بعضی از بینایی‌سنج‌ها به‌جای تمرکزِ صرف بر عینک و جراحی به بهبود عملکرد چشم‌ها توجه می‌کنند تا خستگی چشم و تاری دید را برطرف کنند.
نرخ نزدیک‌بینی در دنیا رشد کرده است. از این‌رو، شمار زیادی از بینایی‌سنج‌ها و پژوهشگران حوزه بینایی می‌پرسند آیا تغییر نسخه عینک تنها گزینه‌ای است که در اختیار داریم یا خیر. راهکارهای جدید به‌جای اصلاح عیوب بینایی برای کاهش سرعت افت عملکرد چشم‌ها یا تقویت آن‌ها طراحی شده‌اند. البته چشم‌پزشک‌ها و متخصصان بینایی معتقدند که بی‌توجهی به اصلاح عیوب بینایی خطرات خاص خود را دارد.
دکتر برایس اپلبام، بینایی‌سنج، که دوره مراقبت‌های رشدی و رفتاری را پشت سر گذاشته است، به اپک تایمز گفت: «گزینه‌های زیادی داریم که از مدت‌ها پیش در دستور کار قرار داشته‌اند و می‌توانند تغییر قابل‌توجهی ایجاد کنند.»
گزینه‌های حمایت از بینایی
چهار روش بیش از همه در زمینه مراقبت از بینایی مورد توجه قرار گرفته‌اند: لنزهای شبانه که شکل قرنیه را تغییر می‌دهند، عینک‌ها و لنزهای تماسی که برای کاهش سرعت رشد کره چشم طراحی شده‌اند، قطره‌های چشمی و تمرینات روزانه بینایی. هرکدام از این موارد سازوکار خاص خود را دارند و از پشتوانه علمی متفاوتی برخوردارند.
لنزهای ارتوکراتولوژی
لنزهای تماسی ارتوکراتولوژی، که به‌نوعی نگهدارنده چشم هستند، هنگام خواب داخل چشم قرار می‌گیرند تا انحنای قرنیه را به‌تدریج اصلاح کنند. این لنزها جلوی رشد غیرطبیعی و سریع کره چشم را می‌گیرند؛ اتفاقی که شکل چشم را از حالت طبیعی خارج کرده و آن را به شکل بیضی درمی‌آورد و درنهایت موجب نزدیک‌بینی می‌شود.
اصلاح بینایی در این روش فقط در طول روز دوام دارد و باید هرشب از لنز استفاده کنید. یکی دیگر از معایب لنزهای ارتوکراتولوژی این است که تقریباً چهاربرابر بیشتر از لنزهای تماسی معمولی عوارض دارند. با این‌حال، استفاده مداوم از آن‌ها طی دو سال رشد محوری کره چشم را به‌طور میانگین ۰.۲۵ میلی‌متر کاهش می‌دهد.
عینک و لنزهای تماسی برای کنترل نزدیک‌بینی
لنزهای استلست به‌گونه‌ای طراحی شده‌اند که نقطه مرکزی میدان دید را واضح نگه‌می‌دارند، اما وضوح تصویر را در کناره‌ها کاهش می‌دهند تا سرعت رشد کره چشم به حداقل برسد. این لنزها نخستین نمونه‌ای هستند که سازمان غذا و داروی آمریکا آن‌ها را برای کاهش سرعت پیشرفت نزدیک‌بینی در کودکان تأیید کرده است. یک مطالعه دوساله نشان داد که استفاده مداوم از این لنزها باعث کاهش ۷۱ درصدی سرعت پیشرفت نزدیک‌بینی می‌شود. لنزهای تماسی مای‌سایت هم اثربخشی مشابهی دارند.
قطره‌های آتروپین با دوز پایین
قطره‌های روزانه آتروپین با دوز پایین باعث شل‌شدن عضلاتی می‌شوند که وظیفه کنترل شکل عدسی چشم را برعهده دارند و از میزان فعالیت آن‌ها می‌کاهند و به این ترتیب روند پیشرفت نزدیک‌بینی کودکان را کند می‌کنند. مطالعه مجله پزشکی بریتانیا نشان داد که قطره‌های با دوز پایین به‌اندازه قطره‌های با دوز بالاتر مؤثر هستند و باعث حساسیت به نور، واکنش‌های آلرژیک و تاری دید نمی‌شوند.
ویژنتراپی
در ویژنتراپی از تمرینات روزانه استفاده می‌شود تا هماهنگی چشم و مغز در دنبال‌کردن اشیاء و تمرکز روی آن‌ها بهبود یابد. این تمرینات نوعی ورزش چشمی هستند. پرونده می‌یر اشنایدر نشان داده که این روش تا چه اندازه می‌تواند مؤثر باشد. اشنایدر به‌طور مادرزادی نابینا بود. در دوران کودکی جراحی آب‌مروارید انجام داد و عدسی چشم‌های او پر از بافت اسکار شد. از شانزده‌سالگی با برنامه‌ای منظم شروع به تقویت بینایی خود کرد و با تمرین روزانه که بعضی روزها ۱۳ ساعت طول می‌کشید، توانست بینایی‌اش را به ۷۰ درصد برساند. اشنایدر اکنون مدیریت یک مرکز خوددرمانی را برعهده دارد و این تمرینات را در سراسر جهان آموزش می‌دهد.
تقویت چشم‌ها
ویژنتراپی اغلب برای اختلالات چشمی- نه عیوب انکساری مانند نزدیک‌بینی و دوربینی- به کار می‌رود، اما مطالعات مربوط به حوزه بینایی‌سنجی رفتاری نشان می‌دهند که این تمرینات می‌توانند تاری دیدِ ناشی از خستگی چشم و استفاده از صفحه‌نمایش را به حداقل برسانند.
ورزش چشمی
جلوی پنجره یا در فضای باز بایستید؛ جایی که منظره‌ای در دوردست در میدان دیدتان باشد. یک چشم خود را بپوشانید. دست‌تان را دراز کنید و انگشت‌تان را بالا بیاورید. نوک انگشت را به‌سمت خودتان بگیرید و آن را به‌آرامی به صورت‌تان نزدیک کنید تا بتوانید اثر انگشت‌تان را ببینید. انگشت را همان‌جا نگه‌دارید و چند ثانیه تمرکز کنید. سپس چند ثانیه به دوردست خیره شوید. نگاه‌تان را برای چند دقیقه بین انگشت و منظره جابه‌جا کنید. این تمرین را برای هردو چشم انجام دهید.
پژوهشگران در مطالعه مجله بین‌المللی چشم‌پزشکی که با حضور ۱۷۶ داوطلب انجام گرفت، نشان دادند که دیدِ بیماران ۹ تا ۳۰ ساله از نظر همگرایی- توانایی چشم‌ها برای تمرکز روی اشیاء نزدیک- با انجام تمرینات خانگی و حضور در مراکز درمانی بهبود یافته است.
قرارگرفتن در معرض آفتاب
در فضای باز رو به خورشید بایستید. چشم‌ها را ببندید و سرتان را از یک سمت به سمت دیگر و چانه‌تان را به‌سمت شانه‌ها حرکت دهید. اشنایدر گفت دو مرتبه در روز به‌مدت ۳ تا ۵ دقیقه تمرین کنید تا کنتراست چشم و میزان حساسیت به نور بهبود پیدا کند.
شواهدی دال بر اثربخشی این تمرین وجود ندارد، اما شواهد علمی نشان می‌دهند که حضور در فضای باز از بروز نزدیک‌بینی پیشگیری می‌کند.
اشنایدر گفت: «کم‌کم توانستم در روشنایی روز اطرافم را ببینم و این‌طور شد که ۴ درصد از بینایی‌ام برگشت. اشیاء کم‌کم واضح‌تر و واضح‌تر شدند. اوایل فقط شکل‌های مبهمی می‌دیدم، اما کم‌کم توانستم سر و صورت آدم‌ها را هم ببینم.»
پالمینگ
دست‌های خود را به هم بمالید تا گرم شوند. نفس عمیق بکشید، کف دست‌ها را به‌آرامی روی چشم‌های بسته خود بگذارید و آرنج‌تان را ثابت نگه‌دارید. این تمرین را در اتاقی تاریک و آرام انجام دهید. اشنایدر برای آرام‌کردن چشم‌هایش روزی چندبار از این تمرین استفاده می‌کند.
شانزده داوطلب به‌مدت شش هفته روزانه ۱۰ دقیقه و هفته‌ای پنج مرتبه به انجام ۱۰ تمرین از جمله پالمینگ پرداختند و با کاهش قابل‌توجه خستگی چشم مواجه شدند. نتایج این مطالعه در مجله بین‌المللی یوگا منتشر شده است.
متخصصان بینایی‌سنجی رفتاری معتقدند که فواید این تمرینات در بهبود بینایی خلاصه نمی‌شوند. جیکوب لیبرمن، پژوهشگر حوزه بینایی و بینایی‌سنج بازنشسته، به اپک تایمز گفت: «وقتی چشم‌هایتان را تمرین می‌دهید، عملکرد مغز را هم به‌شکل قابل‌توجهی بهبود می‌بخشید.»
وقتی راه‌حل فوری به راه‌حل دائمی تبدیل می‌شود
لیبرمن گفت: «از آن‌جا که بیمار یا پزشک به دنبال راه‌حل فوری هستند، گاهی برای مشکلاتی که ممکن است خودبه‌خود برطرف شوند لنز تجویز می‌شود.»
لیبرمن گفت: «هیچ‌کس- نه پزشک و نه بیمار- درباره لزوم استفاده از عینک سؤال نمی‌کند. بیشتر اوقات نظر سایر پزشکان را هم جویا نمی‌شویم. همه عینک زده‌اند. انگار همه باید عینک بزنند و هیچ استثنائی وجود ندارد.»
لیبرمن عینک و لنزهای تماسی را به عصا تشبیه می‌کند: اگر مدام از این ابزارها استفاده کنید، چشم‌هایتان هرگز به زحمت نمی‌افتند و تقویت نمی‌شوند. از این‌رو، نمره عینک به‌مرور افزایش می‌یابد و نزدیک‌بینی شدت می‌گیرد. از عینکی با نمره پایین‌تر استفاده کنید تا چشم‌هایتان به چالش کشیده شوند یا درصورت امکان عینک را بردارید. این کار به تقویت چشم‌ها کمک کرده و فشار وارده به آن‌ها را کنترل می‌کند.
عادت‌هایی که به حفظ سلامت بینایی کمک می‌کنند
پزشکان در کنار درمان‌های تخصصی از عادت‌های روزانه‌ای می‌گویند که فشار و خستگی چشم را به حداقل می‌رسانند. برای نمونه می‌توان به قانون ۲۰-۲۰-۲۰ اشاره کرد: بعد از هر ۲۰ دقیقه کار با صفحه‌نمایش به‌مدت ۲۰ ثانیه به نقطه‌ای در فاصله ۶ متری خود نگاه کنید. صفحه‌نمایش را از نظر ارگونومی در وضعیت مناسب قرار دهید. تحرک داشته باشید و در فضای باز وقت بگذرانید. لیبرمن نمایشگر ۳۲ اینچی خود را مقابل پنجره‌ای با چشم‌انداز طبیعی قرار داده است. از این‌رو، ورزش چشمی او به‌جای یک تمرین برنامه‌ریزی‌شده به وقفه‌ای طبیعی در خلال کار تبدیل شده است.
وجه مشترک راهکارهای بهبود بینایی، کاهش فشار وارده به چشم و بدن است. لیبرمن گفت: «در سال ۱۹۷۶، که تقریباً ۹ سال و نیم از زمان عینک‌زدنم می‌گذشت، درحین مدیتیشن چیزی را تجربه کردم که باعث شد بینایی‌ام ۳۰۰ درصد بهتر شود. آن‌روز برای اولین‌بار فهمیدم که بینایی در چیزی که چشم می‌بیند یا ذهن درک می‌کند خلاصه نمی‌شود.»
مطالعه مجله ای‌نیورو در سال ۲۰۲۵ نشان داد که مدیتیشن مبتنی بر ذهن‌آگاهی دامنه توجه را در رده‌های سنی مختلف بهبود می‌بخشد که به عقیده پژوهشگران از بهبود مهارت دنبال‌کردن اشیاء با چشم نشأت می‌گیرد. بینایی‌سنج‌ها بعضاً برای کاهش فشار صفحه‌نمایش‌ها عینکی با عدسی ضعیف‌تر تجویز می‌کنند و کاری با افزایش وضوح بینایی ندارند.
با این‌حال، هیچ‌کدام از این روش‌ها به‌منزله منسوخ‌شدن روش‌های متعارف اصلاح بینایی نیست. اپلبام گفت کنار گذاشتن این روش‌ها باعث تشدید مشکل می‌شود. او افزود: «در این‌صورت از بسیاری از تجربه‌های زندگی محروم خواهید شد.»
او افزود که لنزهای تماسی جدید ایمن‌تر و عینک‌های جدید پیشرفته‌تر از همیشه هستند. عمل لیزیک، که باعث تغییرشکل دائمی قرنیه می‌شود، همچنان برای افرادی که نمره چشم‌شان ثابت شده مؤثر خواهد بود. اپلبام درباره انجام لیزیک برای افرادی که دچار خیرگی هستند، خشکی چشم دارند یا نمره چشم‌شان هنوز ثابت نشده هشدار می‌دهد.
اصلاح بینایی برای خیلی‌ها همچنان سریع‌ترین راه‌حل موجود است. اما پزشکان به‌ویژه در رابطه با کودکان مبتلا به نزدیک‌بینیِ پیشرونده در کنار روش‌های اصلاحی از راهکارهای مکمل کمک می‌گیرند تا چشم‌ها را تقویت کنند و به رفع عیوب چشم بسنده نمی‌کنند.
اشنایدر گفت: «باید خودتان به این نتیجه برسید که رسیدگی به وضعیت بینایی‌تان اهمیت دارد، زیرا واقعاً حائز اهمیت است.»
