می‌کنند.»
لیف گفت یکی از این ترکیبات پاراکوات نام دارد؛ علف‌کشی که در بسیاری از مناطق و به‌ویژه در شهرها مورد استفاده قرار می‌گیرد. او همچنین به روتنون اشاره کرد که برای کنترل و ازبین‌بردن جمعیت ماهی‌ها استفاده می‌شود. تری‌کلرواتیلن هم در خشکشویی، صنایع تولیدی، صنایع هوافضا و صنایع نظامی کاربرد دارد.
دکتر جان گورکی بیش از همه نگران تری‌کلرواتیلن است؛ دقیقاً به این دلیل که ماده‌ای بسیار رایج و دم‌دستی است. گورکی جزو جراحان مغز و اعصاب بیمارستان نورث‌ساید آتلانتا به‌شمار می‌رود که منابع آب آن در دهه ۱۹۸۰ به تری‌کلرواتیلن آلوده بودند. او گفت: «این ماده که در چربی‌زدایی از فلزات و خشکشویی به کار می‌رفت، تا سال‌ها در آب‌های زیرزمینی باقی می‌ماند.»
گورکی افزود: «روشن‌ترین نشانه این‌که تغییرات محیطی در افزایش موارد پارکینسون دخیل هستند، به کمپ لژون مربوط می‌شود.» مطالعه‌ای در سال ۲۰۲۳ نشان داد که خطر ابتلا به پارکینسون در میان کهنه‌سربازان این پایگاه ۷۰ درصد بیشتر از کهنه‌سربازانی بوده که در نقاط دیگر خدمت کرده بودند.
مورد دیگری در شمال کالیفرنیا رخ داد و گروهی از جوانان ناگهان به پارکینسون حاد مبتلا شدند. بدن‌شان خشک و بی‌حرکت شده بود و به‌زحمت راه می‌رفتند. همه از یک هروئین نامرغوب استفاده کرده بودند که آلوده به ام‌پی‌تی‌پی بود؛ ترکیبی شیمیایی و سمی که موجب بروز علائم پارکینسون می‌شود و به پاراکوات شباهت دارد که آن هم ارتباط تنگاتنگی با پارکینسون دارد.
از عوامل محیطی که بگذریم، سن هم جزو عوامل اصلی بروز پارکینسون است.
دکتر ربکا گیلبرت، متخصص مغز و اعصاب و عضو انجمن بیماری پارکینسون آمریکا، به اپک تایمز گفت: «با وجود آن‌که شمار مبتلایان به پارکینسون به‌سرعت رشد می‌کند، هنوز معلوم نیست همه‌چیز از سموم محیطی نشأت می‌گیرد یا پای عواملی مانند سالخوردگی جمعیت و بهبود روند تشخیص بیماری در میان است.»
پزوهشگران در مطالعه نشریه بی‌ام‌جی پیش‌بینی کردند که شمار مبتلایان به پارکینسون تا سال ۲۰۵۰ به ۲۵ میلیون نفر می‌رسد. براساس این مطالعه، این افزایش تا ۹۰ درصد از سالخوردگی جمعیت نشأت می‌گیرد. سن عامل مهم و سرنوشت‌سازی است، اما نرخ ابتلای زودرس به پارکینسون، که افراد ۲۰ تا ۴۹ ساله را درگیر می‌کند، در سراسر جهان دوبرابر شده و این موارد را نمی‌توان به افزایش سن نسبت داد.
دورسی در مطالعه‌ای در سال ۲۰۱۸ نوشت: «تغییرات جمعیتی و صنعتی‌شدن باعث شکل‌گیری همه‌گیری پارکینسون شده‌اند؛ عارضه‌ای که برای مقابله با آن به تلاش بیشتر، برنامه‌ریزی هدفمندتر و رویکردهای جدیدتر نیاز داریم.»
عوامل متعدد
پارکینسون به‌ندرت از یک عامل واحد نشأت می‌گیرد که امکان اثبات علت بیماری و کاهش عوامل خطر را دشوارتر می‌کند.
گورکی با استناد به یک تحلیل فراگیر گفت که مواجهه با پاراکوات خطر ابتلا به پارکینسون را ۱.۶ برابر افزایش می‌دهد. این درحالی است که پژوهشگران در مطالعه سلامت کشاورزی، که با بودجه مؤسسه ملی سلامت آمریکا انجام گرفته، ارتباط روشنی میان این‌دو پیدا نکرده‌اند.
گورکی گفت با وجود آن‌که «ارتباط منسجم و قابل اطمینان» و مدل‌های زیستی قابل‌قبولی برای اثبات این ارتباط وجود دارد، هنوز شواهد روشن و محکمی برای اثبات این موضوع در اختیار نداریم؛ شواهدی مانند آن‌چه که درخصوص ارتباط بین مصرف دخانیات و سرطان ریه به دست آمد و معیارهای لازم از جمله تکرارپذیری نتایج در مطالعات مختلف، ارتباط میان میزان مواجهه و اثربخشی و سازوکار زیستی قابل تکرار را برآورده کرد.
گورکی گفت: «این بیماری به‌تدریج و در طول یک عمر شکل می‌گیرد. ژن‌هایی که با آن‌ها متولد شده‌اید، در طول زندگی با سموم، آسیب‌دیدگی سر، عفونت‌ها و روند طبیعی سالخوردگی دست‌و‌پنجه نرم می‌کنند. ممکن است دو کشاورز در یک مزرعه کار کنند و در یک هوا نفس بکشند، اما فقط یکی از آن‌ها بیمار شود. دلیلش این است که زیست‌شناسی بدن هرکسی واکنش متفاوتی از خود نشان می‌دهد.»
آیا می‌توان جلوی نرخ افزایش بیماری را گرفت؟
شمار مبتلایان به پارکینسون از سال ۱۹۹۰ تا ۲۰۱۵ دوبرابر شد و به بیش از ۶ میلیون نفر رسید. پیش‌بینی می‌شود این رقم تا سال ۲۰۴۰ هم دوبرابر شود و از ۱۲ میلیون نفر عبور کند.
دورسی و اوکان چارچوب «پلان» را تنظیم کرده‌اند که بر پیشگیری از بیماری، شناخت دلایل ابتلا، رساندن صدای بیماران به گوش دیگران و کنترل راهکارهای درمانی جدید تمرکز دارد. هدف بلندپروازانه آن‌ها این است که روند جهانی افزایش موارد جدید تا سال ۲۰۳۵ متوقف شود. به صفر رساندن درصد افزایش موارد جدید در سراسر جهان و افزایش ۱۰ برابری بودجه پژوهشی با تأکید بر پیشگیری جزو اهداف مشخص این برنامه هستند.
دورسی به کشورهایی مانند انگلستان، آلمان و هلند اشاره کرد که استفاده از پاراکوات و تری‌کلرواتیلن را متوقف کرده و آلودگی هوا را به حداقل رسانده‌اند. نرخ ابتلا به موارد جدید پارکینسون در این کشورها با در نظر گرفتن شرایط سنی ثابت شده یا روند کاهشی داشته است. او گفت: «اگر بریتانیایی‌ها، هلندی‌ها و آلمانی‌ها از پسِ انجام این کار برآمده‌اند، آمریکا و دیگر کشورها هم می‌توانند موفق شوند.»
بعضی‌ها نسبت به تحقق هدف رشد صفر درصدی موارد ابتلا تردید دارند.
گورکی گفت: «بلندپروازی پژوهشگران را تحسین می‌کنم و امیدوارم قضاوتم اشتباه باشد، اما فکر می‌کنم رسیدن به رشد صفر درصدی دور از واقعیت است. بهتر است درباره وعده‌ای که به مردم می‌دهیم و شاید قادر به تحقق آن نباشیم، با احتیاط بیشتری عمل کنیم.»
تأخیر در تشخیص هم حائز اهمیت است. گورکی می‌گوید بخش عمده علائمی که پزشکان موفق به تشخیص آن‌ها می‌شوند، از حدود ۲۰، ۳۰ یا ۴۰ سال پیش شروع شده‌اند. درمان موارد کنونی اهمیت دارد، اما آسیبی که به دستگاه عصبی وارد شده دیگر برطرف نمی‌شود.
ترکیباتی که تصور می‌شود عامل این وضعیت باشند، آن‌قدر گسترده هستند که جامعه هنوز به ابعاد واقعی مشکل پی نبرده است؛ چه رسد به این‌که از اراده سیاسی لازم برای مقابله با آن برخوردار باشد.
گورکی گفت پارکینسون جدا از عوامل محیطی با افزایش سن ارتباط مستقیم دارد و جمعیت جهان با سرعت فزاینده‌ای درحال پیرشدن است.
«نمی‌توان با وضع مقررات از پیرشدن جلوگیری کرد.»
گیل گفت: «عواملی در محیط زندگی ما وجود دارند که به خطر ابتلا به پارکینسون دامن می‌زنند. برای پیشگیری از خطر هم راه‌حل داریم. نمی‌توانیم جلوی همه موارد را بگیریم، اما باید بر پیشگیری از موارد قابل پیشگیری تمرکز کنیم.»
