با خوردن خوراکیهای مغذی، اجتناب از مواد شیمیایی و افزودنیهای مضر و بازنگری در مصرف داروها میتوان در مسیر سلامتی روده قدم برداشت.
وقتی لیندای ۵۲ ساله وارد دوره یائسگی شد، انتظار داشت دچار گرگرفتگی و اختلالات خواب شود، اما تصور نمیکرد با خستگی و نفخ مداوم دستبهگریبان شود و حس کند مشکل حادتری دارد. آزمایش میکروبیوم روده او نشان داد مشکل دیگری هم وجود دارد: رشد بیشازحد باکتریهای مضر در روده کوچک.
دکتر ویلیام دیویس، متخصص قلب و نویسنده کتاب «ابرروده»، میگوید: «این پدیدهای است که روزبهروز شایعتر میشود. با افزایش سن خانمها، بهویژه در دوران یائسگی و بعد از آن، ترکیب میکروبیوم به شکل زیانباری تغییر میکند که نقش پررنگی در التهاب، سوختوساز هورمونها و حتی خطر ابتلا به سرطان دارد.»
میکروبیوم روده: یک اکوسیستم پنهان با نقشی مهم
روده میزبان تریلیونها میکروب- باکتریها، قارچها و دیگر ارگانیسمها- است که نقش بسزایی در فرایند هضم، جذب مواد مغذی، عملکرد ایمنی و حفظ سلامت سد روده دارند.
با اینحال، سبک زندگی مدرن به مرور زمان این اکوسیستم ظریف را تضعیف میکند. غذاهای فرآوریشده، مواد نگهدارنده، آب کلردار، امولسیفایرها، آنتیبیوتیکها، گلیفوسات و استرس میتوانند تنوع میکروبی را به تدریج به حداقل برسانند.
یکی از تغییرات قابلتوجهی که رخ میدهد این است که سطح پروتئوباکتریا افزایش مییابد؛ باکتریهایی که با آلودگی مدفوعی و التهاب ارتباط دارند. دیویس میگوید: «من این پدیده را «آلودگی مدفوعی آمریکا» مینامم. ما شاهد نفوذ میکروبهایی هستیم که به روده بزرگ تعلق دارند و برخلاف انتظار وارد روده کوچک میشوند.»
این پدیده، که به رشد بیشازحد باکتریهای روده کوچک اطلاق میشود، بسیار شایع است و باعث التهاب مزمن و خفیف میشود. شواهد زیادی نشان میدهند که این پدیده خطر ابتلا به بعضی از موارد سرطان را افزایش میدهد.
نقش میکروبهای روده در افزایش خطر ابتلا به سرطان
دیویس میگوید: «خطر ابتلا به سرطان در ژنها خلاصه نمیشود، بلکه به میکروبهای درون بدن نیز بستگی دارد.»
روده کوچک برای جذب مواد مغذی طراحی شده است. وقتی میکروبهای مدفوع در این بخش به شکل افراطی رشد میکنند، بهسرعت از بین میروند و اندوتوکسینها را وارد جریان خون میکنند و باعث اندوتوکسمی میشوند.
دیویس میگوید: «اندوتوکسمی مانند روشن کردن یک آتش کوچک درون بدن است. این پدیده باعث التهاب میشود، به روند پیری سرعت میبخشد، سوختوساز را مختل میکند و خطر ابتلا به سرطان را افزایش میدهد.»
تحقیقات نشان میدهند خانمهایی که با سرطان پستان دستبهگریبان هستند، اغلب با رشد بیشازحد باکتریهای مدفوعی در روده، سطح بالای اندوتوکسینها در خون و میکروبهایی دستوپنجه نرم میکنند که استروژن را به شکل مخرب متابولیزه میکنند.
ترکیب التهاب و تغییر سوختوساز هورمونها بستری ایجاد میکند که ممکن است زمینهسازِ رشد تومور شود. دیویس میگوید: «این میکروبها میتوانند استروژن را به اشکال سرطانزا تبدیل کنند که جزو عوامل خطر جدی سرطان پستان است.» استروژن میتواند بهعنوان محرک رشد عمل کند، زیرا به گیرندههای سلولهای سرطانی پستان میچسبد و باعث تکثیر آنها میشود.
ارتباط استروژن و میکروبیوم
بعد از یائسگی که سطح استروژن بهطور طبیعی کاهش مییابد، بعضی از میکروبهای مضر روده همچنان تأثیرگذار عمل میکنند و با تولید آنزیم بتا-گلوکورونیداز باعث فعالسازی دوباره استروژن شده و بستر مورد نیاز سرطان را فراهم میکنند.
دیویس میگوید: «اختلال میکروبیوم صرفاً نشانه وضعیت سلامتی شما نیست، بلکه به نوبه خود بر سلامتی اثر میگذارد. وقتی میکروبها استروژن را از نو فعال میکنند، آن را به شکلی درمیآورند که احتمال ابتلا به سرطان پستان افزایش مییابد.»
این یکی از دلایلی است که باعث میشود خطر سرطان پستان بعد از یائسگی به شدت افزایش پیدا کند. مشکل در کاهش سطح هورمونها خلاصه نمیشود، بلکه نحوه سوختوساز هورمونها نیز حائز اهمیت است.
سرطان پستان واضحترین مثال است، اما ارتباط بین اختلال میکروبی روده و سرطان به پستان محدود نمیشود:
- سرطان روده بزرگ: بعضی از میکروبهای دهانی مانند فوزوباکتریوم نوکلئاتوم به روده بزرگ منتقل شده و به روند رشد تومور سرعت میبخشند.
- سرطانهای اندومتر و رحم: اختلال در سوختوساز استروژن بافتهای حساس به هورمون را تحت تأثیر قرار میدهد.
- التهاب سیستمیک: اندوتوکسمی بستری میسازد که رشد تومور را در سایر اندامها تسهیل میکند.
چرا زندگی مدرن به روده آسیب میرساند
دستاوردهای جامعه مدرن راحتی و آسایش را به ارمغان آوردهاند، اما ناخواسته باعث ظهور عوامل محیطی و غذایی جدیدی شدهاند که به رشد باکتریهای مضر و تضعیف سلامت روده دامن میزنند.
رژیمهای فرآوریشده
غذاهای فوقفرآوریشده مانند کوکی، چیپس، نوشابه و غذاهای منجمد اغلب حاوی امولسیفایرهایی مانند پلیسوربات ۸۰ و کربوکسی متیل سلولز هستند. این ترکیبات لایه مخاطی محافظ روده را تضعیف کرده و میکروبیوم را مملوء از باکتریهای مضر میکنند.
بسیاری از این خوراکیها حاوی نگهدارندههایی مانند دیبوتیل هیدروکسی تولوئن، بوتیلیتد هیدروکسی آنیزول و سدیم بنزوات هستند که غذا را تازه نگهمیدارند، اما درون روده بهعنوان عوامل ضدمیکروبی عمل کرده و باکتریهای مفید را از بین میبرند.
دیویس میگوید: «متأسفانه رژیم غذایی آمریکاییها به سمت غذاهای فوقفرآوریشده سوق پیدا کرده است. برآورد میشود که آمریکاییها بین سالهای ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۳ حدود ۵۵ درصد از کالری روزانه خود را از طریق همین اقلام دریافت کردهاند. این نرخ در بین نسل جوان بهمراتب بیشتر است.»
سموم و داروها
پرفلوئوروآلکیلها، یا «مواد شیمیایی ماندگار»، که در ظروف نچسب و محصولات ضدآب کاربرد دارند، در بدن باقی میمانند و تعادل هورمونی را مختل میکنند.
گلیفوسات، ماده فعال علفکش راندآپ، بهعنوان یک آنتیبیوتیک عمل میکند و باکتریهای مفید را از بین میبرد و باکتریهای مضر را حفظ میکند.
داروهای مهار اسید معده مانند مسدودکنندههای اچ۲ و مهارکنندگان پمپ پروتونی امکان انتقال باکتریهای دهانی به اندامهای تحتانی را فراهم کرده و باعث استقرار آنها در معده و روده کوچک میشوند. دیویس میگوید: «دهان بعد از روده بزرگ بیشترین تراکم میکروبی را دارد.»
احیای تعادل: پیشگیری با تمرکز بر روده
پیشگیری سنتی از سرطان بهطور عمده بر غربالگری و درمان تمرکز دارد، اما دیویس معتقد است که سلامت روده ابزار قدرتمندی است که در امر پیشگیری چندان مورد توجه نبوده است.
۱. احیای باکتریهای مفید
میکروبهای مفید مانند لاکتوباسیلوس روتری و لاکتوباسیلوس گاسری بهطور طبیعی در روده انسان یافت میشوند، اما میتوان آنها را به کمک مواد غذایی خاص، مکملها و ترکیبات پروبیوتیک بازتولید کرد. این باکتریها اغلب در کپسولها یا پودرهای پروبیوتیک یافت میشوند و در غذاهای تخمیری مانند ماست، کفیر، کلم ترش و بعضی از محصولات لبنی نیز به مقدار ناچیز وجود دارند.
پروبیوتیکها در روده کوچک مستقر شده و جلوی رشد باکتریهای مضر را میگیرند. دیویس میگوید: «وقتی این میکروبها را بازسازی میکنیم، نهتنها روند هضم را بهبود میبخشیم، بلکه سطح التهاب را هم کاهش میدهیم و فرایند سوختوساز استروژن را احیا میکنیم.»
۲. تغذیه میکروبهای مفید
فیبرهای پریبیوتیک مانند اینولین، فرکتوالیگوساکاریدها، گالاکتوالیگوساکاریدها و پکتین به تغذیه میکروبهای مفید کمک کرده و سد روده را تقویت میکنند.
۳. کاهش عوامل مختلکننده میکروبیوم
حذف مواد نگهدارنده، امولسیفایرها، غذاهای فوقفرآوریشده و سموم محیطی مانند گلیفوسات به اکوسیستم روده فرصت بازیابی میدهد. دیویس میگوید: «قرار گرفتن در معرض این ترکیبات جدید بهتدریج اکوسیستم بدن ما را دستخوش تغییر کرده است. از اینرو، پاکسازی اکوسیستم ضروری است.»
۴. تقویت سد روده
لایه مخاطی سالم از روده در برابر اندوتوکسمی محافظت میکند. هیالورونیک اسید که در پوست و احشاء حیوانی یافت میشود یا در قالب مکمل وارد بدن میشود، به بازسازی این سد و تقویت میکروبهای مفید مانند آکرمانسیا موسینفیلا کمک میکند.
گامهای عملی ساده
چند راهکار وجود دارد که میتوانید برای بازسازی میکروبیوم و تقویت سد محافظ روده از آنها استفاده کنید:
- رژیم غذایی متنوع و سرشار از فیبر با کمترین غذاهای فرآوریشده.
- غذاهای تخمیری یا سویههای هدفمند پروبیوتیک را در برنامه غذایی خود بگنجانید. لاکتوباسیلوس گاسری به کاهش گرگرفتگی و تعریق شبانه که جزو علائم رایج یائسگی هستند کمک میکند.
- در خانه با استفاده از لبنیات پرچرب یا شیر نارگیل «ماست سیبو» تهیه کنید که برای تقویت باکتریهای مفید عالی است. دیویس با استناد به تجربه بالینی خود گفت که مصرف روزانه این ماست در ۹۰ درصد از موارد ظرف ۴ هفته جواب میدهد.
- سد روده را به کمک هیالورونیک اسید، غذاهای سرشار از کلاژن مانند آب قلم، گوشت آرامپزشده، مغز استخوان یا مکمل تقویت کنید.
- سلامت دهان و دندان خود را جدی بگیرید تا از انتقال باکتریهای مضر به روده جلوگیری کنید.
- از آنتیبیوتیکهای غیرضروری و افزودنیهای مختلکننده میکروبیوم اجتناب کنید.
دیویس میگوید: «اینها راهکارهای عملی و کمهزینهای هستند که همه میتوانند امتحانشان کنند. برای محافظت از میکروبیوم نیازی به نسخه پزشک ندارید.»
یک نگاه جدید به فرایند پیشگیری از سرطان
آنکولوژی سنتی معمولاً بعد از تشخیص سرطان وارد عمل میشود. دیویس معتقد است که رفع اختلالات میکروبی روده در مراحل اولیه میتواند به پیشگیری مؤثر کمک کند.
او گفت: «اگر منتظر شیوع سرطان بمانیم و بعد با جراحی، پرتودرمانی یا شیمیدرمانی به درمان آن بپردازیم، نیمی از فرصت پیشگیری را از دست میدهیم. میکروبیوم حلقه گمشده پیشگیری از سرطان است.»
دیویس بر ارتباط سلامت دهان و سرطان نیز تأکید دارد. پاتوژنهای دهانی مانند فوزوباکتریوم به روده انتقال یافته و باعث التهاب میشوند. او افزود: «نباید بدن را به شکل اندامهای مجزا در نظر بگیریم. دهان، روده، هورمونها و سیستم ایمنی با هم در ارتباط هستند.»
احیای سلامت روده برای لیندا تجربه سرنوشتسازی بود. نفخ او تسکین یافت، توان جسمی او احیا شد و شاخصهای التهابی او نیز بهبود یافتند.
دیویس میگوید: «عملکرد روده در هضم غذا خلاصه نمیشود. روده خط دفاعی اول بدن است و اگر از آن مراقبت کنید، میتواند در برابر سرطان هم از شما محافظت کند.»
