با بسته شدن مؤثر تنگه هرمز توسط جمهوری اسلامی، قیمت نفت خام و بنزین از زمان آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران در ۲۸ فوریه بهشدت افزایش یافته است.
در حالی که مذاکرات میان ایالات متحده و جمهوری اسلامی برای پایان دادن به جنگ ادامه دارد، یک کارشناس صنعت پیشبینی میکند فشار صعودی بر قیمت نفت برای دههها ادامه خواهد داشت؛ او دلیل این موضوع را کمبود سرمایهگذاری ساختاری در صنعت نفت عنوان میکند.
نفت خام وست تگزاس اینترمدیت آمریکا در ۲۷ مارس با قیمت ۹۹.۶۴ دلار در هر بشکه بسته شد که بیش از ۴۸ درصد بالاتر از سطح پیش از جنگ، حدود ۶۷ دلار در هر بشکه، است. شاخص نفت برنت نیز با قیمت ۱۰۵.۳۲ دلار بسته شد که ۴۶ درصد افزایش نشان میدهد.
در همین حال، میانگین قیمت ملی بنزین معمولی در آمریکا در ۲۹ مارس به ۳.۹۸ دلار در هر گالن رسید که نزدیک به یک دلار بیشتر از ۲.۹۸۳ دلار در یک ماه پیش است.
اسکیپ یورک، پژوهشگر غیرمقیم در حوزه انرژی و نفت جهانی در مؤسسه بیکر، اخیراً در گفتوگو با سیامک خرمی، مجری برنامه «مارکت اینسایدر» اپک تایمز، درباره نقش حیاتی تنگه هرمز و روندهای کوتاهمدت و بلندمدت قیمت نفت توضیح داد.
تهدیدی تاریخی
یورک اشاره کرد که حتی پیش از این درگیری نیز عبور از تنگه هرمز میتوانست چالشبرانگیز باشد.
بر اساس اعلام آژانس بینالمللی انرژی، در باریکترین نقطه تنگه با عرضی حدود ۴۸ کیلومتر، مسیرهای قابل کشتیرانی تنها حدود ۳ کیلومتر در هر جهت عرض دارند.
در نتیجه، به گفته یورک، کشتیهای بزرگ اغلب مجبورند بهصورت تکستون حرکت کنند و فاصله زیادی از یکدیگر حفظ کنند تا در صورت وقوع شرایط اضطراری یا حمله، امکان مانور داشته باشند.
او گفت: «سالها همیشه این خطر وجود داشت که تهدید به بسته شدن تنگه هرمز مطرح شود. اما هیچوقت واقعاً محقق نشده بود. این بار اما واقعاً اتفاق افتاد.»
یورک گفت ترس از حمله احتمالی ایران به کشتیها باعث شده بسیاری از شرکتهای بیمه، پوشش بیمهای خود را لغو کنند. در نتیجه، کشتیهایی که داخل تنگه بودند گرفتار شدند و کشتیهای خارج از خلیج فارس نیز تمایلی به ورود نداشتند.
بر اساس آژانس بینالمللی انرژی، در سال ۲۰۲۵ بهطور میانگین روزانه ۲۰ میلیون بشکه نفت خام و فرآوردههای نفتی از این آبراه عبور میکرد که بخش عمده آن به مقصد آسیا بود. همچنین حدود ۲۰ درصد از عرضه جهانی گاز طبیعی مایع نیز از این تنگه صادر میشد که بیشتر آن نیز به آسیا میرفت.
یورک گفت: «ما اکنون شاهد فشار واقعی بر مصرفکنندگان انرژی نفتی هستیم، چه در حوزه نفت خام، چه فرآوردههای نفتی و چه گاز طبیعی.» او افزود با ادامه درگیری، اختلال در عرضه در حال گسترش به سراسر جهان است، زیرا مصرفکنندگان آسیایی به دنبال منابع جایگزین هستند.
او گفت اگر درگیری ادامه پیدا کند، احتمالاً از اواخر آوریل و در ماه مه تغییراتی در الگوهای حملونقل مشاهده خواهد شد.
«یک نگرانی امنیت ملی»
یورک گفت پیش از رونق نفت شیل در اواسط دهه ۲۰۰۰، ایالات متحده وابستگی زیادی به منطقه خلیج فارس برای تأمین نفت خام داشت و روزانه حدود ۵ تا ۶ میلیون بشکه وارد میکرد. اما پس از آن، واردات آمریکا از این منطقه بهشدت کاهش یافت.
رونق نفت شیل آمریکا—که «انقلاب شیل» نیز نامیده میشود—در سال ۲۰۰۴ در منطقه بارنت شیل با بهکارگیری روشهای نوین حفاری مانند شکست هیدرولیکی و حفاری افقی آغاز شد و بعدها تولید داخلی نفت خام را بهطور چشمگیری افزایش داد.
اداره اطلاعات انرژی آمریکا برآورد کرده است که ایالات متحده در سال ۲۰۲۳ حدود ۳.۰۴ میلیارد بشکه نفت خام تولید کرده، یعنی حدود ۸.۳۲ میلیون بشکه در روز، که مستقیماً از منابع شیل به دست آمده است. نفت شیل حدود ۶۴ درصد از کل تولید نفت خام آمریکا را تشکیل میداد.
در سال ۲۰۲۵، آمریکا بهطور میانگین روزانه ۴۹۰ هزار بشکه نفت خام و فرآوردههای نفتی از منطقه خلیج فارس وارد کرده است. یورک گفت بیشتر این واردات اکنون به ایالت کالیفرنیا میرود.
او افزود: «ما تا حد زیادی وابستگی خود را به تنگه هرمز کاهش دادهایم؛ اما متحدان و شرکای ما در اروپا و آسیا همچنان بهشدت به این تنگه وابستهاند.»
او گفت: «بنابراین از منظر امنیت ملی، حتی اگر ما به آن حجم نیاز نداشته باشیم، دوستان و متحدان ما نیاز دارند. به همین دلیل این موضوع یک نگرانی امنیت ملی برای آمریکا است.»
یورک اشاره کرد که قیمت بنزین در آمریکا نیز افزایش یافته، زیرا ساحل شرقی آمریکا پیشتر بخش زیادی از بنزین خود را از پالایشگاههای اروپایی وارد میکرد و اروپا بهشدت به نفت خاورمیانه وابسته بود. با بسته شدن تنگه هرمز، پالایشگاههای اروپا با کمبود نفت خام مواجه شدند.
در نتیجه، عرضه بنزین به آمریکا بهسرعت کاهش یافت. او گفت: «در نتیجه همه قیمتها خیلی سریع افزایش مییابند، و این همان چیزی است که اکنون در آمریکا شاهد آن هستیم.»
نبود واکنش سریع از سوی شیل
یورک گفت افزایش تولید نفت در کوتاهمدت بسیار دشوار است.
او گفت: «این کار زمان زیادی میبرد. به همین دلیل انتظار نمیرود در کوتاهمدت افزایش قابلتوجهی در عرضه تولید خارج از خاورمیانه ببینیم، و به همین خاطر بیش از پیش به ذخایر استراتژیک نفت و برداشت از آنها تکیه میکنیم.»
او افزود صنعت نفت شیل آمریکا هنوز واکنش گستردهای نشان نداده است.
او گفت: «تعداد دکلهای حفاری تنها سه عدد افزایش یافته است.»
به گفته یورک، این وضعیت ادعاهایی را که از زمان همهگیری کووید-۱۹ مطرح شده تأیید میکند؛ مبنی بر اینکه زنجیره تأمین در صنعت شیل بسیار محدود است، بهویژه در زمینه کمبود نیروی کار.
او گفت: «این احتمالاً توضیح میدهد چرا شاهد افزایش چشمگیر دکلها و تیمهای تکمیل حفاری نیستیم.»
روند قیمتها پس از جنگ
یورک برای پیشبینی روند قیمت نفت پس از جنگ، دو سناریو را بررسی کرد: یکی پایان حکومت فعلی ایران و دیگری ادامه آن.
او گفت: «در هر دو سناریو، قیمت نفت نسبت به سطح فعلی کاهش خواهد یافت. فکر میکنم در سناریوی اول کاهش بیشتر باشد، اما فکر نمیکنم دوباره به محدوده ۶۰ دلار بازگردد.»
او افزود یکی از عواملی که پیش از جنگ قیمت نفت را در حدود ۶۰ دلار نگه داشته بود، انباشت بزرگ ذخایر در اواخر ۲۰۲۴ و طی سال ۲۰۲۵ بود. او گفت: «اکنون در حال مصرف آن ذخایر هستیم، بنابراین بازار کمی فشردهتر خواهد شد.»
او برآورد کرد اگر حکومت فعلی کنار برود، قیمت نفت ممکن است به حدود ۷۰ تا ۷۵ دلار در هر بشکه کاهش یابد. اما اگر این حکومت باقی بماند، بهدلیل خطر بسته شدن مجدد تنگه، ۵ تا ۱۰ دلار به قیمت هر بشکه افزوده خواهد شد.
او گفت: «نظریه من این است که تا وقتی حکومت فعلی باقی بماند، حق بیمه ریسک برای نفت خاورمیانه بالاتر از سطح پیش از جنگ خواهد بود.»
یورک افزود منحنی قیمتهای آتی نشان میدهد قیمت نفت وست تگزاس اینترمدیت تا سال ۲۰۲۶ و حتی ۲۰۲۷ بالای ۸۰ دلار در هر بشکه باقی خواهد ماند، زیرا تأخیر در عرضه حتی پس از پایان جنگ ادامه خواهد داشت.
او چند دلیل برای این تأخیر برشمرد: نخست، تنگه هرمز باید بازگشایی شود. دوم، باید اطمینان حاصل شود که عبور از آن امن است. سوم، کشتیهایی که در تنگه گیر افتادهاند باید تخلیه شوند تا کشتیهای منتظر بتوانند وارد شوند.
او گفت بازگشت این جریان احتمالاً چند هفته طول خواهد کشید.
اما او هشدار داد اگر تأسیسات نفتی در جریان تشدید درگیری آسیب جدی ببینند، بازگرداندن حجم عبور نفت و فرآوردهها به سطح ۲۰ تا ۲۲ میلیون بشکه در روز زمان بسیار بیشتری خواهد برد.
او گفت: «فکر میکنم بازار همین سناریو را در قیمتها لحاظ کرده است—اینکه تأسیسات آسیب خواهند دید و تعمیر آنها ماهها زمان میبرد. به همین دلیل قیمت نفت در باقی سال ۲۰۲۶ و حتی تا ۲۰۲۷ بالا میماند.»
اسحاق دار، وزیر خارجه پاکستان، در پستی در شبکه ایکس در ۲۸ مارس اعلام کرد جمهوری اسلامی موافقت کرده است به ۲۰ کشتی با پرچم پاکستان اجازه عبور از تنگه را بدهد. این اقدام دو روز پس از آن انجام شد که دونالد ترامپ اعلام کرد ایران به ۱۰ نفتکش اجازه عبور داده است.
ترامپ اخیراً از پیشرفت در مذاکرات با تهران برای پایان جنگ سخن گفته، اما مقامهای جمهوری اسلامی اهمیت این ارتباطات را کماهمیت جلوه دادهاند.
کمبود سرمایهگذاری ساختاری
یورک گفت در بلندمدت، فشار صعودی بر قیمت نفت تا دهههای ۲۰۳۰ و ۲۰۴۰ ادامه خواهد داشت؛ او دلیل این موضوع را بیش از یک دهه کمبود سرمایهگذاری در صنعت نفت در پی سیاستهای «کربن صفر» در غرب دانست.
توافق پاریس که در سال ۲۰۱۵ توسط ۱۹۶ طرف امضا شد، روند حرکت بهسوی انرژیهای پاک را تسریع کرد. اتحادیه اروپا و دولت بایدن هدف دستیابی به انتشار خالص صفر تا سال ۲۰۵۰ را تعیین کرده بودند.
ایالات متحده در دوره اول ریاستجمهوری ترامپ از این توافق خارج شد؛ او گفته بود این توافق میتواند تا سال ۲۰۴۰ حدود ۳ تریلیون دلار از تولید ناخالص داخلی آمریکا بکاهد و ۶.۵ میلیون شغل را از بین ببرد، در حالی که کشورهایی مانند چین و هند همچنان به افزایش انتشار ادامه میدهند. در دوره بایدن، آمریکا دوباره به توافق بازگشت و در سال ۲۰۲۵ پس از آغاز دوره دوم ترامپ دوباره از آن خارج شد.
یورک گفت در دهه گذشته، بسیاری از شرکتهای بالادستی نفت سرمایهگذاریهای خود را متوقف کردند، «گویی که کربن صفر تا ۲۰۴۰ یا ۲۰۵۰ واقعاً محقق خواهد شد.» او افزود با وجود کند شدن این روند، الگوی سرمایهگذاری هنوز تغییر نکرده است.
او گفت تبدیل سرمایهگذاری به تولید زمانبر است—«پنج، هفت یا حتی ۱۰ سال.» بنابراین اگر تقاضای نفت با نرخ فعلی—حدود ۸۰۰ هزار تا یک میلیون بشکه در روز—ادامه یابد، عرضه در دهه ۲۰۳۰ بسیار محدودتر خواهد شد.
او گفت: «این موضوع فشار صعودی بر قیمتها وارد خواهد کرد.»
در همین حال، یورک گفت عوامل زمینشناسی نیز به افزایش قیمت نفت کمک خواهند کرد.
او گفت: «قیمت نفت همیشه رقابتی میان فناوری و زمینشناسی است، و در نهایت زمینشناسی پیروز میشود؛ چون با وجود پیشرفتهای فناورانه چشمگیر—کارهایی که امروز در صنعت انجام میدهیم حتی پنج یا ۱۰ سال پیش قابل تصور نبود—در نهایت محدودیتهای زمینشناسی تعیینکننده هستند.»
