پژوهشهای جدید نشان میدهند که عسل مانوکا علاوه بر ترمیم زخمها فواید دیگری هم برای سلامتی دارد.
عسل مانوکا ظاهراً تفاوت چندانی با عسل معمولی ندارد و مثل آن غلیظ است و رنگ کهربایی دارد. اما فواید این عسل که بهدلیل کمک به ترمیم زخمها شناخته میشود، فراتر از بهبود سلامت پوست است. پژوهشگران دریافتهاند که این عسل به کاهش خشکی چشم، تسکین التهاب سینوسها و حتی جلوگیری از خونریزی لثه کمک میکند.
عسل مانوکا بهدلیل خواص ضدمیکروبی و ضدالتهابی خود مورد توجه قرار گرفته است. پژوهشگران در مطالعات اخیر به فواید کمترشناختهشده آن پرداختهاند و نکاتی را در رابطه با افزودن آن به برنامه غذایی روزانه به اشتراک گذاشتهاند.
چیزی که عسل مانوکا را منحصربهفرد میکند
تینا الکساندر، متخصص تغذیه، در گفتوگو با اپک تایمز گفت: «همه عسلها مثل هم نیستند.» الکساندر افزود که عسل خام معمولی بهواسطه هیدروژن پراکسید با باکتریها مقابله میکند، اما این ترکیب بر اثر گرما، نور یا تماس با مایعات بدن بهسرعت تجزیه میشود. اما عسل مانوکا سازوکار ضدمیکروبی منحصربهفردی دارد که به «فعالیت ضدمیکروبی غیرپراکسیدی» معروف است. این سازوکار دفاعی پایداری قابلملاحظهای دارد و حتی در شرایط دشوار هم از اثربخشی قابلتوجهی برخوردار است.
عسل مانوکا از شهد درختچه مانوکا تهیه میشود که جزو گیاهان بومی نیوزیلند است. کمیاببودن این گیاه یکی از دلایل قیمت بالای عسل مانوکا بهشمار میرود. قیمت این عسل بسته به خلوص و خواص ضدمیکروبی آن متغیر است. دلیل دیگر قیمت بالای این گیاه به خواص درمانی قابلتوجه آن مربوط میشود.
عسل مانوکا حاوی مقدار زیادی متیلگلیوکسال است؛ ترکیبی با خواص ضدمیکروبی، ضدالتهابی و آنتیاکسیدانی که آن را از عسل معمولی متمایز میکند. متیلگلیوکسال نقش بسزایی در فواید درمانی عسل مانوکا دارد و به بهبود زخم، تسکین گلودرد، سرفه و حفظ سلامت دستگاه گوارش کمک میکند.
عسل معمولی معمولاً از گردهافشانی انواع مختلف گلها به دست میآید، اما عسل مانوکا فقط از شهد درختچه مانوکا تهیه میشود. درختچه مانوکا فقط چند هفته در سال گل میدهد و عمدتاً در مناطق دورافتاده نیوزیلند رشد میکند. عسل مانوکا معمولاً تیرهتر و غلیظتر از عسل معمولی است که به میزان تیکسوتروپی یا روانوَردی آن مربوط میشود. این عسل در دمای اتاق حالت نسبتاً جامد دارد، اما بعد از همزدن روانتر میشود و شکل مایع به خودش میگیرد.
اگر میخواهید از فواید عسل مانوکا استفاده کنید و از اصل بودن آن مطمئن شوید، باید به شاخص یواماف که روی برچسب محصول قید میشود توجه کنید. یواماف یا همان فاکتور منحصربهفرد مانوکا یک شاخص درجهبندی بینالمللی است که از سوی انجمن عسل مانوکا و با هدف تأیید خلوص، اثربخشی و اصالت عسل مانوکای نیوزیلند طراحی شده است. شاخص یواماف عسل مانوکا بین ۵ تا ۲۵ است که غلظت متیلگلیوکسال و قدرت ضدمیکروبی عسل را نشان میدهد.
فواید احتمالی عسل مانوکا برای سلامت چشمها
مطالعه جدید نشریه پیشگامان چشمپزشکی نشان میدهد که عسل مانوکا در کاهش عوارض جراحی از جمله عمل خشکی چشم نسبت به قطرههای چشمی رایج بهتر عمل میکند.
دکتر ناتاشا هرتز، چشمپزشک و سخنگوی آکادمی چشمپزشکی آمریکا، به اپک تایمز گفت: «خشکی چشم بسیار شایع است و میلیونها آمریکایی را درگیر کرده است.»
این مطالعه نشان داد که قطرههای چشمی حاوی عسل مانوکا در کاهش عوارض جراحی آبمروارید، التهاب و علائم خشکی چشم بهتر از اشک مصنوعی عمل میکنند.
پژوهشگران درد این مطالعه آیندهنگر و کنترلشده به بررسی ۵۳ بیمار پرداختند که یکی از چشمهای آنها بهدلیل آبمروارید جراحی شده بود. جراحی آبمروارید یکی از رایجترین عملهای چشم در آمریکا و جهان به شمار میرود و معمولاً باعث خشکی چشم میشود. پژوهشگران قطره چشمی حاوی عسل مانوکا را با اشک مصنوعی حاوی سدیم هیالورونیت مقایسه کردند تا شدت عوارض جراحی را بررسی کنند.
۲۵ بیمار از قطرههای حاوی عسل مانوکا و ۲۸ بیمار از قطرههای استاندارد حاوی سدیم هیالورونیت استفاده کردند که از ترکیبات رایج اشک مصنوعی بهشمار میرود. پژوهشگران میزان خشکی و تحریکپذیری، قرمزی و التهاب چشم و میزان پایداری لایه اشکی را از قبل از عمل تا یک ماه بعد از عمل در چند مرحله مختلف ارزیابی کردند.
بیماران گروه عسل مانوکا یک ماه بعد از عمل گفتند که خشکی و تحریکپذیری کمتری را تجربه میکنند، احساس آرامش بیشتری در چشم خود دارند و با قرمزی و التهاب کمتری دستبهگریبان هستند.
پژوهشگران تأکید کردند که تعداد داوطلبان و مدت زمان مطالعه آنها محدود بوده است. آنها نتایج مطالعه را زمینهسازِ طرح فرضیههای جدید دانستند. یافتهها نویدبخش هستند، اما پیش از نتیجهگیری قطعی باید در مطالعات بزرگتر و طولانیتر مورد تأیید قرار بگیرند.
هرتز با اشاره به محدودیتهای این مطالعه گفت که فقدان گروه کنترل و نامشخصبودن استفاده از قطرههای چشمی و نوع قطرههای مصرفی میتواند نتایج را دستخوش تغییر کند.
محصولاتی مانند آپتامیل که حاوی عسل مانوکا هستند، بهصورت قطره و ژل برای درمان بیماریهای چشمی عرضه میشوند. با اینحال، هرتز یادآور شد که قطرههای حاوی عسل مانوکا هنوز تأییدیه سازمان غذا و داروی آمریکا را دریافت نکردهاند، زیرا نام این عسل در فهرست ترکیبات مجاز داروهای چشمی بدون نسخه درج نشده است. هرتز تأکید کرد افرادی که قصد استفاده از این محصولات را دارند، بهتر است قبل از مصرف با چشمپزشک خود مشورت کنند و نظر تخصصی پزشکشان را جویا شوند.
فواید عسل مانوکا برای مجاری بینی و سینوسها
از عسل مانوکا بهدلیل خواص ضدمیکروبی و ضدالتهابی برای کمک به کاهش علائم سرماخوردگی و آنفلوآنزا استفاده میشود. اثر ضدباکتریایی این عسل که عمدتاً از مقدار بالای پلیفنلها و غلظت بسیار زیاد متیلگلیوکسال نشأت میگیرد، از بدن در برابر تنش اکسایشی و التهاب محافظت میکند، باکتریها را از بین میبرد و از رشد آنها جلوگیری میکند.
از اینرو، عسل مانوکا انتخابی مؤثر برای مقابله با عوامل بیماریزای مجاری بینی از جمله باکتریهای مقاوم به آنتیبیوتیک است، زیرا برخلاف آنتیبیوتیکهای رایج باعث ایجاد مقاومت باکتریایی نمیشود. بسیاری از داروهای ضدباکتریایی رایج از طریق یک سازوکار مشخص به باکتریها حمله میکنند. از اینرو، باکتریها به مرور زمان خود را با آنها سازگار کرده و مقاوم میشوند. اما عسل مانوکا همزمان از چند سازوکار مختلف برای مقابله با باکتریها استفاده میکند. پژوهشگران باکتریهایی را که در معرض عسل مانوکا بودهاند بررسی کرده و تاکنون با مقاومت باکتریایی مواجه نشدهاند.
تحقیقات آزمایشگاهی نشان داده که عسل مانوکا از فعالیت ویروس آنفلوآنزا جلوگیری میکند. مطالعهای در سال ۲۰۱۴ با بررسی انواع عسل در بیماران مبتلا به آنفلوآنزا نشان داد که عسل مانوکا بیشترین اثربخشی را دارد و احتمال تکثیر ویروس را بهشدت کاهش میدهد.
همچنین زمانی که عسل مانوکا بههمراه داروهای ضدویروسی اوسلتامیویر و زانامیویر تجویز شد، دوز لازم برای دستیابی به اثر درمانی مشابه تقریباً به یکهزارم دوز معمول کاهش یافت.
مطالعه دیگری با بررسی ۱۹ بیمار مبتلا به رینیت آتروفیک اولیه انجام گرفت؛ بیماری مزمنی که بافت بینی و غدد تولیدکننده مخاط به موجب آن بهتدریج تحلیل میروند. پژوهشگران بهمدت ۸ هفته از اسپری حاوی ۱۰ درصد عسل مانوکا و یک محلول نمکی استفاده کردند و داوطلبان را معیار ارزیابی قرار دادند. نتایج نشان داد که گروه عسل مانوکا نتیجه بهتری گرفت و با کاهش التهاب مخاط بینی و افزایش باکتریهای مفید میکروبیوم بینی مواجه شد.
درحالحاضر چندین نوع اسپری بینی حاوی عسل مانوکا در دسترس هستند که معمولاً از ترکیب عسل مانوکا و یک محلول نمکی تهیه میشوند. این محصولات به مرطوب نگهداشتن مجاری بینی، پاکسازی محرکهای موجود در هوا از داخل بینی، کاهش گرفتگی بینی و مقابله با باکتریها کمک میکنند. البته میزان اثربخشی و غلظت متیلگلیوکسال در محصولات مختلف متفاوت است. افرادی که عفونتهای مزمن دارند، باید بهجای خوددرمانی با پزشک یا متخصص گوش و حلق و بینی مشورت کنند.
فواید عسل مانوکا برای سلامت دهان و دندان
شاید استفاده از یک ماده شیرین برای مراقبت از دهان و دندان در نگاه اول عجیب به نظر برسد، اما تأثیر عسل مانوکا با قندهای تصفیهشده تفاوت دارد. پژوهشگران عسل مانوکا را مادهای طبیعی و سرشار از ترکیبات مغذی میدانند، نه چیزی که صرفاً بهعنوان شیرینکننده مصرف میشود.
مطالعات مختلف نشان دادهاند که عسل مانوکا از رشد باکتریهای مضر دهان جلوگیری میکند، تشکیل پلاکهای دندانی را به حداقل میرساند و به بهبود التهاب لثه کمک میکند. این عسل همچنین برای افرادی که از خشکی دهان رنج میبرند مفید است.
یک کارآزمایی تصادفی کنترلشده در سال ۲۰۲۵ با بررسی ۴۲ سالمند مبتلا به خشکی دهان نشان داد که دهانشویههای حاوی عسل مانوکا در مقایسه با دهانشویههای حاوی عسل معمولی یا محلول نمکی عملکرد بهتری در افزایش ترشح بزاق داشته و داوطلبان هم رضایت بیشتری از آنها داشتند.
مطالعه دیگری نشان داد که عسل مانوکا در کاهش پلاکهای دندانی از آدامسهای حاوی زایلیتول مؤثرتر بود و عملکردی مشابه دهانشویه کلرهگزیدین داشت؛ ضدعفونیکننده مؤثری که معمولاً برای کاهش خونریزی لثه، کنترل التهاب لثه و ترمیم بافت دهان بعد از کارهای دندانپزشکی تجویز میشود.
پژوهشگران در یک مطالعه مقدماتی کوچک با ارزیابی داوطلبانی که بعد از هروعده روزانه سه مرتبه و هرمرتبه بهمدت ۱۰ دقیقه از آدامسهای حاوی عسل مانوکا استفاده میکردند، نشان دادند که این افراد در مقایسه با کسانی که آدامس بدون قند میجویدند، بعد از ۲۱ روز با کاهش قابلتوجه پلاکهای دندانی و خونریزی لثه مواجه شدند.
عسل مانوکا بهدلیل خواص ضدمیکروبی و ضدالتهابی قابلتوجهی که دارد، بهطور کلی برای تسکین گلودرد مصرف میشود. غلظت بالای این عسل باعث میشود که جداره گلو را بپوشاند، بافتهای ملتهب را تسکین دهد و باکتریهای عامل گلودرد مانند استرپتوکوک موتانس را بهشکل مؤثر از میان ببرد. طرز مصرف معمول عسل مانوکا به اینصورت است که ۱ تا ۲ قاشق غذاخوری عسل را بهصورت مستقیم یا به همراه آب و چای گرم میل میکنند.
مقدار مصرف و نکات احتیاطی
قبل از آنکه عسل مانوکا را به برنامه روزانه خود اضافه کنید، بهتر است نکات زیر را در نظر بگیرید.
مقدار معمول مصرف عسل مانوکا ۱ تا ۲ قاشق چایخوری است.
الکساندر گفت: «مصرف بیشتر باعث افزایش محسوس قند خون و انسولین میشود و فقط مقدار کالری دریافتی را افزایش میدهد، اما فایده درمانی بیشتری ندارد.»
مصرف عسل مانوکا مانند عسلهای دیگر به کودکان زیر ۱۲ ماه توصیه نمیشود، زیرا خطر ابتلا به بوتولیسم در کمین است.
افراد مبتلا به دیابت هم باید در مصرف این عسل احتیاط کنند، زیرا قند بسیار بالایی دارد.
الکساندر گفت: «عسل نوعی قند افزوده است و عمدتاً از فروکتوز و گلوکز با شاخص قندخونی بالا تشکیل شده است. از اینرو، بهتر است از آن بهعنوان یک ماده با کاربرد درمانی مشخص استفاده کنید و آن را به چشم یک مکمل روزانه برای حفظ سلامتی نبینید.»
زیادهروی در مصرف عسل مانوکا باعث بروز عوارض گوارشی مانند نفخ میشود و مصرف بسیار زیاد آن اثر ملیّن دارد.
عسل از دیرباز جایگاه ویژهای در طب سنتی کشورهای مختلف داشته است، اما عسل مانوکا نسخهای بسیار قویتر از عسل معمولی است که خواص درمانی مضاعف دارد. با توجه به طیف گسترده فواید بالقوهای که عسل مانوکا برای سلامتی دارد، داشتن آن در آشپزخانه و جعبه داروهای خانگی مفید خواهد بود.
