پژوهشهای مربوط به حافظه از مدتها پیش بر نسل جوان و سالمندان متمرکز بوده و میانسالها تا حد زیادی از روند تحقیقات جا ماندهاند.
اما سیر نزولی عملکرد حافظه منتظر دوران بازنشستگی نمیماند.
یک مطالعه مبتنی بر اسکن مغزی که در ماه ژوئیه در نشریه کورتکس مغز منتشر شد، نشان داد که عملکرد مغز داوطلبان ۵۰ تا ۶۰ ساله در بهخاطرسپردن تصاویر و کشف ارتباط میان آنها تقریباً ۶۰ درصدِ عملکرد داوطلبان ۲۰ساله بود.
یان مکدونا، از نویسندگان مطالعه حاضر و دانشیار روانشناسی دانشگاه بینگهمتون، در بیانیهای مطبوعاتی گفت: «این مطالعه جزو مجموعه تحقیقاتی است که نشان میدهند میانسالی ارتباط تنگاتنگی با عملکرد حافظه دارد و نباید نادیده گرفته شود. مطالعات اخیر اغلب بر نسل جوان متمرکز بوده و از سالمندان غافل ماندهاند.»
آیا روند تغییرات حافظه از میانسالی آغاز میشود؟
تصور کنید در دستگاه امآرآی دراز کشیدهاید و چهرههایی را میبینید که هرکدام در کنار تصویر یک وسیله یا موقعیت معمولی نمایش داده میشوند. پنج دقیقه استراحت میکنید و دوباره همان چهرهها را میبینید. اینبار در کنار هرچهره با چهار تصویر مواجه میشوید. حالا باید انتخاب کنید کدام تصویر در مرحله اول در کنار چهره مربوطه قرار داشته است.
این فقط یک تست ساده نیست. پژوهشگران این قابلیت را «حافظه تداعیگر» مینامند که با ظرفیت بهخاطرسپردن ارتباط بین متغیرهای مختلف سروکار دارد. برای نمونه، ممکن است به خاطر داشته باشید که تصویر منظره یا چراغ خاصی را دیدهاید، اما ندانید آن تصویر در کنار کدام چهره قرار داشته است.
۶۱ داوطلب بزرگسال و سالم در این تست شرکت کردند: ۱۷ نفر از داوطلبان ۱۸ تا ۳۰ ساله، ۲۱ نفر از آنها ۵۰ تا ۶۰ ساله و ۲۳ نفر هم ۶۱ تا ۷۴ ساله بودند. داوطلبان جوانتر بهطور میانگین در ۳۶ درصد از موارد توانستند تصاویر درست را انتخاب کنند. این رقم در میان داوطلبان ۵۰ ساله حدود ۲۴ درصد و در میان داوطلبان ۶۰ ساله و ۷۰ ساله حدود ۲۰ درصد بود. تفاوت میان داوطلبان میانسال و سالمند به لحاظ آماری اهمیت چندانی نداشت. عملکرد داوطلبان ۵۰ ساله بیشتر به عملکرد داوطلبان مسنتر شباهت داشت تا عملکردی که از نسخه جوانترِ آنها انتظار میرفت.
چه اتفاقاتی در مغز رخ میداد؟
پژوهشگران از هیپوکامپ داوطلبان تصویربرداری کردند؛ ناحیهای کوچک از مغز که به اسب دریایی شباهت دارد و نفش مهمی در شکلگیری و بازیابی خاطرات ایفا میکند. تصویربرداری در سه مرحله انجام شد: زمانی که داوطلبان به تماشای چهرهها و تصاویر مربوطه نشستند، زمانی که درحال استراحت بودند و زمانی که میبایست چهرهها و تصاویر مربوطه را یادآوری میکردند.
هیپوکامپ در زمان استراحت، بخشی از خاطرات تازه را به ذهن متبادر میکند؛ فرایندی که پژوهشگران میگویند باعث تثبیت خاطره مربوطه در مغز میشود.
بررسی داوطلبان جوان نشان داد که هرچه الگوی فعالیت هیپوکامپ در زمان یادگیری و یادآوری نزدیکتر باشد، داوطلب مربوطه در تست حافظه عملکرد بهتری خواهد داشت. این ارتباط در میان داوطلبان ۵۰ ساله ضعیفتر بود و در مورد داوطلبان مسنتر موضوعیت نداشت.
الگوی دیگری هم در میان داوطلبان دو رده سنی بالاتر مشاهده شد که کمتر کسی انتظارش را داشت. هرچه الگوی فعالیت مغز در مراحل یادگیری، استراحت و یادآوری نزدیکتر باشد، احتمال انتخاب تصویر اشتباه بیشتر میشود.
پژوهشگران این پدیده را «پیوند نادرست» مینامند که یعنی مغز در تشخیص ارتباط بین متغیرها دچار اشتباه میشود. پژوهشگران میگویند الگویی که در افراد جوان به تقویت حافظه کمک میکند، دقت و کارایی خود را با افزایش سن از دست میدهد و بهجای تفکیک جزئیات باعث درهمآمیختن آنها میشود.
مکدونا گفت فعالشدن دوباره هیپوکامپ برای پشتیبانی از یادگیری در این مورد بهجای بهبود عملکرد حافظه «باعث بروز خطا شده بود.»
آیا ۵۰ سالگی نقطه عطف مغز است؟
لزوماً اینطور نیست.
این مطالعه نشان نمیدهد که حافظه همه افراد از ۵۰ سالگی شروع به افت میکند و نمیگوید که فراموشکردن در دوران میانسالی نشانه خطر است. پژوهشگران تنها نوع خاصی از حافظه را در محیط آزمایشگاه بررسی کردند و توجهی به تنظیم قرارهای روزانه، گفتوگو یا آموختن مهارتهای جدید نداشتند.
مطالعه حاضر نشان نمیدهد که این تغییرات از چه زمانی آغاز میشوند. هیچکدام از داوطلبان در دهه سوم یا چهارم زندگیشان نبودند و پژوهشگران هم گروههای سنی مختلف را در یک مقطع زمانی واحد مقایسه کردند و برنامهای برای رهگیری داوطلبان نداشتند. عملکرد داوطلبان در گروههای سنی مختلف تا حد زیادی همپوشانی داشت.
مکدونا میگوید: «ما شناخت چندانی از فعل و انفعالات دوران میانسالی نداریم، زیرا الگوی افت عملکرد مغز در این دوره خطی نیست و مغز در برخی موارد با سرعت بیشتری دچار افت میشود.»
نکته دیگری که باید در نظر داشت، این است که هرلغزشی به آن معنی نیست که امکان بهخاطرسپردن خاطرات از بین رفته است. گاهی مشکل از لحظه شکلگیری خاطره آغاز میشود.
شکلگیری خاطره تا حد زیادی به میزان توجه ما بستگی دارد. وقتی به چند متغیر مختلف توجه میکنیم- اعلانات روی تلفن همراه، گفتوگوی همزمان با دیگران یا سایر مشغولیتهای ذهنی- مکن است تجربهمان به حدی نرسد که خاطرهاش در مغز شکل بگیرد و بعداً بتوانیم آن را به خاطر بیاوریم. این وضعیت ممکن است شبیه فراموشی به نظر برسد، اما مسئله این است که اطلاعات از اول در حد و اندازهای نبودند که در حافظه ثبت و ضبط شوند.
این صرفاً یک حدس و گمان ساده نیست. مطالعهای در سال ۲۰۲۱ نشان داد که عدم توجه کامل هنگام یادگیری نهتنها عملکرد حافظه را در ثبت و ضبط جزئیات مختل میکند، بلکه امکان کشف ارتباط بین جزئیات را هم از بین میبرد؛ همان مقولهای که در مطالعه ماه ژوئیه مورد بررسی قرار گرفت.
بهجای آنکه گروههای سنی متفاوت را در یک مقطع زمانی ثابت مقایسه کنیم، میتوانیم با انجام مطالعات بزرگتر و بلندمدت و کنترل داوطلبان در سالهای متمادی به پژوهشگران کمک کنیم تا بفهمند افت حافظه از چه زمانی آغاز میشود و این روند در هرکسی به چه صورت ادامه پیدا میکند.
این یافتهها توجه ما را به موضوعی جلب کردهاند که از نگاه پژوهشگران پنهان مانده است: میانسالی دوره مهمی برای درک تغییرات حافظه است. مکدونا گفت: «تشخیص نقاط عطف اهمیت بسزایی دارد.»
