نویسندگان: شان لین و سین سنگ
اسرائیل و حزب کمونیست چین چندین دهه روابط بسیار نزدیکی داشتهاند و اسرائیل به تأمین بخش قابلتوجهی از فناوریهای پیشرفته در زمینههای مختلف از جمله بخش نظامی چین کمک کرده است. در این میان، اسرائیل درباره نقض حقوق بشر و نسلکشی علیه مردم چین نیز موضعی نگرفته است. اما پویایی روابط دو کشور در پی مناقشه اسرائیل و حماس بشدت تغییر کرده است.
در ۲۳ ژانویه، پرونده حقوق بشر حزب کمونیست به شورای حقوق بشر سازمان ملل متحد ارجاع یافت و مورد انتقاد شدید کشورهای غربی قرار گرفت.
بریتانیا از حزب کمونیست چین خواست که دست از آزار و شکنجه و بازداشت خودسرانه اویغورها و تبتیها بردارد و با توقف شنود، شکنجه، کار اجباری یا خشونت جنسی به آزادی ادیان و باورهای فرهنگی احترام بگذارد.
آمریکا از حزب کمونیست چین خواست تا همه کسانی را که خودسرانه بازداشت شدهاند آزاد کند و از اجرای سیاستهای همگونسازی اجباری علیه اقلیتهای قومی دست بردارد.
اسرائیل نیز در تغییری عمده از مواضع قبلی خود به جمع منتقدان چین پیوست. نماینده اسرائیل به وضعیت سینکیانگ و رفتار پکن با اویغورها ابراز نگرانی کرد و از حزب کمونیست خواست تا فکری به حال وضعیت حقوق بشر کند، تبعیضهای اجتماعی را متوقف و با جدیت بیشتر با خشونت علیه زنان و کودکان مبارزه کند.
خبرگزاری شینهوا، سخنگوی رسمی حزب کمونیست چین، اقدامی متقابل علیه اسرائیل انجام داد و اتهامات حقوق بشری این کشور را بیاساس و با انگیزه سیاسی دانست. این خبرگزاری اسرائیل را به برخورداری از استانداردهای دوگانه در مسائل حقوق بشری متهم کرد و این کشور را مسئول تلفات غیرنظامیان در غزه و دامنزدن به بحرانهای انسانی دانست.
ژانگ پینگ، استاد مطالعات آسیای شرقی در دانشگاه تلآویو، در شبکه اجتماعی ایکس (توئیتر سابق) نوشت: «سیاست خارجی اسرائیل همیشه این بوده که ما نمیتوانیم مشکلات خودمان را مدیریت کنیم، چه رسد به دیگران. از اینرو، هرگز با انتقاداتی که از حزب کمونیست چین میشد، همراهی نمیکرد … اولینبار است که دولت اسرائیل در یک کنفرانس بینالمللی بهطور علنی از دولت چین انتقاد میکند.»
نقش اسرائیل در ارائه فناوریهای نظامی به حزب کمونیست چین
رابطه اسرائیل و چین برای سالهای متمادی بویژه در حوزه مبادلات فناوری، خللناپذیر بوده است. این رابطه بویژه در بخش نظامی حائز اهمیت است، زیرا اسرائیل در این زمینه کمکهای شایانی به حزب کمونیست چین کرده است.
چین که اکنون تولیدکننده و صادرکننده هواپیماهای بدون سرنشین پیشرو در سطح جهان است، فاز اول توسعه پهپادهای خود را مدیون فناوریهای خریداریشده از اسرائیل است.
اسرائیل تا سال ۱۹۹۴ پهپاد انتحاری ضدتشعشع هارپی را به چین میداد که یکی از پیچیدهترین پهپادهای ضدتشعشع در آن مقطع بود. حزب کمونیست چین متعاقباً دست به مهندسی معکوس زد و نمونه مشابهی از هارپی ساخت که در سال ۲۰۱۷ از آن رونمایی شد؛ اقدامی که رسانههای چینی آن را نقطه گذار از عصر کپیبرداری به عصر صادرات میدانند.
اکتبر گذشته، یک وبلاگنویس نظامی سرشناس در مقالهای در وبسایت خبری سوهو چین از اسرائیل بهعنوان «مربی» حزب کمونیست چین در ساخت هواپیماهای بدون سرنشین یاد کرد.
ردپای موشکهای هوابههوای حزب کمونیست چین را نیز میتوان در فناوریهای اسرائیلی پیدا کرد.
پس از حمله غیرمنتظره اسرائیل به سایتهای موشکی سوریه در دره بقاع لبنان در سال ۱۹۸۲، موشکهای پایتون-۳ مورد توجه بینالمللی قرار گرفتند. سال بعد، اسرائیل موشک پایتون-۳ و فناوری کامل آن را در اختیار حزب کمونیست چین قرار داد.
ارائه پایتون-۳ به چین، قابلیتهای پدافند هوایی پکن را به شکل قابلتوجهی افزایش داد. چینیها با الهام از این سامانه به تولید موشک پیال-۸ پرداختند که اولین موشک هوابههوای پیشرفته چین محسوب میشد. وبسایت سینا چین در گزارشی از این موشک بهعنوان «هدیه اسرائیل» یاد کرد و به تمجید از آن پرداخت.
یکی دیگر از کمکهای مهم اسرائیل به چین، فروش جتهای جنگنده جی-۱۰ به این کشور بود که نقطه عطف مهمی برای حزب کمونیست محسوب میشد.
اسرائیل در دهه ۱۹۸۰ پروژه جت جنگنده آیایآی لاوی را کلید زد و با کمک شرکتهای آمریکایی موفق به ساخت جنگندهای شد که آن را با اف-۱۶ آمریکا مقایسه میکردند. با اینحال، پروژه آیایآی لاوی بهخاطر رقابت بالقوه آن با جتهای آمریکایی در سال ۱۹۸۷ متوقف شد.
حزب کمونیست چین در کمال ناباوری در دهه ۱۹۹۰ به اسرار نظامی جنگنده لاوی دست پیدا کرد که منجر به تولید جت جی-۱۰ شد که شباهت بسیاری به لاوی اسرائیلی داشت. تحلیلگران نظامی آمریکا اظهار داشتند که در تولید جی-۱۰ از فناوری پروژه لاوی استفاده شده است.
در سال ۲۰۱۴، کمیسیون بازنگری اقتصادی و امنیتی آمریکا و چین از اسرائیل بهعنوان یکی از مهمترین تأمینکنندگان فناوریهای پیشرفته نظامی چین یاد کرد. اقدامات اسرائیل، تجهیز نیروی دریایی چین با سامانههای پیشرفته مانند تجهیزات رهگیری و کنترل آتش، موشکهای کروز، سامانههای راداری، رادارهای هوابرد، تجهیزات نوری و مخابراتی، پهپادها و شبیهسازهای پرواز و سامانههای تصویربرداری حرارتی برای تانک را شامل میشد.
اسرائیل همچنین در توسعه موشکهای زمینبههوا به پکن کمک کرده است که از نقش مؤثر همکاری اسرائیل و حزب کمونیست در پیشرفتهای نظامی چین حکایت دارد.
همکاریهای فرانظامی
همکاری بین چین و اسرائیل بسیار فراتر از حوزه نظامی است و طیف وسیعی از بخشهای مختلف را دربرمیگیرد.
اسرائیل در زمینه تحقیق و تولید نیمهرساناها پیشگام است و نزدیک به ۲۰۰ شرکت نیمهرسانا و چندین مرکز تحقیق و توسعه غولهای نیمهرسانای جهان در این کشور فعالیت میکنند. از زمان آغاز جنگ اقتصادی آمریکا و چین در سال ۲۰۱۸، حجم صادرات نیمهرساناها و تراشهها از اسرائیل به چین بشدت افزایش یافته است. دادههای وزارت بازرگانی چین از افزایش ۸۰ درصدی صادرات نیمهرساناهای اسرائیل به چین در سال ۲۰۱۸ حکایت دارند که ارزش آن به ۲.۶میلیارد دلار میرسد.
بهرغم آنکه اسرائیل بهطور رسمی به ابتکار «کمربند و جاده» نپیوسته است، این کشور همچنان حضور پررنگی در پروژههای «کمربند و جاده» چین دارد. بنادر راهبردی اسرائیل، از جمله اشدود و بندر تازهتأسیس حیفا، با مشارکت شرکتهای دولتی چین توسعه یافتهاند.
گروه بندر بینالمللی شانگهای توانست امتیاز بهرهبرداری از پایانه جدید بندر حیفا را به مدت ۲۵ سال به دست آورد. این بندر محل رفتوآمد ناوگان ششم نیروی دریایی آمریکا است. از اینرو، حضور چینیها در این بندر نگرانیهای آمریکا را برانگیخته است.
در حوزه کشاورزی، که اسرائیل در آن دست بالا را دارد، فناوریهای آبیاری و تصفیه بذر در اختیار چین قرار گرفته است. این فناوریها شامل آبیاری قطرهای دقیق، مدیریت پرورش گاو شیری، کنترل دمای شیشه و فناوریهای کوددهی دقیق هستند.
شرکت نتافیم اسرائیل در سال ۲۰۱۶ کارخانهای را در منطقه کمآب یینچوان چین تأسیس کرد و فناوریهایی را به آنجا برد که باعث بهبود تولید محصولات محلی شد.
کمکهای اسرائیل به چین در زمینههای غیرنظامی نیز قابلتوجه بوده است. این کشور برای رفع چالشهای کمبود آب در چین، فناوری پیشرفتهای را در زمینه نمکزدایی از آب دریا در اختیار این کشور گذاشته است. در بزرگترین کارخانه آبشیرینکن تیانجین که با کمک شرکت تصفیه آب ایاستی اسرائیل توسعه یافته است، از فناوری پیشرفته اسمز وارونه استفاده میشود.
در بخش مراقبتهای بهداشتی نیز اسرائیل کمکهای شایانی به چین داشته که بخش تجهیزات پزشکی، داروسازی، فناوری و آموزش را شامل میشود. پس از شیوع کرونا در سال ۲۰۲۰، فناوریهای اسرائیلی مانند رباتهای پزشک، مشاورههای درمانی ازراهدور و فناوریهای چندمنظوره پیشگیری از کرونا در اختیار چین قرار گرفتند.
اسرائیل فقط ۲۵هزار کیلومتر مربع وسعت و ۹.۷۳میلیون نفر جمعیت دارد اما در زمینه فناوری و نوآوری از شهرت جهانی برخوردار است.
همکاری اسرائیل با چین بهرغم فشارهای آمریکا همچنان ادامه دارد و حتی باعث تمجید رسانههای دولتی چین شده است. شینهوا در مقالهای به تمجید از همکاریهای نوآورانه «صادقانه و پایاپای» بین دو کشور پرداخت و بر توانمندیهای اسرائیل در زمینه فناوری و بازار بزرگ چین بهعنوان دو نقطه قوت تأکید کرد.
آقای ژانگ، مدیر بازرگانی سابق یک شرکت چینی که اکنون در نیویورک زندگی میکند، تجربه شخصی خود در رابطه با مشارکت اسرائیل در پیشبرد قابلیتهای شنود چین را با اپک تایمز به اشتراک گذاشت.
«من برای یک شرکت خارجی در پکن کار میکردم. پس از شروع آزار و اذیت تمرینکنندگان فالون گونگ در سال ۱۹۹۹، شرکتی که در آن کار میکردم، برای خرید تجهیزات شنود تلفنی با شرکتی اسرائیلی وارد مذاکره شد که به دلایلی هرگز به نتیجه نرسید.»
«در آن مقطع، تجهیزات شنود تلفنی حزب کمونیست بسیار قدیمی بودند اما از یکی از دوستانم که در مخابرات کار میکرد، شنیدم سیستم قدیمی را در کمتر از یک سال با سیستمی پیشرفته جایگزین کردهاند که کسی هم متوجه آن نمیشود.»
ریشههای تاریخی علاقه یهودیان به چین
صمیمیت بین اسرائیل و چین دل در گرو تاریخ دارد که از ارادت جامعه یهودی به مردم چین بابت حمایتی نشأت میگیرد که آنها در یکی از تاریکترین دوران تاریخ از خود نشان دادند.
وقتی فاجعه هولوکاست در جریان جنگ جهانی دوم علنی شد و آلمان نازی درصدد نابودی یهودیان برآمد، پناهندگان یهودی در سراسر جهان پراکنده شدند تا سرپناهی برای خود پیدا کنند. از سال ۱۹۳۷ تا ۱۹۴۰، حدود ۲۰هزار پناهنده یهودی در جمهوری چین، که به دست دولت ملیگرای وقت اداره میشد، اسکان یافتند. دولت ملیگرا با قدرت گرفتن حزب کمونیست چین به تایوان منتقل شد و اکنون بهعنوان دولت تایوان شناخته میشود.
شانگهای در آن زمان بهعنوان یک پناهگاه محوری برای یهودیان شناخته میشد، زیرا ورود به این کشور نیازی به ویزا، ضمانت مالی یا مجوز کار نداشت. شانگهای در کنار شهرهای دیگری مانند تیانجین، هاربین، چینگدائو، ویهای، کونمینگ، چنگدو، دالیان و هنگکنگ، پذیرای یهودیان شد و به آنها کمک کرد از جنگ جان سالم بهدر ببرند.
یکی از چهرههای برجسته این حماسه، آقای هو فنگ شان، سرکنسول چین در وین بود که در اقدامی شجاعانه بیش از ۳هزار ویزا برای یهودیان اتریشی صادر و امکان ورود آنها را به چین فراهم کرد. ورود به شانگهای نیازی به ویزا نداشت اما این ویزاها برای خروج از اتریش حائز اهمیت بودند. اقدامات آقای هو، که ضمن سرپیچی از دستورات مافوقش انجام گرفته بود، باعث شد که سازمان ملل بهخاطر تلاشی که او در راستای حفظ جان یهودیان انجام داده، از وی بهعنوان «شیندلرِ چین» یاد کند.
قدردانی عمیق یهودیان به چینیها باعث شد که اسرائیل خیلی زود تأسیس جمهوری خلق چین را در اول اکتبر ۱۹۴۹ به رسمیت بشناسد، هرچند که دولت جدید با دولت قبلی تفاوتهای بسیاری داشت. اسرائیل یکی از اولین کشورهایی بود که جمهوری خلق چین را در ژانویه ۱۹۵۰ به رسمیت شناخت و در این اقدام از کشورهای غربی پیشی گرفت.
آغاز روابط دیپلماتیک بین چین و اسرائیل در سال ۱۹۹۲ نقطه عطف مهمی است؛ رابطهای که علت به تعویقافتادن آن تردید اسرائیل نبود، بلکه ملاحظات دیپلماتیک حزب کمونیست چین در خصوص کشورهای عربی بود که آن هم به موقعیت ژئوپلیتیک اسرائیل مربوط میشد. اسرائیل، قبل از آغاز روابط رسمی دیپلماتیک بین دو کشور، تسلیحات پیشرفتهای را در اختیار حزب کمونیست چین قرار داده بود.
در مارس ۲۰۱۷، با اعلام آغاز مشارکت جامع نوآورانه بین دو کشور، روابط نزدیکتر شد. در حال حاضر، چین دومین شریک تجاری بزرگ اسرائیل محسوب میشود. ارزش تجارت دوجانبه بین ایندو کشور در سال ۲۰۲۲ بیش از ۲۵میلیارد دلار بوده است.
تغییر روابط به دنبال مناقشه اسرائیل و حماس
روابط بین چین و اسرائیل، که سابقه چندین دهه همکاری را به یدک میکشند، به دنبال حمله تروریستی بیسابقه حماس به اسرائیل در هفتم اکتبر سال گذشته به نقطه عطف مهمی رسید. این حمله به کشتهشدن هزاران نفر و گروگانگیری بیش از ۲۰۰ نفر منجر شد.
چین در جریان این بحران محتاطانه عمل کرد و ترجیح داد حماس را محکوم نکند. در مقابل، از تمام طرفین از جمله اسرائیل خواست با حفظ خویشتنداری آتشبس کنند.
در این دوره شاهد افزایش قابلتوجه پوشش رسانهای چین بودیم که به نظر میرسید با سوگیری نسبت به حماس انجام میگرفت و به احساسات ضدیهودی در شبکههای اجتماعی دولتی چین دامن میزد. هو شیجین، سردبیر سابق گلوبال تایمز، این پرسش را در شبکههای اجتماعی مطرح کرد که چرا چین، بهعنوان کشوری پهناور، باید «تملق اسرائیل را بگوید» و افزود که اسرائیل نباید باعث رنجش چین شود.
در بحبوحه درگیریها، حماس یک زن چینیاسرائیلی را گروگان گرفت. بهرغم درخواست بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، از سفیر چین برای ترغیب شی جین پینگ به مداخله برای آزادی گروگان چینی، هیچ اقدامی از سوی حزب کمونیست صورت نگرفته و وضعیت این زن چینی همچنان مشخص نیست.
با اعتراف مقامات حماس و افشاگری منابع خارجی، تردیدها درباره حمایت بالقوه حزب کمونیست چین از حماس بیشتر شد. علی برکه، از مقامات حماس، دیدار بین نماینده حزب کمونیست و رهبران حماس در دوحه قطر را تأیید کرد.
یوان هونگ بینگ، از محققان حقوقی تبعیدی، فاش کرد که محمد ضیف، طراح اصلی حمله حماس، با بخش روابط بینالمللی حزب کمونیست در ارتباط بوده و پشتیبانی فنی این حمله از طریق ایران صورت گرفته است.
چرا حزب کمونیست چین از دوستی دیرینه خود با اسرائیل، بهخاطر حمایت از سازمانی افراطی که به ارتکاب اقدامات تروریستی معروف است، دست شسته؟ چرخش چین مستلزم ارزیابی مقاصد پنهانی حزب کمونیست است و از تغییر راهبرد حزب تحت تأثیر جریانهای ژئوپلیتیک جهانی خبر میدهد که بویژه در موضعگیری پکن در برابر جهان آزاد، تحت رهبری آمریکا، نمود پیدا کرده است.
لی یوانهوا، مورخ چینی ساکن استرالیا و دانشیار سابق دانشگاه نرمال پایتخت پکن، معتقد است که همراهی یا عدم همراهی حزب کمونیست با اسرائیل صرفاً در گرو منافع یکجانبه پکن است. حزب کمونیست، به واسطه دریافت فناوریهای پیشرفته اسرائیل، به لحاظ تاریخی ارزش بسیاری برای روابط خود با این کشور قائل بوده است. با اینحال، با توجه به اینکه جهان آزاد و بویژه آمریکا دشمن اصلی پکن تلقی میشود، راهبرد حزب کمونیست در پی مناقشه اسرائیل و حماس تغییر کرده است. حزب کمونیست تداوم درگیریها را سودمند میداند، زیرا به تضعیف تمرکز آمریکا و اتلاف منابع این کشور دامن میزند.
«حزب کمونیست منافع خود را در اولویت دارد و بدون پایبندی به اصل صداقت و درستی، از روابط خود با دیگر کشورها بهرهبرداری میکند.» آقای لی افزود: «اعلام بیطرفی از طرف حزب کمونیست، در سایه حمایت پنهانی از حماس، وجهه این کشور را در بین افکار عمومی اسرائیل مخدوش و ماهیت واقعی این حزب را برای همه آشکار کرده است.»
پروفسور ژانگ پینگ در نوامبر سال گذشته در مطلبی در شبکه اجتماعی ایکس بر فروپاشی اعتماد بین چین و اسرائیل به واسطه رویدادهای جاری تأکید کرد. وی افزود که سرخوردگی حامیان سابق روابط چین و اسرائیل، پخش اطلاعات نادرست توسط دانشجویان چینی و انتشار گسترده محتوای ضداسرائیلی و ضدیهودی به این مسئله دامن زده است. چنین اقداماتی به کاهش شدید اعتماد متقابل و فروپاشی رابطهای منجر شده که سه دهه از عمر آن میگذرد.
روایت رسانههای دولتی چین نیز که اغلب با افکار عمومی در تضاد هستند، به ایجاد سوءتفاهم در خصوص دیدگاه مردمان چین نسبت به اسرائیل دامن زده است. آقای لی تأکید میکند که شناخت دقیق حزب کمونیست بسیار حائز اهمیت بوده و «لازم است که بین اقدامات این حزب و خواست مردم تمایز قائل شویم.»
