سامانه دفع مواد زائد مغز میتواند کلید پیشگیری از دمانس باشد.
مطالعه تازه پژوهشگران دانشگاه کمبریج نشان میدهد که دمانس میتواند نتیجه مختلشدن سامانه دفع مواد زائد مغز باشد.
پژوهشگران دانشگاه کمبریج به این نتیجه رسیدند که اختلال سامانه دفع مواد زائد مغز میتواند عامل عمده دمانس باشد. این مسئله توضیح میدهد که چرا خواب ناکافی و فشار خون بالا به خطر ابتلا به این بیماری دامن میزنند.
پژوهشگران با استفاده از اسکن مغز به وجود سه نشانگر زیستی پی بردند که خطر ابتلا به دمانس را ۱۰ سال زودتر آشکار میکنند. گفتنی است که اینسه نشانگر در فرایند دفع مواد ذائد مغز دخیل هستند.
سامانه پاکسازی مغز و ارتباط آن با دمانس
این مطالعه که در مجله آلزایمر و دمانس انتشار یافته است، با تمرکز بر سامانه گلیمفاتیک انجام گرفته است. سامانه گلیمفاتیک همان سازوکار پاکسازی مغز است که اخیراً معلوم شده به دفع سموم و مواد زائد مغز کمک میکند.
سامانه گلیمفاتیک با بهجریانانداختن مایع شفافی به نام مایع مغزی-نخاعی از طریق کانالهای کوچک اطراف رگهای خونی عمل میکند. این سامانه مواد زائد را جمعآوری و تخلیه میکند تا مغز صحیح و سالم بماند. اگر این سامانه مختل شود، خطر دمانس بهشدت افزایش خواهد یافت.
پژوهشگران در این مطالعه به وجود سه نشانگر زیستی مرتبط با اختلال سامانه گلیمفاتیک پی بردند که خطر ابتلا به دمانس در ده سال آتی را پیشبینی میکنند: جریان غیرعادی مایع مغزی-نخاعی در کانالهای دفع مواد زائد، بزرگشدن ساختاری که مایع مغزی-نخاعی در آن تولید میشود و کاهش سرعت جریان مایع مغزی-نخاعی در کانالهای منتهی به مغز.
پژوهشگران دانشگاه کمبریج اسکن مغز حدود ۴۰ هزار داوطلب را از بانک اطلاعات پزشکی بریتانیا جمعآوری کردند و آنها را با استفاده از فناوری پیشرفته امآرآی و الگوریتمهای یادگیری ماشین مورد بررسی قرار دادند.
نقش عوامل قلبیعروقی
بررسیها نشان دادند که چند عامل خطر قلبیعروقی بهویژه فشار خون بالا باعث مختلشدن عملکرد سامانه گلیمفاتیک شده و خطر دمانس را افزایش میدهند. این مشکل تا حدی از بیماری رگهای کوچک مغز نشأت میگیرد که در تصاویر امآرآی مشهود بود.
هوئی هونگ، نویسنده اصلی مطالعه، در بیانیهای گفت: «ما شواهدی در اختیار داریم که نشان میدهند بیماری رگهای کوچک مغز به روند ابتلا به امراضی مانند آلزایمر سرعت میبخشند و حالا یک دلیل محتمل برای آن داریم. اختلال سامانه گلیمفاتیک باعث میشود که توان مغز در دفع پروتئینهای آمیلوئید و تاو که عامل بیماری آلزایمر هستند به حداقل برسد.»
ارتباط سلامت عروقی و دمانس درخور توجه است. دمانس عروقی از کاهش جریان خون ورودی به مغز نشأت میگیرد که معمولاً به بیماری رگهای کوچک نسبت داده میشود. این بیماری یکی از نواع رایج دمانس است که وخامت سایر انواع دمانس را افزایش میدهد.
ارتباط بالقوه با سایر بیماریهای عصبی: نظر متخصص
اهمیت نتایج مطالعه حاضر به دمانس محدود نمیشود.
دکتر جری مایکل لیف، متخصص مغز و اعصاب به اپک تایمز گفت: «این فرضیه وجود دارد که بیماری پارکینسون یا نوعی خاصی از این بیماری بر اثر اختلال سامانه گلیمفاتیک رخ میدهد.»
مطالعات نشان دادهاند که اختلالات سامانه گلیمفاتیک به خطر انسفالوپاتی مزمن جراحتی و سکته مغزی دامن میزنند.
لیف افزود: «علت اصلی، توقف ناگهانی جریان خون است. اگر اختلالی در سامانه گلیمفاتیک خود داشته باشید، التهاب شما چندبرابر خواهد شد، زیرا هدف اصلی سامانه گلیمفاتیک دفع سموم است.»
لیف از بیماری دیگری گفت که به اختلال سامانه گلیمفاتیک گره خورده است: نورومیلیت اپتیکا یا بیماری دویک که شباهت زیادی به مالتیپل اسکلروزیس (اماس) دارد و با ایجاد ضایعات التهابی در سیستم عصبی مرکزی همراه است.
لیف افزود: «این احتمالاً دقیقترین مثالی است که میتوانیم بیاوریم. تشخیص بیماران مشکوک با آزمایش آنتیبادیهای کانال آکوآپورین ۴ انجام میگیرد؛ نشانگری که اختلال کانالهای مربوط به جریان مایع گلیمفاتیک را آشکار میکند.»
راهکارهای کاهش خطر دمانس
پژوهشگران راهکارهایی را برای کاهش خطر دمانس پیشنهاد کردهاند که از جمله میتوان به بهبود عملکرد سامانه دفع مواد زائد مغز اشاره کرد.
کنترل فشار خون
کارآزماییهای پژوهشی نشان دادهاند که اگر فشار خون سیستولیک از ۱۲۰ میلیمتر جیوه (طبیعی) کمتر شود، احتمال افت عملکرد شناختی یا دمانس تا ۲۰ درصد کاهش خواهد یافت.
هیو مارکوس، نویسنده و استاد دانشگاه، که تیم تحقیقاتی سکته مغزی دانشگاه کمبریج را رهبری میکند، در بیانیهای گفت: «ما پیشتر به نقش عوامل خطر قلبیعروقی در دمانس آگاه بودیم و یافتههای کنونی بر دانستههای ما صحه میگذارند.»
او افزود: «دستکم ۲۵ درصد از خطر دمانس از عوامل رایج مانند فشار خون بالا و مصرف سیگار نشأت میگیرد.»
خواب را در اولویت بگذارید
دکتر لوک بار، متخصص مغز و اعصاب و مدیر پزشکی شرکت سنسآیکیو، که نقشی در این مطالعه نداشت، به اپک تایمز گفت: «بهبود عملکرد سامانه گلیمفاتیک با اولویتدادن به خواب بهویژه خواب عمیق و آرام آغاز میشود.»
او گفت: «سامانه پاکسازی مغز در حالت خواب عمیق بیشترین فعالیت را دارد.»
نکات پیشنهادی او به شرح زیر هستند:
- خوابیدن به پهلو میتواند دفع مواد زائد را چندبرابر کند
- اجتناب از الکل و داروهای خوابآور قبل از خواب که هردو میتوانند وضعیت خواب را مختل کنند
- نوشیدن آب کافی
- ورزش منظم برای بهبود گردش خون
- مدیریت سلامت قلبوعروق که به جریان گلیمفاتیک کمک میکند
داروهای موجود ممکن است با کاربری جدید مورد استفاده قرار بگیرند یا داروهای دیگری برای تقویت عملکرد سامانه گلیمفاتیک توسعه پیدا کنند.
بار گفت: «به نظرم این پژوهش از ماهیت پویا و پیچیده سلامت مغز حکایت دارد. موضوع فقط پیشگیری از بیماری نیست. ما باید شرایطی را مهیا کنیم که تابآوری دستگاه عصبی در بلندمدت تضمین شود.»
