یافته‌های جدید در آینده انتخاب داروی روان‌پزشکی مناسب برای بیماران را آسان‌تر می‌کنند.
پژوهشگران دریافته‌اند که مصرف داروهای روان‌پزشکی با تغییراتی در امواج مغزی افراد همراه است. این موضوع در مطالعه‌ای که در ماه اوت و با بررسی بیش از ۲۴ هزار نوار مغزی انجام گرفت، نشان داده شد. نتایج این مطالعه در نشریه علمی ای‌بیومدیسین به چاپ رسید.
مگدالنا اسپونار، دانشجوی مقطع دکتری در آزمایشگاه نوروفیزیولوژی ذهن و نویسنده اصلی این مطالعه، در گفت‌و‌گو با اپک تایمز گفت: «داروهایی که برای درمان یک اختلال خاص تجویز می‌شوند، لزوماً جایگزین یکدیگر نیستند و ممکن است تأثیرات متفاوتی بر مغز داشته باشند.»
پژوهشگران نوارهای مغزی ثبت‌شده در دو بیمارستان روان‌پزشکی در ورشوی لهستان را بررسی کردند و دریافتند که بنزودیازپین‌ها، داروهای مهارکننده انتخابی بازجذب سروتونین، داروهای ضدروان‌پریشی و داروهای ضدتشنج، هرکدام الگوی متمایزی در فعالیت الکتریکی مغز ایجاد می‌کنند؛ یافته‌ای که با شیوه عملکرد متفاوت این داروها در مغز هم‌خوانی دارد.
اسپونار توضیح داد که داروهای مختلف بر انتقال‌دهنده‌های عصبی و گیرنده‌های متفاوت اثر می‌گذارند و در نتیجه الگوهای متفاوتی در نوار مغزی ایجاد می‌کنند.
اهمیت این نکته به محیط آزمایشگاه محدود نمی‌شود. انتخاب داروی روان‌پزشکی اغلب به روش آزمون و خطا انجام می‌شود: بیمار چند هفته یک دارو را مصرف می‌کند، سپس دارویش تغییر می‌کند و باید دوباره مدتی منتظر بماند. اگر در آینده بتوان از الگوهای نوار مغزی برای پیش‌بینی واکنش بیماران به داروهای مختلف استفاده کرد، فرایند یافتن درمان مناسب کوتاه‌تر خواهد شد.
تأثیر داروهای مختلف بر مغز
اسپونار گفت تغییرات این الگوها با وضعیت‌های شناختی و رفتاری گوناگونی ارتباط دارند و برخی از آن‌ها با آثار شناخته‌شده داروهای روان‌پزشکی هم‌خوانی دارند.
بنزودیازپین‌ها
بنزودیازپین‌ها نوعی آرام‌بخش هستند. این داروها فعالیت مغز و دستگاه عصبی مرکزی را کند می‌کنند، علائم اضطراب را تسکین می‌دهند و اسپاسم‌های عضلانی و تشنج را کاهش می‌دهند.
اسپونار گفت: «این مطالعه برخلاف انتظار نشان داد که بنزودیازپین‌ها فعالیت امواج بتا را افزایش می‌دهند؛ امواجی با فرکانس بالاتر که با هوشیاری و پردازش فعال اطلاعات ارتباط دارند. اما بنزودیازپین‌ها فعالیت امواج تتا و آلفا را کاهش می‌دهند؛ امواجی که با توجه، حافظه و پردازش هیجانی مرتبط هستند.»
تغییرات ثبت‌شده در نوار مغزی با نتایج یک مطالعه دیگر هم‌خوانی دارند. این مطالعه نشان داد که بنزودیازپین‌ها به افراد کمک می‌کنند سریع‌تر به خواب بروند و مدت بیشتری در خواب بمانند، اما امکان خواب عمیق و ترمیم‌کننده را از بیمار سلب می‌کنند.
اسپونار این فرضیه را مطرح کرد که افزایش توان امواج بتا در پی مصرف بنزودیازپین‌ها ممکن است با اختلال در هماهنگی حرکتی ارتباط داشته باشد؛ موضوعی که می‌تواند در پژوهش‌های آتی مورد بررسی قرار بگیرد.
داروهای مهارکننده انتخابی بازجذب سروتونین و داروهای ضدافسردگی
داروهای مهارکننده انتخابی بازجذب سروتونین نوعی داروی ضدافسردگی هستند که برای تسکین افسردگی متوسط تا شدید تجویز می‌شوند. این داروها در کنار داروهای تعدیل‌کننده و محرک سروتونین- گروه دیگری از داروهای ضدافسردگی- مورد بررسی قرار گرفتند.
نتایج مطالعه نشان داد که مصرف مهارکننده‌های انتخابی بازجذب سروتونین با افزایش هم‌زمانی فعالیت الکتریکی نواحی مختلف مغز در محدوده فرکانس بالای امواج گاما همراه است؛ الگویی که تصور می‌شود به برقراری ارتباط میان شبکه‌های مغزی کمک می‌کند. امواج گاما با حافظه، توجه، عملکرد حرکتی، پردازش حسی و پردازش ذهنی-هیجانی ارتباط دارند.
حالت تهوع، استفراغ، بی‌خوابی، خواب‌آلودگی، سردرد، کاهش میل جنسی و بی‌قراری چند نمونه از عوارض جانبی شایع این داروها هستند.
داروهای ضدروان‌پریشی و ضدتشنج
داروهای ضدروان‌پریشی و ضدتشنج به‌ترتیب عمدتاً برای درمان روان‌پریشی و تشنج تجویز می‌شوند، هرچند داروهای ضدتشنج گاهی برای درمان اختلالات اضطرابی یا دردهای عصبی هم به کار می‌روند. هردو گروه با افزایش فعالیت امواج تتا و آلفا ارتباط دارند.
امواج تتا در زمان خواب با حرکات سریع چشم و امواج آلفا معمولاً در زمان استراحت و بیداری ظاهر می‌شوند. با این‌حال، هردو گروه از امواج با شکل‌گیری حافظه ارتباط دارند.
اسپونار احتمال داد که این تغییرات احتمالاً نتیجه اثر آرام‌بخش داروها یا کاهش سرعت فرایندهای ذهنی باشند.
داروهایی که برای درمان یک اختلال خاص به کار می‌روند، ممکن است تأثیرات متفاوتی بر مغز داشته باشند و لزوماً نتوان آن‌ها را جایگزین یکدیگر کرد. برای نمونه، داروهای ضدروان‌پریشی نسل قدیم و نسل جدید، با وجود این‌که هردو در گروه داروهای ضدروان‌پریشی قرار می‌گیرند، در چندین شاخص مرتبط با نوار مغزی از جمله پیچیدگی سیگنال‌های مغزی و میزان ارتباط و هماهنگی میان نقاط مختلف مغز در محدوده امواج گاما علیه یکدیگر عمل می‌کنند.
تغییرات ثبت‌شده در نوار مغزی ممکن است نتیجه تأثیر روان‌شناختی و فیزیولوژیکی داروها باشند که بعضاً با آثار شناخته‌شده داروها و یافته‌های مطالعات دیگر هم‌خوانی دارند. با این‌حال، اسپونار تأکید دارد که هنوز برای نتیجه‌گیری درباره تأثیرات مشخص این داروها بر توجه، هیجانات یا توانایی‌های شناختی زود است. این روابط در بسیاری از موارد در حد فرضیه هستند و به پژوهش‌های بیشتری نیاز داریم.
تغییر امواج مغزی به چه معناست؟
دکتر جوآنا مانکریف، روان‌پزشک و استاد روان‌پزشکی انتقادی و اجتماعی در کالج دانشگاهی لندن، به اپک تایمز گفت: «تغییرات ثبت‌شده در نوار مغزی تأیید می‌کنند که داروهای روان‌پزشکی وضعیت طبیعی فیزیولوژیک مغز را تغییر می‌دهند. این تغییرات در نحوه تأثیرگذاری داروها بر هوشیاری، هیجانات، عملکرد ذهنی و موارد دیگر بازتاب پیدا می‌کنند.»
مانکریف تأثیر داروهای مختلف را در قالب یک الگوی کلی‌تر تشریح کرد. بسیاری از داروهای روان‌پزشکی از جمله مهارکننده‌های انتخابی بازجذب سروتونین، داروهای ضدروان‌پریشی و داروهای محرک شدت هیجانات را کاهش می‌دهند، داروهای دیگر مانند بنزودیازپین‌ها و الکل واکنش‌های هیجانی را غیرقابل‌پیش‌بینی‌تر می‌کنند و داروهای ضدروان‌پریشی اغلب سرعت فعالیت ذهنی افراد را کاهش می‌دهند. داروهای محرک هم عملکرد ذهنی افراد را در انجام کارهای ساده بهبود می‌بخشند، اما تأثیری در قبال کارهای ذهنی سخت و پیچیده ندارند و صرفاً انعطاف‌پذیری ذهنی و خلاقیت افراد را تضعیف می‌کنند.
یک داروی واحد ممکن است بر افراد مختلف تأثیر متفاوتی بگذارد. اسپونار در این‌باره گفت: «ساختار، ارتباطات و عملکرد مغز افراد با یکدیگر تفاوت دارد، زیرا این مسائل تحت تأثیر ژنتیک و تجربیات زندگی شکل می‌گیرند. حتی افرادی که مشکل مشابهی دارند، ممکن است علائم متفاوتی را تجربه کنند. از این‌رو، ممکن است دارویی با تغییر فعالیت مغز برای یک فرد مفید باشد، اما در فردی دیگر اثر مطلوبی نداشته باشد یا باعث بروز عوارض ناخواسته شود.»
اسپونار گفت: «نوار مغزی در بلندمدت می‌تواند به ابزاری مفید برای شخصی‌سازی روند درمان تبدیل شود.»
او افزود: «برای نمونه، می‌توان پیش از شروع درمان از بیمار نوار مغزی گرفت.» نوار مغزی اطلاعات بیشتری درباره فعالیت مغز در اختیار پزشک قرار می‌دهد و به شناسایی فعالیت‌های غیرمعمول، که ممکن است با علائم او ارتباط داشته باشند، کمک می‌کند.
پژوهشگران از این طریق بررسی می‌کنند که کدام داروها تأثیر بیشتری در اصلاح ناهنجاری‌ها دارند و کدام داروها تأثیر کمتری دارند.
با این‌حال، اسپونار تأکید کرد که در‌حال‌حاضر انتخاب داروی روان‌پزشکی مناسب همچنان برعهده متخصصان است و تجویز دارو براساس سوابق پزشکی بیمار، نیازهای درمانی و سنجش مزایای دارو در قبال عوارض جانبی احتمالی انجام می‌گیرد.
