به گفته تحلیلگران بازار، شرکتهای کشتیرانی و کارشناسان زنجیره تأمین، ممکن است ۹۰ روز زمان لازم باشد تا مالکان کشتیها و شرکتهای بیمه متقاعد شوند که تهدیدی برای کشتیرانی در تنگه هرمز وجود ندارد.
همچنین ممکن است بازگرداندن تولید نفت و محصولات پتروشیمی کشورهای حاشیه خلیج فارس به سطح ظرفیتهای فوریه ۲۰۲۶ تا ۹ ماه طول بکشد.
تفاهمنامه ایالات متحده و جمهوری اسلامی در روز شنبه ۲۳ خرداد نهایی و روز چهارشنبه ۲۷ خرداد بهصورت الکترونیکی در فرانسه امضا شد، یک معاهده الزامآور نخواهد بود؛ بلکه یک توافق موقت است که جمهوری اسلامی را ملزم میکند تنگه هرمز را بدون دریافت عوارض عبور بازگشایی کند و نیروی دریایی آمریکا نیز محاصره دریایی کشتیرانی ایران را لغو کند.
دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا روز گذشته در حاشیه نشست سران گروه هفت (جی۷) در فرانسه گفت تفاهمنامه میان آمریکا و جمهوری اسلامی حداکثر تا روز جمعه ۲۹ خرداد بهطور رسمی در ژنو و با امضای جیدی ونس، معاون رئیسجمهور آمریکا، نهایی خواهد شد.
ترامپ گفت جمهوری اسلامی «میخواهد این توافق را امضا کند» و هشدار داد در صورتی که تهران به تعهدات خود پایبند نباشد، آمریکا بار دیگر به اقدام نظامی متوسل خواهد شد.
پس از نهایی شدن، این تفاهمنامه آغازگر ۶۰ روز مذاکرات خواهد بود که هدف آن پایان دادن به برنامه توسعه سلاح هستهای جمهوری اسلامی و حمایت تهران از گروههای نیابتی مسلح در منطقه است. در مقابل، جمهوری اسلامی از کاهش یا لغو بخشی از تحریمها و دسترسی به میلیاردها دلار از داراییهای مسدودشده ایران برخوردار خواهد شد.
تحلیلگران بازار به اپک تایمز گفتند که کشاورزان آمریکایی احتمالاً تا سهماهه نخست سال ۲۰۲۷ همچنان ناچار به پرداخت قیمتهای بالاتر برای کود شیمیایی خواهند بود و مصرفکنندگان نیز برای بنزین و مواد غذایی هزینه بیشتری پرداخت خواهند کرد.
گروههای صنفی صنعت کشتیرانی و تحلیلگران تجارت جهانی تقریباً همگی پیشبینی میکنند که در صورت اطمینان از ایمن بودن مسیر، تردد کشتیها در تنگه هرمز میتواند بهسرعت از سر گرفته شود؛ اما بازگرداندن ظرفیت تولید انرژی کشورهای حاشیه خلیج فارس به وضعیت عادی زمان بسیار بیشتری خواهد برد.
به گفته این کارشناسان، ممکن است عربستان سعودی، قطر، کویت، بحرین و امارات متحده عربی برای بازگرداندن حدود ۱۰ هزار حلقه چاه نفتی که تولید آنها متوقف شده است به سطح تولید عادی، به زمان قابلتوجهی نیاز داشته باشند. همچنین تعمیر و راهاندازی مجدد واحدهای تولید گاز طبیعی مایع (الانجی)، پالایشگاهها و بنادر که در حملات موشکی و پهپادی جمهوری اسلامی آسیب دیدهاند، فرآیندی طولانیتر خواهد بود.
سه دلیل اصلی وجود دارد که باعث میشود حتی اگر جمهوری اسلامی دیگر تهدیدی علیه کشتیرانی ایجاد نکند، رفتوآمد عادی کشتیها بلافاصله از سر گرفته نشود:
نخست، بسیاری از مالکان کشتیها و خدمه آنها هنوز اطمینان ندارند که درگیریها واقعاً پایان یافته و خطر حملات برطرف شده است.
دوم، اختلالی که در شبکه جهانی حملونقل دریایی ایجاد شده باعث شده کشتیهای باری و نفتکشها از برنامههای زمانی و مسیرهای معمول خود خارج شوند و بازگرداندن آنها به وضعیت عادی زمانبر باشد.
سوم، باید ابتدا امکان خروج حدود ۶۰۰ کشتی تجاری که از اواخر فوریه در خلیج فارس گرفتار شدهاند فراهم شود و مدیریت این حجم از ترافیک دریایی خود یک چالش بزرگ لجستیکی است.
سازمان بینالمللی دریانوردی وابسته به سازمان ملل متحد اعلام کرد که توافق میان آمریکا و جمهوری اسلامی این امکان را فراهم میکند که دریانوردان کشتیهای تجاری که ماههاست در خلیج فارس گرفتار شدهاند، تخلیه شوند؛ بحرانی که این سازمان و اتاق بینالمللی کشتیرانی آن را یک بحران انسانی میدانند و معتقدند باید در اولویت نخست حلوفصل قرار گیرد.
توماس کازاکوس، دبیرکل اتاق بینالمللی کشتیرانی، در بیانیهای در روز دوشنبه ۲۵ خرداد، گفت: «این اعلامیه برای ۲۰ هزار دریانوردی که در میانه این جنگ گرفتار شدهاند، خبر آرامشبخشی است.»
او افزود: «تخلیه امن و خروج این افراد از منطقه باید در اولویت نخست قرار گیرد؛ اما انجام این کار زمانبر خواهد بود.»
انباشت ۶۰۰ کشتی
بر اساس یک هشدار مشترک که در ماه مه از سوی گروههای صنعت کشتیرانی اقیانوسی صادر شد، ممکن است تا ۶۰ روز طول بکشد تا «انباشت ۶۰۰ کشتی» که اکنون در خلیج فارس قرار دارند، تخلیه شود؛ این تعداد شامل بیش از ۲۵۰ نفتکش و کشتی حمل گاز است.
این هشدار که با هماهنگی سازمان بینالمللی دریانوردی تهیه شده است، با هدف جلوگیری از تراکم ترافیک دریایی و برخورد کشتیها در آبهای محدود تنگه هرمز صادر شده است تا زمانی که آن کشتیهای گرفتار بتوانند بنادر را ترک کرده و از خلیج فارس خارج شوند، تعداد اندکی از کشتیها اجازه ورود خواهند داشت؛ زیرا فضای کافی در اسکلهها برای پذیرش آنها وجود نخواهد داشت.
مت رایت، تحلیلگر ارشد حملونقل شرکت داده و تحلیل کلپر در تحلیلی در روز دوشنبه ۲۵ خرداد نوشت: «پس از بیش از ۱۰۰ روز اختلال، تنگه هرمز به روی تجارت عادی بازگشایی نمیشود؛ بلکه به روی یک انباشت بزرگ از کشتیها بازگشایی خواهد شد.»
او افزود: «کشتیهای حامل باری که در داخل خلیج فارس گرفتار شده و امکان خروج نداشتهاند، نخستین کشتیهایی خواهند بود که از منطقه خارج میشوند.»
رایت دو سناریو را برای نحوه پیش رفتن رویدادها ترسیم کرد: یک سناریوی بازگشت سریع و یک سناریوی بازگشت آهسته که آن را «سناریوی پایه» نامید.
رایت نوشت که در سناریوی بازگشت سریع، تردد کشتیها بلافاصله به حداکثر ظرفیت خود بازمیگردد.
او گفت: «پیش از آغاز جنگ، میانگین تردد روزانه نفتکشها (ورود و خروج) بین ۵۰ تا ۶۰ کشتی در روز بود» و این حجم از ترافیک دریایی میتواند ظرف چند هفته دوباره برقرار شود.
به گفته شرکت کلپر، سناریوی محتملتر این است که تردد کشتیها بهتدریج افزایش یابد؛ بهطوری که تعداد عبورها از حدود ۱۵ کشتی در روز به نزدیک ۴۰ کشتی در روز تا پایان ماه ژوئن برسد و نفتکشها حدود ۶۰ درصد این ترافیک دریایی را تشکیل دهند.
رایت گفت که در این سناریو، بیشتر کشتیها در حال خروج از خلیج فارس خواهند بود، نه ورود به آن.
رایت افزود: «در پایان ۳۰ روز نخست، تعداد نفتکشهایی که وارد خلیج فارس میشوند میتواند به ۱۲ فروند در روز افزایش یابد؛ رقمی که همچنان حدود ۵۰ درصد کمتر از سطح پیش از جنگ است.»
او همچنین اشاره کرد که ۱۱۸ نفتکشِ دارای محموله که در منطقه گرفتار شدهاند، میتوانند ظرف ۱۰ تا ۱۵ روز از این انباشت خارج شوند و مسیر را برای عادیسازی تدریجی تردد دریایی هموار کنند.
افزایش مورد انتظار در شمار کشتیهایی که خلیج فارس را ترک میکنند، احتمالاً بهعنوان نشانهای از بازگشت شرایط به وضعیت عادی مورد استقبال قرار خواهد گرفت. اما رایت و دیگر کارشناسان هشدار میدهند که خروج کشتیهای گرفتار یک رویداد «یکباره» است و بازتابدهنده پیامدهای اقتصادی جنگ نیست.
او نوشت: «سرعت خروج این کشتیها و ترتیبی که بر اساس آن منطقه را ترک میکنند، روند هفتههای نخستِ بهبود وضعیت را شکل خواهد داد و بهراحتی ممکن است با سرعت واقعی بازگشت شرایط به حالت عادی اشتباه گرفته شود.»
رایت افزود: «معیار واقعی عادی شدن اوضاع، میزان سرعتی است که کشتیها دوباره وارد خلیج فارس میشوند، نه سرعت کشتیهای گرفتاری که از این محدوده خارج میشوند.»
آیا جمهوری اسلامی به توافق پایبند خواهد ماند؟
این برآورد مشابه ارزیابی گروه اوراسیا، شرکت مشاورهای مستقر در نیویورک است. این مؤسسه پیشبینی میکند که ظرف ۳۰ روز پس از اجرایی شدن رسمی توافق، روزانه تا ۵۰ کشتی از تنگه هرمز عبور خواهند کرد.
رایت نوشت: «همه این پیشبینیها بر این فرض استوار است که توافق بهطور کامل و بدون مشکل اجرا شود.»
او بیان کرد: «مینها پاکسازی شوند، جمهوری اسلامی شرطهای جدیدی مطرح نکند و یک حضور امنیتی معتبر، اطمینان لازم را به شرکتهای کشتیرانی بدهد.» این موضوع به این معناست که به احتمال زیاد حضور گسترده نیروی دریایی آمریکا در دریای عمان و منطقه ادامه خواهد یافت.
بر اساس اعلام سازمان بینالمللی دریانوردی، از ۲۸ فوریه تاکنون دستکم ۴۶ حمله به کشتیهای تجاری در تنگه هرمز تأیید شده که در نتیجه آن ۱۴ ملوان تجاری جان خود را از دست دادهاند که بیشتر این حملات توسط عوامل جمهوری اسلامی انجام شده است.
دیوید واریک، معاون شرکت اوورهال که در زمینه مدیریت ریسک زنجیره تأمین و اطلاعات فعالیت میکند، در پادکستی با نشریه فوربس در روز شنبه ۲۳ خرداد گفت: «برای اثبات اینکه تهدید حملات جمهوری اسلامی واقعاً کاهش یافته است، سطحی از نگرانی و احتیاط هنوز در میان شرکتهای کشتیرانی و فرماندهان کشتیها وجود خواهد داشت.»
او افزود: «کاملاً معتقدم که همه تا حدی نگران خواهند بود، در مورد اینکه آیا این توافق فردا هم برقرار خواهد بود؟ آیا هفته آینده هم پابرجا خواهد ماند؟»
شورای بینالمللی دریایی و بالتیک نیز با اشاره به «کمبود جزئیات» درباره این توافق و همچنین «سابقه اطمینانبخشیهای بیش از حد خوشبینانه» اعلام کرده است که اعضای این نهاد علیرغم تحولات سیاسی کنونی، هنوز هم تنگه هرمز را منطقهای بیثبات میدانند و عبور و مرور از آن را بسیار پرخطر ارزیابی میکنند.
از جمله شرکتهای بزرگ کشتیرانی که رویکردی مشابه «صبر و مشاهده» در پیش گرفتهاند، شرکت ژاپنی میتسویی او.اس.کی لاینز است. این شرکت در تازهترین بهروزرسانیهای خود اعلام کرده که دستکم تا چند هفته آینده قصد ندارد شرایط را برای ازسرگیری فعالیتهای عادی در منطقه بیازماید.
میتسویی در حال حاضر ۹۰۰ کشتی را اداره میکند که هفت فروند از آنها در داخل خلیج فارس لنگر انداختهاند.
ریچارد مید، سردبیر بخش دادهها و تحلیلهای کشتیرانی در مؤسسه لویدز لیست مستقر در لندن، در تحلیلی که روز دوشنبه ۲۵ خرداد منتشر شد، نوشت: «از نظر عملیاتی، صنعت کشتیرانی برای بازگشت به شرایط عادی عجلهای ندارد.»
او با اشاره به اینکه توافق موقت اخیر هنوز نتوانسته اعتماد بازار را جلب کند، افزود که شرکتهای بیمه نیز هنوز متقاعد نشدهاند حق بیمه عبور از منطقه را کاهش دهند و به همین دلیل هزینهها و ریسکهای فعالیت در منطقه همچنان بالا باقی مانده است.
او نوشت: «بیمهگران ــ که همواره شاخص واقعی سنجش ریسک در صنعت کشتیرانی هستند ــ واکنش چندانی نشان ندادند.»
مید افزود: «یکی از بیمهگران مستقر در سنگاپور در توصیف فضای حاکم را بیان کرد: حق بیمهها “سریع افزایش مییابند، اما کاهش آنها زمانبر است” و هرگونه بهبود تنها زمانی رخ خواهد داد که “شواهد محکمی” از بهبود پایدار وضعیت امنیتی وجود داشته باشد.»
فدراسیون بینالمللی کارگران حملونقل در بیانیهای اعلام کرد: «امضای توافق در ۱۹ ژوئن پایان کار نیست. روند بهبود شرایط را نمیتوان تنها با بازگشایی بنادر، بازگشت حریمهای هوایی به حالت عادی یا ازسرگیری جریان تجارت سنجید؛ بلکه باید با این معیار نیز ارزیابی شود که آیا کارگرانی که چرخ حملونقل را به حرکت درمیآورند، از این بحران با امنیت بیشتر، حمایت بهتر و حقوقی قویتر از گذشته خارج میشوند یا نه.»
بازسازی و احیای ظرفیت تولید
ارزیابی تأثیر کمبود خدمه دریایی و چالشهای لجستیکی بر تردد کشتیها در تنگه هرمز و همچنین چگونگی بازگشت ظرفیت تولید کشورهای حاشیه خلیج فارس به شرایط عادی، بهمراتب دشوارتر است.
بیشتر تحلیلگران معتقدند که تولید انرژی دستکم تا ماه سپتامبر به سطوح پیش از جنگ نزدیک نخواهد شد.
بر اساس آمار اوپک، عربستان سعودی در حال حاضر روزانه ۳ میلیون بشکه نفت تولید میکند؛ رقمی که بهطور قابلتوجهی کمتر از میانگین ۱۰.۸ میلیون بشکه در روز پیش از جنگ است. همچنین کویت تنها به اندازه یکپنجم ظرفیت عادی خود، نفت تولید میکند.
از سویی، قطر که حدود یکپنجم گاز طبیعی مایع (الانجی) جهان را تأمین میکند، احتمالاً سه تا پنج سال زمان نیاز خواهد داشت تا ظرفیت تولید خود را بهطور کامل احیا کند.
فیل فلین، استراتژیست انرژی در شرکت پرایس فیوچرز گروپ، گرگوری برو، تحلیلگر ارشد بازار نفت در گروه اوراسیا و خاویر بلاس، ستوننویس حوزه انرژی و کالا در بلومبرگ، از جمله افرادی هستند که این جدولهای زمانی را سناریوهای بدبینانه و بدترین حالت ممکن میدانند.
برو در روز گذشته نوشت: «یکی از نشانههای اینکه تنگه هرمز واقعاً قرار است در چارچوب این توافق بازگشایی شود، این است که همه تولیدکنندگان نفت در خلیج فارس خود را برای بازگشایی آن آماده میکنند.»
او افزود: «منطقی است نتیجه بگیریم که آنها دلایل کافی برای اطمینان دارند که تنگه واقعاً باز خواهد شد» و اینکه ظرفیت تولید نیز بهسرعت احیا خواهد شد.
از زمان اعلام توافق اولیه در روز شنبه ۲۳ خرداد، قیمت نفت روندی نزولی داشته است و آژانس بینالمللی انرژی پیشبینی میکند که تا اواسط سال ۲۰۲۷ بازار با مازاد عرضه نفت روبهرو شود.
بازارها چنان واکنش نشان میدهند که گویی بازگشایی تنگه هرمز، با فشردن یک کلید، حجم عظیمی از نفت و انرژی ذخیرهشده را روانه بازار خواهد کرد.
اما ریچارد مید از لویدز لیست هشدار میدهد که این برداشت اشتباه است.
مید افزود: «بازارها بهندرت منتظر قطعیت میمانند. صنعت کشتیرانی این وضعیت را نه بازگشت به شرایط عادی، بلکه یک فرصت موقت و شکننده میبیند؛ وضعیتی که در آن ریسکهای بالا اکنون در تصمیمگیریهای بلندمدت نهادینه شدهاند»، زیرا این نگرانی وجود دارد که بازیگران حاضر در جمهوری اسلامی هر زمان که بخواهند بتوانند تنگه هرمز را دوباره ببندند.
مید گفت: «پیام کاملاً روشن است: بازگشایی تنگه ممکن است واقعی باشد، اما اهرم فشار نیز همچنان واقعی است. به همین دلیل خوشبینی صنعت کشتیرانی همچنان محتاطانه و محدود باقی مانده است.»
جاکومو پراندلی، بنیانگذار نشریه مِرچِنتس نیوز، نیز در مطلبی در ساباستک در روز سهشنبه ۲۶ خرداد نوشت: «بازار میخواهد باور کند که بحران پایان یافته است؛ اما کشتیها چنین باوری ندارند.»
