نتایج یک مطالعه نشان داده که افزایش سطح هموسیستئین، که با سطح فولات و ویتامین ب۱۲ ارتباط دارد، با خستگی جسمانی در آقایان و کاهش انگیزه در خانمها همراه است.
خستگی مداوم اغلب به خواب نامناسب، استرس یا مشغله زیاد نسبت داده میشود. اما پژوهشگران در مطالعه اخیر به عامل احتمالی دیگری اشاره کردهاند: اسیدآمینه هموسیستئین که کمتر مورد توجه قرار گرفته و میزان آن به پردازش فولات و ویتامین ب۱۲ در بدن بستگی دارد.
بررسی ۶۰۲ داوطلب بزرگسال سالم ژاپنی نشان داد که افزایش سطح هموسیستئین با خستگی جسمانی در آقایان و کاهش انگیزه در خانمها ارتباط دارد.
هموسیستئین جزو فرآوردههای جانبی سوختوساز پروتئین است. بالا رفتن سطح هموسیستئین اتفاق خوبی نیست و مقادیر اضافی با تبدیل به ترکیبات دیگر از نو مورد استفاده قرار میگیرند.
تبدیل هموسیستئین تا حدی به فولات و ویتامینهای ب۱۲ و ب۶ بستگی دارد. اگر سطح این ترکیبات مغذی در بدن ناکافی باشد یا مسیرهای زیستی مرتبط با آنها مختل شده باشند، سطح هموسیستئین خون بالا میرود.
هیروآکی کانائوچی، استاد دانشگاه متروپولیتن اوساکا و از نویسندگان مطالعه حاضر، به اپک تایمز گفت: «هموسیستئین جزو عوامل خطر بیماری و عامل تنش اکسایشی است که بهنوبهخود باعث خستگی میشود. از اینرو، در این مطالعه روی هموسیستئین تمرکز داشتیم.»
هموسیستئین چه اطلاعاتی در اختیار ما میگذارد؟
کارا سیدمن، متخصص تغذیه، که نقشی در این مطالعه نداشت، به اپک تایمز گفت: «هموسیستئین در چندین سازوکار زیستی مهم بدن دخیل است که همگی با عملکرد مغز و بدن سروکار دارند.»
افزایش سطح هموسیستئین علاوه بر خستگی باعث ضعف سلامت عروق، تنش اکسایشی، التهاب و تغییرات بافت همبند میشود؛ عواملی که درمجموع بر سلامت قلب و عروق، مغز و استخوان اثر میگذارند.
هموسیستئین با دستگاه عصبی هم ارتباط دارد. اگر بدن نتواند از هموسیستئین استفاده کند، بالا رفتن سطح آن بر سوختوساز انتقالدهندههای عصبی اثر میگذارد. سوختوساز انتقالدهندههای عصبی برای ساخت دوپامین، سروتونین و نوراپینفرین ضروری است. از اینرو، کمبود آنها بر خلقوخو، انگیزه، عملکرد ذهنی و خستگی اثر میگذارد.
پژوهشگران این سازوکار را بهشکل مستقیم بررسی نکردهاند.
علائم آقایان با خانمها تفاوت دارد
کانائوچی و همکارانش دریافتند که سطح هموسیستئین حتی در افراد سالم هم بر انرژی و انگیزه اثر میگذارد. پژوهشگران در این مطالعه، که در مجله علوم تغذیه منتشر شده است، ۶۰۲ داوطلب بزرگسال سالم ژاپنی با میانگین سنی ۴۴ سال را بررسی کردند. آنها از داوطلبان نمونه خون گرفتند تا سطح هموسیستئین، فولات و ویتامین ب۱۲ را اندازهگیری کنند. سپس از داوطلبان خواسته شد به سؤالاتی درباره خستگی و انگیزه پاسخ دهند. پژوهشگران مدتزمان خواب، ساعات کار، عادتهای ورزشی، مصرف دخانیات و رژیم غذایی داوطلبان را هم مورد بررسی قرار دادند.
افزایش سطح هموسیستئین در آقایان و خانمها با کاهش سطح فولات و ویتامین ب۱۲ همراه بود. با اینحال، علائم آقایان با خانمها تفاوت داشت.
پژوهشگران داوطلبان را براساس سطح هموسیستئین به سه گروه تقسیم کردند. یکسوم از آقایانی که بیشترین هموسیستئین را داشتند (۱۷.۶ میکرومول در لیتر یا بیشتر)، در مقایسه با یکسوم از آقایانی که از کمترین سطح هموسیستئین برخوردار بودند، از نظر شاخص خستگی جسمانی تقریباً ۱.۶ امتیاز بیشتری به دست آوردند.
یکسوم از خانمهایی که بیشترین سطح هموسیستئین را داشتند (۱۳٫۹ میکرومول در لیتر یا بیشتر)، در مقایسه با خانمهایی که از کمترین سطح هموسیستئین برخوردار بودند، از نظر شاخص انگیزه در مقیاس ۱۰۰ تقریباً ۵.۶ امتیاز کمتری به دست آوردند.
هردو مورد به لحاظ آماری درخور توجه هستند. پژوهشگران احتمال دادند که آقایان و خانمها بهدلیل تفاوتهای هورمونی واکنش متفاوتی به افزایش سطح هموسیستئین نشان میدهند. با اینحال، کانائوچی معقتد است که رابطه علّی ایندو هنوز به اثبات نرسیده و برای تأیید آن به مطالعات بیشتری نیاز داریم.
پژوهشگران به شواهد محکمی دست نیافتند که نشان دهد سطح فولات یا ویتامین ب۱۲ میتواند مشکل خستگی یا انگیزه را پیشبینی کند. سطح هموسیستئین صرفاً ما را از نحوه استفاده بدن از این ویتامینها مطلع میکند و شاخص خوبی برای سنجش کمبود ویتامینها نیست.
ویتامینهای گروه ب همچنان حائز اهمیت هستند
شواهد محکمی درخصوص ارتباط بین سطح فولات (ویتامین ب۹) و ویتامین ب۱۲ با خستگی یا انگیزه وجود ندارد، اما پژوهشگران و کارشناسان بر این باورند که ویتامینهای محلول در آب نقش بسزایی در حفظ سطح انرژی بدن ایفا میکنند.
کانائوچی گفت: «کمبود ویتامینهای محلول در آب جزو عوامل خطر خستگی بهشمار میرود و دریافت ویتامینهای کافی در بعضی از افراد به کاهش خستگی کمک میکند.»
سیدمن گفت: «کمبود سطح ویتامینهای گروه ب، که خیلیها آن را با کمخونی مرتبط میدانند، با عوارض جانبی گوناگون همراه است. اگر سطح این ویتامینها پایین باشد، ممکن است علاوه بر کمخونی با خستگی، مه مغزی، افت خلقوخو، نوروپاتی (بیحسی و گزگز) و افزایش سطح هموسیستئین مواجه شوید. از اینرو، اهمیت دریافت فولات و ویتامین ب۱۲ در سلامت خون خلاصه نمیشود و برای تندرستی هم ضروری است.»
فولات در سبزیجات دارای برگ سبز، حبوبات، مرکبات و غلات تازهآسیابشده و غنیشده و ویتامین ب۱۲ در محصولات حیوانی مانند گوشت، ماهی، تخممرغ و لبنیات یافت میشود.
بزرگسالان روزانه به حدود ۴۰۰ میکروگرم فولات و ۲.۴ میکروگرم ویتامین ب۱۲ نیاز دارند. یک فنجان عدس پخته حدود ۳۵۰ میکروگرم فولات دارد. یک وعده ماهی سالمون یا ماهی تن هم میتواند ویتامین ب۱۲ مورد نیاز روزانه بدن را تأمین کند. تخممرغ و شیر ویتامین ب۱۲ کمتری از دارند که بهترتیب به ۰٫۹ و ۰.۵ میکروگرم میرسد.
داگلاس کالمن، متخصص تغذیه، از بنیانگذاران شرکت علوم اثبات و دانشیار بالینی دانشگاه نوا ساوتایسترن، به اپک تایمز گفت: «در مصرف پروتئین نباید زیادهروی کرد. رژیمهایی مانند رژیمهای کتوژنیک و گوشتخواری، که به پروتئین حیوانی متکی هستند و میوه و سبزیجات اندکی دارند، سطح هموسیستئین را بالا میبرند؛ زیرا متیونین بیشتری وارد بدن میکنند، اما مواد مغذی لازم برای تجزیه هموسیستئین را فراهم نمیکنند.»
گیاهخوارها و وگنها هم درصورت عدم مصرف مکمل یا مواد غذایی غنیشده با خطر کمبود ویتامین ب۱۲ مواجه میشوند.
عوامل دیگری که سطح هموسیستئین را افزایش میدهند
رژیم غذایی تنها عاملی نیست که بر سطح هموسیستئین اثر میگذارد. بعضی از داروها و بیماریها هم سطح ویتامینها و سوختوساز هموسیستئین را دستخوش تغییر میکنند.
کارا هوپنر، متخصص روانپزشکی یکپارچه و عملکردی و روانداروشناسی، میگوید: «افزایش سطح هموسیستئین زمانی به توجه جدی نیاز دارد که با علائم عصبی، خطر بیماریهای قلبی و عروقی، مصرف داروهای خاص یا کمبود ویتامینهای گروه ب همراه باشد.»
سیدمن گفت: «مصرف طولانیمدت متفورمین، که برای درمان دیابت نوع دو تجویز میشود، یا داروهای کاهنده اسید معده باعث کاهش سطح ویتامین ب۱۲ میشود. متوترکسات که اغلب برای درمان سرطان و بیماریهای خودایمنی تجویز میشود و بعضی از داروهای ضدتشنج هم بر سوختوساز فولات اثر میگذارند.
سیدمن افزود: «بیماریهایی مانند سلیاک، بیماری التهابی روده، التهاب خودایمنی معده، کمخونی بدخیم و عملهای جراحی چاقی یا عملهای مربوط به دستگاه گوارش، که جذب مواد مغذی را مختل میکنند، به افزایش سطح خطر دامن میزنند.
بیماری کلیوی و اختلال عملکرد تیروئید هم فارغ از نوع رژیم غذایی باعث افزایش سطح هموسیستئین میشوند.
از اینرو، بالا بودن سطح هموسیستئین لزوماً به این معنی نیست که به فولات یا ویتامین ب۱۲ بیشتری نیاز دارید.
هوپنر به اپک تایمز گفت: «سطح هموسیستئین مثل سرنخ است و نقشی در فرایند تشخیص ندارد و باید در چارچوب شرایط کلی بیمار بررسی شود.»
وقتی خستگی برطرف نمیشود
هموسیستئین در آزمایشات خون مرسوم اندازهگیری نمیشود. ارزیابی سطح این اسیدآمینه زمانی در دستور کار قرار میگیرد که پزشکان به وجود عوامل خطر زمینهای یا اختلالات متابولیکی مشکوک باشند.
اگر نگران خستگی مداوم هستید، میتوانید با پزشکتان درباره آزمایش هموسیستئین، ویتامین ب۱۲ یا فولات مشورت کنید؛ بهویژه اگر با مه مغزی، بدخلقی، بیحسی و گزگز دستبهگریبان هستید و محدودیت غذایی دارید که به خطر کمبود مواد مغذی دامن میزند.
هوپنر گفت: «بهطور کلی، اگر علت بروز علائم در بررسیهای اولیه مشخص نشود یا بیمار با عوامل خطر دستبهگریبان باشد، بررسی وضعیت مواد مغذی در دستور کار قرار میگیرد.»
سیدمن هموسیستئین را تنها یک بخش ماجرا میداند.
او گفت: «ما نباید تصور کنیم خستگی صرفاً از استرس یا وضعیت هورمونی نشأت میگیرد و در نظر داشته باشیم که این حالت اغلب نتیجه عوامل مختلف است. اگر علائم تداوم یافتند یا عملکرد روزمرهتان را مختل کردند، میتوانید سراغ آزمایشات هدفمند بروید تا ببینید آیا رژیم غذاییتان هم در این امر دخیل است یا خیر.»
کارشناسان در یک مورد اتفاقنظر داشتند: اندازهگیری سطح هموسیستئین به درد تشخیص نمیخورد. این اسیدآمینه تنها یک بخش ماجراست که رژیم غذایی، سلامت متابولیکی، داروهای مصرفی و بیماریهای زمینهای را هم دربرمیگیرد. با اینحال، مطالعه حاضر شواهد علمی بیشتری در رابطه با تغذیه در اختیارمان میگذارد. تغذیه مناسب و فرایندهای متابولیکی مرتبط با آن بر زندگی روزمره اثر میگذارند و سطح انرژی و انگیزه ما را بالاتر میبرند.
